दुर्गा सप्तशतीचे १३ अध्याय: तीन चरित्रं आणि ७०० मंत्रांचा नकाशा

दुर्गा सप्तशती म्हणजे मार्कंडेय पुराणातले अध्याय ८१ ते ९३. यातले १३ अध्याय देवीच्या तीन कथा सांगतात: पहिल्या अध्यायात मधू-कैटभ, दुसऱ्या ते चौथ्या अध्यायात महिषासुर आणि पाचव्या ते तेराव्या अध्यायात शुंभ-निशुंभ. गीता प्रेसच्या आवृत्तीत ‘उवाच’ ओळी आणि अर्धश्लोकही मोजले जातात, म्हणून एकूण ७०० मंत्र होतात.

खालचा तक्ता संपूर्ण सप्तशती एका नजरेत दाखवतो. नवरात्रीत रोज थोडा थोडा पाठ करताना आपण कुठपर्यंत आलो आणि पुढे काय येणार, हे त्यावरून लगेच कळतं. प्रत्येक ओळीतून त्या अध्यायाचा मूळ संस्कृत पाठ आणि मराठी अर्थ उघडता येतो; सगळे अध्याय एकत्र दुर्गा सप्तशतीच्या पानावर आहेत.

सप्तशतीची सुरुवात कोणत्या प्रश्नाने होते?

सप्तशती लढाईने सुरू होत नाही, एका प्रश्नाने होते. सुरथ राजाचं राज्य शत्रूंनी घेतलंय. समाधी नावाच्या वैश्याला पैशाच्या लोभाने त्याच्याच बायको-मुलांनी घराबाहेर काढलंय. दोघं मेधा ऋषींच्या आश्रमात भेटतात आणि एकच गोष्ट विचारतात: ज्यांनी आपल्याला दुखावलं, त्यांच्यातच मन का अडकून राहतं? उत्तर म्हणून ऋषी महामायेचं स्वरूप समजावतात आणि देवीच्या तीन कथा सांगतात.

ही चौकट लक्षात ठेवली की तेरावा अध्याय नीट कळतो. तिथे कथा पुन्हा त्या दोघांकडे येते. राजा राज्य मागतो, तर वैश्य ‘मी’ आणि ‘माझं’ यातून सोडवणारं ज्ञान मागतो. पहिल्या अध्यायात विचारलेल्या प्रश्नाचं उत्तर असं शेवटच्या अध्यायात पूर्ण होतं.

हा ग्रंथ मार्कंडेय पुराणाचा भाग आहे. याला देवीमाहात्म्य किंवा चंडीपाठ असंही म्हणतात. प्रत्येक अध्यायाच्या शेवटची पुष्पिका सांगते की ही कथा पुराणातल्या सावर्णिक मन्वंतराच्या भागात येते. अभ्यासक साधारणपणे या ग्रंथाचा काळ इसवी सन ४०० ते ६०० च्या दरम्यान मानतात.

तेरा अध्याय: कोणत्या अध्यायात काय घडतं?

अध्याय	नाव	चरित्र	मंत्र (गीता प्रेस)	काय घडतं	वाचा
१	मधुकैटभवध	प्रथम (महाकाली)	१०४	सुरथ राजा आणि समाधी वैश्य मेधा ऋषींना विचारतात, दुखावणाऱ्यांतच मन का अडकतं. ऋषी महामायेचं स्वरूप सांगतात. ब्रह्मदेव योगनिद्रेची स्तुती करतात, विष्णू जागे होतात आणि मधू-कैटभांना मारतात.	अध्याय १: पाठ आणि अर्थ
२	महिषासुरसैन्यवध	मध्यम (महालक्ष्मी)	६९	महिषासुराने देवांना हरवून इंद्राचं पद घेतलंय. सगळ्या देवांच्या तेजातून देवी प्रकट होते, प्रत्येक देव तिला आपलं शस्त्र देतो आणि ती महिषासुराचं सैन्य नष्ट करते.	अध्याय २: पाठ आणि अर्थ
३	महिषासुरवध	मध्यम	४४	देवी त्याचे सेनापती एकेक करून मारते. महिषासुर रेडा, सिंह, माणूस, हत्ती अशी रूपं बदलतो; शेवटी देवी त्याचं मस्तक उडवते.	अध्याय ३: पाठ आणि अर्थ
४	शक्रादिस्तुति	मध्यम	४२	इंद्र आणि देव देवीची स्तुती करतात. वर माग म्हटल्यावर ‘आम्ही आठवण काढू तेव्हा संकटातून सोडव’ असं मागतात.	अध्याय ४: पाठ आणि अर्थ
५	देव्या दूतसंवाद	उत्तम (महासरस्वती)	१२९	शुंभ-निशुंभ देवांची पदं बळकावतात. देव ‘या देवी’ स्तुती गातात. पार्वतीच्या शरीरातून कौशिकी प्रकट होते. शुंभाचा दूत लग्नाचा प्रस्ताव आणतो; युद्धात हरवेल त्याच्याशीच लग्न, असं देवी सांगते.	अध्याय ५: पाठ आणि अर्थ
६	धूम्रलोचनवध	उत्तम	२४	धूम्रलोचन साठ हजार असुर घेऊन येतो. देवी एका ‘हुं’काराने त्याला भस्म करते आणि तिचा सिंह सैन्याचा फडशा पाडतो.	अध्याय ६: पाठ आणि अर्थ
७	चण्डमुण्डवध	उत्तम	२७	देवीच्या कपाळातून काली प्रकट होते आणि चंड-मुंडांना मारते. म्हणून तिला ‘चामुंडा’ हे नाव मिळतं.	अध्याय ७: पाठ आणि अर्थ
८	रक्तबीजवध	उत्तम	६३	देवांच्या शक्ती, म्हणजे मातृका, युद्धात उतरतात. रक्तबीजाच्या रक्ताच्या प्रत्येक थेंबातून नवा असुर उठतो; चामुंडा ते रक्त पिऊन टाकते तेव्हा तो मरतो.	अध्याय ८: पाठ आणि अर्थ
९	निशुम्भवध	उत्तम	४१	निशुंभ लढतो, पडतो, पुन्हा उठतो आणि शेवटी मारला जातो. उरलेलं सैन्य मातृका, काली, शिवदूती आणि सिंह संपवतात.	अध्याय ९: पाठ आणि अर्थ
१०	शुम्भवध	उत्तम	३२	‘तू इतरांच्या बळावर लढतेस’ असा टोमणा शुंभ मारतो. सगळ्या मातृका देवीत विलीन होतात आणि ती एकटीच त्याचा वध करते.	अध्याय १०: पाठ आणि अर्थ
११	देव्याः स्तुति (नारायणी स्तुती)	उत्तम	५५	‘नारायणि नमोऽस्तु ते’ असं ध्रुवपद असलेली देवांची स्तुती. पुढच्या युगांत आपण कोणती रूपं घेऊ, ते देवी सांगते.	अध्याय ११: पाठ आणि अर्थ
१२	फलस्तुति	उत्तम	४१	माहात्म्य ऐकल्याचं-वाचल्याचं फळ देवी सांगते आणि पाठाच्या वेळा सुचवते. हे फळ ग्रंथाचं स्वतःचं कथन आहे, आमचं आश्वासन नाही.	अध्याय १२: पाठ आणि अर्थ
१३	सुरथवैश्ययोर्वरप्रदान	उत्तम	२९	दोघं नदीकाठी तीन वर्षं उपासना करतात. सुरथाला राज्य परत मिळतं आणि पुढे तो सावर्णी मनू होणार; समाधीला ‘मी-माझं’ सोडवणारं ज्ञान मिळतं.	अध्याय १३: पाठ आणि अर्थ

मंत्रसंख्या गीता प्रेस, गोरखपूर आवृत्तीनुसार आहे. ही आवृत्ती प्रत्येक अध्यायाच्या शेवटी स्वतःचा हिशोब छापते. आमच्या पाचव्या अध्यायाच्या पानावर १२९ ऐवजी ८५ क्रमांकित ओळी दिसतील, कारण ‘या देवी’चं प्रत्येक कडवं एकदाच, ५.१४–१६ अशा एकत्र क्रमांकाने दिलं आहे. तेराव्या अध्यायात शेवटचा श्लोक पाठ संपवताना पुन्हा म्हणतात, म्हणून तिथे ३० ओळी दिसतात; आवृत्तीचा हिशोब मात्र २९ च आहे.

तीन चरित्रं कोणती, आणि कोणतं किती मोठं?

परंपरेनुसार सप्तशतीचे तीन भाग, म्हणजे तीन चरित्रं, मानतात. प्रथम चरित्राची देवता महाकाली, मध्यम चरित्राची महालक्ष्मी आणि उत्तम चरित्राची महासरस्वती. गीता प्रेसच्या पाठात प्रत्येक चरित्राच्या आधी त्याचा स्वतंत्र विनियोग आहे, आणि तो फक्त पहिल्या, दुसऱ्या आणि पाचव्या अध्यायाच्या सुरुवातीला येतो. पोथी उघडल्यावर नवं चरित्र कुठे सुरू होतं, हे ओळखायची ही सोपी खूण.

तिन्ही चरित्रांची लांबी मात्र सारखी नाही:

• प्रथम चरित्र, अध्याय १: १०४ मंत्र
• मध्यम चरित्र, अध्याय २ ते ४: १५५ मंत्र
• उत्तम चरित्र, अध्याय ५ ते १३: ४४१ मंत्र, म्हणजे जवळपास ६३ टक्के

शेवटचं चरित्र एकटंच पहिल्या दोन्हींपेक्षा मोठं आहे. ‘रोज एक चरित्र’ असा पाठ ठरवलात, तर तिसऱ्या दिवशी बाकी दोन दिवसांपेक्षा जास्त वेळ लागेल, हे आधीच धरून चला.

७०० हा आकडा कसा पूर्ण होतो?

फक्त पूर्ण श्लोक मोजले तर ७०० होत नाहीत. तेराव्या अध्यायानंतर गीता प्रेसने दिलेला एकूण हिशोब असा आहे:

• पूर्ण श्लोक: ५३५
• ‘ऋषी म्हणाले’, ‘देवी म्हणाली’ अशा उवाच ओळी: ५७
• अर्धश्लोक: ४२
• पाचव्या अध्यायातले छोटे मंत्र: ६६ (त्या अध्यायाच्या हिशोबात ‘त्रिपाद मंत्र’, आणि शेवटच्या हिशोबात ‘अवदान’)

हे ६६ मंत्र म्हणजे ‘या देवी सर्वभूतेषु’ची कडवी. प्रत्येक कडव्यात ‘नमस्तस्यै’ तीनदा येतं, आणि प्रत्येक नमस्कार हा स्वतंत्र मंत्र मोजला जातो. अशी २२ कडवी, प्रत्येकी तीन: ६६. त्यातलं पहिलं कडवं असं आहे:

या देवी सर्वभूतेषु विष्णुमायेति शब्दिता। नमस्तस्यै। नमस्तस्यै। नमस्तस्यै नमो नमः॥

दुर्गा सप्तशती ५.१४–१६ (गीता प्रेस आवृत्ती). अर्थ: जी देवी सगळ्या प्राण्यांमध्ये ‘विष्णुमाया’ या नावाने ओळखली जाते, तिला नमस्कार, तिला नमस्कार, तिला नमस्कार; पुन्हा पुन्हा नमस्कार.

आणखी एक गोष्ट लक्षात येते. ५७ पैकी १४ उवाच ओळी एकट्या पहिल्या अध्यायात आहेत, कारण तो अध्याय मुख्यतः राजा, वैश्य आणि ऋषी यांचा संवाद आहे. घरच्या पोथीत क्रमांक वेगळे दिसले तर पाठ चुकीचा आहे असं लगेच समजू नका. आवृत्त्या ओळी वेगवेगळ्या पद्धतीने मोजतात, आणि काही जुन्या छापील प्रतींमध्ये एखादं कडवं जास्त किंवा कमी असतं.

कवच, अर्गला आणि कीलक आधी का म्हणतात?

कारण परंपरा त्यांना पाठाची अंगं मानते, आणि ही स्तोत्रं स्वतःच तसं सांगतात. तिन्हींच्या सुरुवातीच्या विनियोगात ‘सप्तशतीच्या पाठाचं अंग म्हणून’ हा जप आहे, असं स्पष्ट म्हटलं आहे. ती मार्कंडेय पुराणातल्या तेरा अध्यायांत नाहीत आणि ७०० मंत्रांतही मोजली जात नाहीत. गीता प्रेस सप्तशतीची सहा अंगं सांगते: अध्यायांच्या आधी कवच, अर्गला आणि कीलक, आणि तेराव्या अध्यायानंतर तीन रहस्यं.

या तिघांच्या क्रमाबद्दल मतभेद आहेत, हे ही आवृत्ती स्वतःच नोंदवते. ती ज्या चिदंबरसंहितेचा उल्लेख करते, तिच्यानुसार आधी अर्गला आणि कीलक, मग कवच. योगरत्नावलीत मात्र कवचाला बीज, अर्गलेला शक्ती आणि कीलकाला कीलक म्हटलं आहे. कोणताही मंत्र म्हणण्याआधी त्याचं बीज, शक्ती आणि कीलक याच क्रमाने उच्चारतात; त्याच न्यायाने सप्तशतीआधी कवच, अर्गला आणि कीलक. गीता प्रेस हाच क्रम घेते, आणि सोबत सांगते की आपल्या भागात परंपरेने जो क्रम चालत आला आहे, तोच पाळणं चांगलं.

• देवीकवच, गीता प्रेसच्या क्रमांकानुसार ५६ श्लोक. कवच म्हणजे चिलखत. ब्रह्मदेव मार्कंडेयांना हे स्तोत्र सांगतात; देवीची रूपं दिशांचं, शरीराच्या अवयवांचं आणि कुटुंबाचं रक्षण करोत, अशी यात प्रार्थना आहे.
• अर्गलास्तोत्र, २५ श्लोक. अर्गला म्हणजे दाराचा अडसर. तिसऱ्या ते तेविसाव्या श्लोकापर्यंत प्रत्येक श्लोकाची दुसरी ओळ एकच आहे: ‘रूपं देहि जयं देहि यशो देहि द्विषो जहि’.
• कीलक, १४ श्लोक. कीलक म्हणजे खुंटी. शंकरांनी सप्तशतीची शक्ती एका नियमाने बांधून ठेवली, आणि तो नियम जाणून पाठ करणाऱ्यासाठी ती खुली होते, असं हे स्तोत्र सांगतं.

याशिवाय गीता प्रेस पहिल्या अध्यायाआधी रात्रिसूक्त आणि नवार्ण मंत्राचा जप देते, आणि तेराव्या अध्यायानंतर पुन्हा नवार्ण जप, देवीसूक्त आणि तीन रहस्यं. यातलं किती म्हटलं जातं ते घराघरांत वेगळं असतं. नवार्ण जप करत असाल, तर मोजणीसाठी आमची जपमाळ वापरता येईल.

नवरात्रीत पाठ काही दिवसांत विभागून कसा करायचा?

गीता प्रेसच्या आवृत्तीत सात दिवसांचा क्रम दिला आहे. रोज नियमाने पाठ करणाऱ्यांना एका दिवसात संपूर्ण पाठ जमत नसेल, तर अध्याय १, २, १, ४, २, १, २ अशा गटांत वाचावेत, असं ही आवृत्ती सांगते:

दिवस	अध्याय	मंत्र
१	१	१०४
२	२–३	११३
३	४	४२
४	५–८	२४३
५	९–१०	७३
६	११	५५
७	१२–१३	७०

चौथा दिवस सगळ्यात मोठा: ७०० पैकी २४३ मंत्र. त्यातले ६६ ‘या देवी’चे छोटे नमस्कार आहेत, तरी आठवा अध्याय एकट्यानेच ६३ श्लोकांचा आहे. त्या दिवशी पाठासाठी जास्त वेळ राखून ठेवा.

याहून छोटा पर्यायही याच टिपेत आहे. रहस्य अध्यायाचा आधार देऊन आवृत्ती म्हणते: एका दिवसात संपूर्ण पाठ होत नसेल, तर एक दिवस फक्त मध्यम चरित्र आणि दुसऱ्या दिवशी उरलेली दोन चरित्रं. हे विभाजन मात्र असमान आहे: पहिल्या दिवशी १५५ मंत्र, दुसऱ्या दिवशी ५४५.

नवरात्र नऊ दिवसांचं असतं. घटस्थापनेच्या दिवशी सात दिवसांचा क्रम सुरू केला, तर तो सातव्या दिवशी पूर्ण होतो आणि साधारणपणे अष्टमी-नवमी मोकळी राहते. आवृत्तीने हे सात दिवस कोणत्याही तिथीशी जोडलेले नाहीत. ग्रंथ स्वतः मात्र बाराव्या अध्यायात अष्टमी, नवमी आणि चतुर्दशी या तिथी, आणि शरद ऋतूतली वार्षिक महापूजा, माहात्म्य ऐकण्याच्या वेळा म्हणून सांगतो. शारदीय नवरात्र याच ऋतूत येतं.

पहिल्यांदाच पाठ करणार असाल, तर ज्या दिवशी जो अध्याय वाचायचा, त्याचा मराठी अर्थ आदल्या संध्याकाळी एकदा वाचून ठेवा. कथा आधी माहीत असली की संस्कृत म्हणताना काय चाललंय ते समजत राहतं. गीता प्रेसच्या आवृत्तीची स्कॅन केलेली प्रत, हिंदी अनुवाद आणि पाठविधीसह, इंटरनेट आर्काइव्हवर पाहता येते.

लोक विचारतात ते प्रश्न

संदर्भ

1. cambridge.org — B. Hale Wortham, 'Translation of Books 81–93 of the Markandeya Purana', Journal of the Royal Asiatic Society, 1885: the Devi Mahatmya is chapters 81–93 of the…
2. ebsco.com — EBSCO Research Starters, 'Devi Mahatmyam': scholarly dating between 400 and 600 CE; thirteen chapters and seven hundred verses; three episodes (chapter 1, chap…
3. archive.org — Scan of the Gita Press Shri Durga Saptashati with Hindi translation and path-vidhi: per-chapter mantra tallies and the 700 breakdown (57 uvaca, 42 half-verses,…
4. github.com — Digital Devanagari text of the Gita Press Durga Saptashati (goraxapura-pAThaH) used to count each chapter's entries, check the viniyoga lines of the three char…