Pradip TambeFounder · Mydigitcard Business Solutions

लोड होतंय

ग्रंथ: श्रीदुर्गासप्तशती

दशमोऽध्यायः · शुम्भवध

Chapter 10 · The slaying of Shumbha

दुर्गा सप्तशतीचा दहावा अध्याय: शुंभाचा वध

34 श्लोक ऑडिओ नंतर जोडला जाईल

या स्तोत्राबद्दल

शुंभवध हा श्रीदुर्गासप्तशतीचा दहावा अध्याय आहे. सप्तशती म्हणजे मार्कंडेय पुराणातलं देवीमाहात्म्य. अध्यायाच्या शेवटची पुष्पिका ही कथा सावर्णिक मन्वंतराच्या प्रसंगात ठेवते. परंपरेनुसार पाचवा ते तेरावा अध्याय 'उत्तम चरित्र' मानले जातात, आणि शुंभ-निशुंभांची कथा इथे पूर्ण होते.

नवव्या अध्यायात निशुंभ मारला गेला. आता भावाच्या मृत्यूने चिडलेला शुंभ देवीला टोमणा मारतो: तू दुसऱ्यांच्या बळावर लढतेस. देवी उत्तर देते, 'या जगात मी एकटीच आहे', आणि सगळ्या मातृका तिच्यात लीन होतात. मग एकट्या अंबिकेचं शुंभाशी युद्ध होतं. अस्त्रं, बाण, तलवार, मुद्गर सगळं संपल्यावर दोघं आकाशात हातघाईवर येतात. शेवटी देवी त्याला जमिनीवर आपटते आणि त्रिशूळाने त्याची छाती भेदते. त्यानंतर जगात शांतता परत येते.

रचना

सुरुवातीला कामेश्वरीचं ध्यान आहे. त्यानंतर गीता प्रेसच्या क्रमांकाप्रमाणे ३२ मंत्र आहेत: चार 'उवाच' ओळी, २७ श्लोक आणि शेवटचा एक अर्धश्लोक. शेवटी पुष्पिका आहे. इथले क्रमांक (१०.१, १०.२…) गीता प्रेसच्या आवृत्तीशी जुळतात.

पाठभेदाची नोंद: काही जुन्या छापील प्रतींमध्ये १०.१७ नंतर 'अश्वांश्च पातयामास रथं सारथिना सह' (देवीने त्याचे घोडे, रथ आणि सारथी पाडले) हा अर्धश्लोक जास्त आहे. गीता प्रेसमध्ये तो नाही, म्हणून इथेही दिलेला नाही. त्यामुळे १०.१८ मध्ये घोडे आणि सारथी अचानक गेलेले दिसतात.

पहिल्यांदा वाचताना

सावकाश वाचा, अर्धा श्लोक एका दमात. हे शब्द जपून म्हणा:

  • धनुश्शर: 'श्श' दुहेरी आहे, थोडं थांबून म्हणा.
  • युद्ध्यसे, नियुद्धं: 'द्ध' आणि 'द्ध्य' स्पष्ट.
  • दैत्यश्छिन्नधन्वा: इथे विसर्ग 'श्' झाला आहे; 'दैत्यः छिन्न' असं तोडू नका.
  • चिच्छेद: 'च्छ' पूर्ण म्हणा, 'चिछेद' नाही.

इथला अर्थ आमच्या टीमने मूळ संस्कृतवरून लिहिला आहे. विद्वानांनी तो तपासला आहे की नाही, ते या पानावर दाखवलं आहे.

ॐ उत्तप्तहेमरुचिरां रविचन्द्रवह्निनेत्रां धनुश्शरयुताङ्कुशपाशशूलम्। रम्यैर्भुजैश्च दधतीं शिवशक्तिरूपां कामेश्वरीं हृदि भजामि धृतेन्दुलेखाम्॥

oṃ uttaptahemarucirāṃ ravicandravahninetrāṃ dhanuśśarayutāṅkuśapāśaśūlam | ramyairbhujaiśca dadhatīṃ śivaśaktirūpāṃ kāmeśvarīṃ hṛdi bhajāmi dhṛtendulekhām ||

तापवलेल्या सोन्यासारखी जिची झळाळी आहे, सूर्य, चंद्र आणि अग्नी हे जिचे तीन डोळे आहेत, जी आपल्या सुंदर हातांत बाणासह धनुष्य, अंकुश, पाश आणि त्रिशूळ धरते, जी शिवाची शक्ती आहे आणि जिने चंद्राची कोर धारण केली आहे, त्या कामेश्वरीचं मी हृदयात ध्यान करतो.

ॐ ऋषिरुवाच॥

oṃ ṛṣiruvāca ||

ॐ. ऋषी म्हणाले —

निशुम्भं निहतं दृष्ट्वा भ्रातरं प्राणसम्मितम्। हन्यमानं बलं चैव शुम्भः क्रुद्धोऽब्रवीद्वचः॥

niśumbhaṃ nihataṃ dṛṣṭvā bhrātaraṃ prāṇasammitam | hanyamānaṃ balaṃ caiva śumbhaḥ kruddho'bravīdvacaḥ ||

प्राणांइतका प्रिय असलेला आपला भाऊ निशुंभ मारला गेला आहे आणि आपलं सैन्य कापलं जात आहे, हे पाहून शुंभ संतापला आणि म्हणाला —

बलावलेपाद् दुष्टे त्वं मा दुर्गे गर्वमावह। अन्यासां बलमाश्रित्य युद्ध्यसे यातिमानिनी॥

balāvalepād duṣṭe tvaṃ mā durge garvamāvaha | anyāsāṃ balamāśritya yuddhyase yātimāninī ||

'अगं दुष्ट दुर्गे, आपल्या बळाचा एवढा गर्व करू नकोस. तू स्वतःला फार मोठी समजतेस, पण लढतेस मात्र दुसऱ्या देवींच्या बळावर.'

देव्युवाच॥

devyuvāca ||

देवी म्हणाली —

एकैवाहं जगत्यत्र द्वितीया का ममापरा। पश्यैता दुष्ट मय्येव विशन्त्यो मद्विभूतयः॥

ekaivāhaṃ jagatyatra dvitīyā kā mamāparā | paśyaitā duṣṭa mayyeva viśantyo madvibhūtayaḥ ||

'या जगात मी एकटीच आहे. माझ्याशिवाय दुसरी कोण आहे? अरे दुष्टा, बघ, या माझ्याच विभूती माझ्यातच शिरत आहेत.'

ततः समस्तास्ता देव्यो ब्रह्माणीप्रमुखा लयम्। तस्या देव्यास्तनौ जग्मुरेकैवासीत्तदाम्बिका॥

tataḥ samastāstā devyo brahmāṇīpramukhā layam | tasyā devyāstanau jagmurekaivāsīttadāmbikā ||

मग ब्रह्माणी आणि बाकीच्या सगळ्या देवी त्या देवीच्या शरीरात लीन झाल्या. तेव्हा फक्त अंबिका एकटीच उरली.

देव्युवाच॥

devyuvāca ||

देवी म्हणाली —

अहं विभूत्या बहुभिरिह रूपैर्यदास्थिता। तत्संहृतं मयैकैव तिष्ठाम्याजौ स्थिरो भव॥

ahaṃ vibhūtyā bahubhiriha rūpairyadāsthitā | tatsaṃhṛtaṃ mayaikaiva tiṣṭhāmyājau sthiro bhava ||

'मी माझ्या विभूतीने इथे अनेक रूपांत उभी होते. ती सगळी रूपं मी आता आवरून घेतली आहेत. आता या रणात मी एकटीच उभी आहे. तू आता पाय रोवून उभा राहा.'

ऋषिरुवाच॥

ṛṣiruvāca ||

ऋषी म्हणाले —

ततः प्रववृते युद्धं देव्याः शुम्भस्य चोभयोः। पश्यतां सर्वदेवानामसुराणां च दारुणम्॥

tataḥ pravavṛte yuddhaṃ devyāḥ śumbhasya cobhayoḥ | paśyatāṃ sarvadevānāmasurāṇāṃ ca dāruṇam ||

मग देवी आणि शुंभ या दोघांचं भयंकर युद्ध सुरू झालं. सगळे देव आणि असुर ते पाहत होते.

शरवर्षैः शितैः शस्त्रैस्तथास्त्रैश्चैव दारुणैः। तयोर्युद्धमभूद्भूयः सर्वलोकभयङ्करम्॥

śaravarṣaiḥ śitaiḥ śastraistathāstraiścaiva dāruṇaiḥ | tayoryuddhamabhūdbhūyaḥ sarvalokabhayaṅkaram ||

बाणांचा वर्षाव, धारदार शस्त्रं आणि भयंकर अस्त्रं यांनी त्या दोघांचं युद्ध पुन्हा पेटलं. ते युद्ध सगळ्या लोकांना भयभीत करणारं होतं.

दिव्यान्यस्त्राणि शतशो मुमुचे यान्यथाम्बिका। बभञ्ज तानि दैत्येन्द्रस्तत्प्रतीघातकर्तृभिः॥

divyānyastrāṇi śataśo mumuce yānyathāmbikā | babhañja tāni daityendrastatpratīghātakartṛbhiḥ ||

अंबिकेने शेकडो दिव्य अस्त्रं सोडली. दैत्यराजाने त्यांना उलट मारा करणारी अस्त्रं सोडून ती मोडून काढली.

मुक्तानि तेन चास्त्राणि दिव्यानि परमेश्वरी। बभञ्ज लीलयैवोग्रहुङ्कारोच्चारणादिभिः॥

muktāni tena cāstrāṇi divyāni parameśvarī | babhañja līlayaivograhuṅkāroccāraṇādibhiḥ ||

आणि त्याने सोडलेली दिव्य अस्त्रं परमेश्वरीने सहज, खेळ केल्यासारखी मोडली. त्यासाठी तिला एक उग्र हुंकार देणं एवढंच पुरेसं होतं.

ततः शरशतैर्देवीमाच्छादयत सोऽसुरः। सापि तत्कुपिता देवी धनुश्चिच्छेद चेषुभिः॥

tataḥ śaraśatairdevīmācchādayata so'suraḥ | sāpi tatkupitā devī dhanuściccheda ceṣubhiḥ ||

मग त्या असुराने शेकडो बाण मारून देवीला झाकून टाकलं. त्यावर देवीला राग आला आणि तिने बाणांनी त्याचं धनुष्य तोडलं.

छिन्ने धनुषि दैत्येन्द्रस्तथा शक्तिमथाददे। चिच्छेद देवी चक्रेण तामप्यस्य करे स्थिताम्॥

chinne dhanuṣi daityendrastathā śaktimathādade | ciccheda devī cakreṇa tāmapyasya kare sthitām ||

धनुष्य तुटल्यावर दैत्यराजाने शक्ती हे अस्त्र उचललं. ती त्याच्या हातात असतानाच देवीने चक्राने तीही तोडली.

ततः खड्गमुपादाय शतचन्द्रं च भानुमत्। अभ्यधावत्तदा देवीं दैत्यानामधिपेश्वरः॥

tataḥ khaḍgamupādāya śatacandraṃ ca bhānumat | abhyadhāvattadā devīṃ daityānāmadhipeśvaraḥ ||

मग दैत्यांच्या सगळ्या राजांचा तो अधिपती तलवार आणि शंभर चंद्रांची नक्षी असलेली चकचकीत ढाल घेऊन देवीवर धावून गेला.

तस्यापतत एवाशु खड्गं चिच्छेद चण्डिका। धनुर्मुक्तैः शितैर्बाणैश्चर्म चार्ककरामलम्॥

tasyāpatata evāśu khaḍgaṃ ciccheda caṇḍikā | dhanurmuktaiḥ śitairbāṇaiścarma cārkakarāmalam ||

तो धावत येत असतानाच चंडिकेने धनुष्यातून सोडलेल्या धारदार बाणांनी त्याची तलवार तोडली. सूर्यकिरणांसारखी लख्ख असलेली त्याची ढालही तोडली.

हताश्वः स तदा दैत्यश्छिन्नधन्वा विसारथिः। जग्राह मुद्गरं घोरमम्बिकानिधनोद्यतः॥

hatāśvaḥ sa tadā daityaśchinnadhanvā visārathiḥ | jagrāha mudgaraṃ ghoramambikānidhanodyataḥ ||

त्याचे घोडे मारले गेले होते, धनुष्य तुटलं होतं, सारथीही उरला नव्हता. तेव्हा त्या दैत्याने अंबिकेला मारायच्या इराद्याने एक भयंकर मुद्गर उचलला.

चिच्छेदापततस्तस्य मुद्गरं निशितैः शरैः। तथापि सोऽभ्यधावत्तां मुष्टिमुद्यम्य वेगवान्॥

cicchedāpatatastasya mudgaraṃ niśitaiḥ śaraiḥ | tathāpi so'bhyadhāvattāṃ muṣṭimudyamya vegavān ||

तो धावून येत असतानाच देवीने तीक्ष्ण बाणांनी त्याचा मुद्गरही तोडला. तरीही तो वेगाने मूठ उगारून तिच्यावर धावून गेला.

स मुष्टिं पातयामास हृदये दैत्यपुङ्गवः। देव्यास्तं चापि सा देवी तलेनोरस्यताडयत्॥

sa muṣṭiṃ pātayāmāsa hṛdaye daityapuṅgavaḥ | devyāstaṃ cāpi sā devī talenorasyatāḍayat ||

त्या दैत्यश्रेष्ठाने देवीच्या छातीवर मुठीने प्रहार केला. देवीनेही त्याच्या छातीवर तळहाताने तडाखा दिला.

तलप्रहाराभिहतो निपपात महीतले। स दैत्यराजः सहसा पुनरेव तथोत्थितः॥

talaprahārābhihato nipapāta mahītale | sa daityarājaḥ sahasā punareva tathotthitaḥ ||

तळहाताच्या त्या तडाख्याने तो दैत्यराज जमिनीवर कोसळला. पण तसाच लगेच पुन्हा उठून उभा राहिला.

उत्पत्य च प्रगृह्योच्चैर्देवीं गगनमास्थितः। तत्रापि सा निराधारा युयुधे तेन चण्डिका॥

utpatya ca pragṛhyoccairdevīṃ gaganamāsthitaḥ | tatrāpi sā nirādhārā yuyudhe tena caṇḍikā ||

त्याने उडी मारली आणि देवीला धरून उंच आकाशात नेलं. तिथेही कोणत्याही आधाराशिवाय चंडिका त्याच्याशी लढली.

नियुद्धं खे तदा दैत्यश्चण्डिका च परस्परम्। चक्रतुः प्रथमं सिद्धमुनिविस्मयकारकम्॥

niyuddhaṃ khe tadā daityaścaṇḍikā ca parasparam | cakratuḥ prathamaṃ siddhamunivismayakārakam ||

मग आकाशात तो दैत्य आणि चंडिका यांचं एकमेकांशी हातघाईचं युद्ध झालं. असं युद्ध याआधी कधी झालं नव्हतं. ते पाहून सिद्ध आणि मुनीही थक्क झाले.

ततो नियुद्धं सुचिरं कृत्वा तेनाम्बिका सह। उत्पात्य भ्रामयामास चिक्षेप धरणीतले॥

tato niyuddhaṃ suciraṃ kṛtvā tenāmbikā saha | utpātya bhrāmayāmāsa cikṣepa dharaṇītale ||

बराच वेळ त्याच्याशी हातघाईची लढाई केल्यावर अंबिकेने त्याला उचललं, गरगर फिरवलं आणि जमिनीवर आपटलं.

स क्षिप्तो धरणीं प्राप्य मुष्टिमुद्यम्य वेगितः। अभ्यधावत दुष्टात्मा चण्डिकानिधनेच्छया॥

sa kṣipto dharaṇīṃ prāpya muṣṭimudyamya vegitaḥ | abhyadhāvata duṣṭātmā caṇḍikānidhanecchayā ||

असा फेकला गेलेला तो दुष्ट जमिनीवर पडला. पण पुन्हा मूठ उगारून, चंडिकेला मारायच्या इच्छेने तो वेगाने धावून आला.

तमायान्तं ततो देवी सर्वदैत्यजनेश्वरम्। जगत्यां पातयामास भित्त्वा शूलेन वक्षसि॥

tamāyāntaṃ tato devī sarvadaityajaneśvaram | jagatyāṃ pātayāmāsa bhittvā śūlena vakṣasi ||

सगळ्या दैत्यांचा तो स्वामी असा येत असतानाच देवीने त्रिशूळाने त्याची छाती भेदली आणि त्याला जमिनीवर पाडलं.

स गतासुः पपातोर्व्यां देवीशूलाग्रविक्षतः। चालयन् सकलां पृथ्वीं साब्धिद्वीपां सपर्वताम्॥

sa gatāsuḥ papātorvyāṃ devīśūlāgravikṣataḥ | cālayan sakalāṃ pṛthvīṃ sābdhidvīpāṃ saparvatām ||

देवीच्या त्रिशूळाच्या टोकाने घायाळ झालेला तो प्राण सोडून जमिनीवर पडला. पडताना समुद्र, बेटं आणि पर्वतांसह सगळी पृथ्वी त्याने हादरवून टाकली.

ततः प्रसन्नमखिलं हते तस्मिन् दुरात्मनि। जगत्स्वास्थ्यमतीवाप निर्मलं चाभवन्नभः॥

tataḥ prasannamakhilaṃ hate tasmin durātmani | jagatsvāsthyamatīvāpa nirmalaṃ cābhavannabhaḥ ||

तो दुष्ट मारला गेल्यावर सगळं जग प्रसन्न झालं. जगाला पुन्हा पूर्ण स्वस्थता मिळाली आणि आकाश निर्मळ झालं.

उत्पातमेघाः सोल्का ये प्रागासंस्ते शमं ययुः। सरितो मार्गवाहिन्यस्तथासंस्तत्र पातिते॥

utpātameghāḥ solkā ye prāgāsaṃste śamaṃ yayuḥ | sarito mārgavāhinyastathāsaṃstatra pātite ||

आधी अशुभ सूचना देणारे, उल्कांसह दाटलेले ढग होते ते शांत झाले. तो तिथे पडल्यावर नद्याही पुन्हा आपल्या मार्गाने वाहू लागल्या.

ततो देवगणाः सर्वे हर्षनिर्भरमानसाः। बभूवुर्निहते तस्मिन् गन्धर्वा ललितं जगुः॥

tato devagaṇāḥ sarve harṣanirbharamānasāḥ | babhūvurnihate tasmin gandharvā lalitaṃ jaguḥ ||

तो मारला गेल्यावर सगळ्या देवांची मनं आनंदाने भरून गेली. गंधर्व मधुर गाणी गाऊ लागले.

अवादयंस्तथैवान्ये ननृतुश्चाप्सरोगणाः। ववुः पुण्यास्तथा वाताः सुप्रभोऽभूद्दिवाकरः॥

avādayaṃstathaivānye nanṛtuścāpsarogaṇāḥ | vavuḥ puṇyāstathā vātāḥ suprabho'bhūddivākaraḥ ||

दुसरे वाद्यं वाजवू लागले आणि अप्सरांचे समूह नाचू लागले. पवित्र, सुखद वारे वाहू लागले आणि सूर्य तेजाने झळाळू लागला.

जज्वलुश्चाग्नयः शान्ताः शान्ता दिग्जनितस्वनाः॥ ॐ॥

jajvaluścāgnayaḥ śāntāḥ śāntā digjanitasvanāḥ || oṃ ||

विझून गेलेले यज्ञाचे अग्नी पुन्हा प्रज्वलित झाले. दिशांमधून येणारे भयंकर आवाज शांत झाले. ॐ.

॥ इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे सावर्णिके मन्वन्तरे देवीमाहात्म्ये शुम्भवधो नाम दशमोऽध्यायः॥

|| iti śrīmārkaṇḍeyapurāṇe sāvarṇike manvantare devīmāhātmye śumbhavadho nāma daśamo'dhyāyaḥ ||

श्रीमार्कंडेय पुराणात, सावर्णिक मन्वंतराच्या कथेत, देवीमाहात्म्यातला ‘शुंभाचा वध’ नावाचा दहावा अध्याय इथे पूर्ण झाला.