Pradip TambeFounder · Mydigitcard Business Solutions

लोड होतंय

ग्रंथ: श्रीदुर्गासप्तशती

षष्ठोऽध्यायः · शुम्भनिशुम्भसेनानीधूम्रलोचनवध

Chapter 6 · The slaying of Dhumralochana, general of Shumbha and Nishumbha

दुर्गा सप्तशतीचा सहावा अध्याय: धूम्रलोचनाचा वध

26 श्लोक ऑडिओ नंतर जोडला जाईल

या स्तोत्राबद्दल

धूम्रलोचनवध हा श्रीदुर्गासप्तशतीचा सहावा अध्याय आहे. दुर्गासप्तशती म्हणजे मार्कंडेय पुराणातलं देवीमाहात्म्य. अध्यायाच्या शेवटची पुष्पिका सांगते की हा भाग सावर्णिक मन्वंतराच्या कथेत येतो. परंपरेनुसार पाचवा ते तेरावा अध्याय मिळून 'उत्तम चरित्र' होतं. हा अध्याय त्यातला दुसरा आहे.

पाचव्या अध्यायात शुंभाचा दूत देवीकडे लग्नाचा प्रस्ताव घेऊन आला होता. देवीने उत्तर दिलं, जो मला युद्धात जिंकेल त्याच्याशीच मी लग्न करीन. हे ऐकून दूत संतापून परत जातो, इथून हा अध्याय सुरू होतो. शुंभ धूम्रलोचनाला साठ हजार असुरांसह पाठवतो. धूम्रलोचन देवीवर धावून जातो, आणि देवी फक्त 'हुं' म्हणून त्याला भस्म करते. मग देवीचा सिंह सगळ्या सैन्याचा फडशा पाडतो. शेवटी संतापलेला शुंभ चंड आणि मुंड यांना देवीला पकडून आणायची आज्ञा देतो.

रचना

सुरुवातीला पद्मावती देवीचं ध्यान आहे. त्यानंतर गीता प्रेसच्या गणनेनुसार २४ मंत्र आहेत: चार 'उवाच' ओळी आणि २० श्लोक. शेवटी पुष्पिका आहे. इथले क्रमांक (६.१, ६.२…) गीता प्रेसच्या आवृत्तीप्रमाणे आहेत.

पहिल्यांदा वाचताना

अध्याय लहान आहे, म्हणून घाई करायची गरज नाही. अर्धा श्लोक म्हणा, थोडं थांबा, मग पुढचा अर्धा. आधी एकदा अर्थ वाचला तर कथा डोळ्यांसमोर राहते. हे शब्द जपून म्हणा:

  • धूम्रलोचन: 'म्र' एकत्र म्हणा; 'धूमर' असं तोडू नका.
  • षष्ट्या: दोन्ही अक्षरांत मूर्धन्य 'ष' आहे; 'शश्ट्या' नाही.
  • हुंकारेणैव: अनुस्वार नाकातून स्पष्ट ऐकू यायला हवा.
  • कृत्स्नं, बद्ध्वा: जोडाक्षरं सावकाश आणि पूर्ण म्हणा.

इथला अर्थ आमच्या टीमने मूळ संस्कृतवरून लिहिला आहे. विद्वानांनी तो तपासला आहे की नाही, ते या पानावर दाखवलं आहे.

ॐ नागाधीश्वरविष्टरां फणिफणोत्तंसोरुरत्नावलीभास्वद्देहलतां दिवाकरनिभां नेत्रत्रयोद्भासिताम्। मालाकुम्भकपालनीरजकरां चन्द्रार्धचूडां परां सर्वज्ञेश्वरभैरवाङ्कनिलयां पद्मावतीं चिन्तये॥

oṃ nāgādhīśvaraviṣṭarāṃ phaṇiphaṇottaṃsoruratnāvalībhāsvaddehalatāṃ divākaranibhāṃ netratrayodbhāsitām | mālākumbhakapālanīrajakarāṃ candrārdhacūḍāṃ parāṃ sarvajñeśvarabhairavāṅkanilayāṃ padmāvatīṃ cintaye ||

मी पद्मावती देवीचं चिंतन करतो. नागराज हे तिचं आसन आहे. मस्तकावर अलंकारासारख्या उभारलेल्या नागफण्यांवरच्या मोठमोठ्या रत्नांच्या प्रकाशाने तिची कोमल देहयष्टी झळाळते. ती सूर्यासारखी तेजस्वी आहे आणि तिचे तीन डोळे उजळलेले आहेत. तिच्या हातांत जपमाळ, कलश, कपाल आणि कमळ आहेत. तिच्या मस्तकावर अर्धचंद्र आहे. ती सर्वश्रेष्ठ आहे, आणि सर्वज्ञ ईश्वर भैरवाच्या, म्हणजे शिवाच्या, मांडीवर विराजमान आहे.

ॐ ऋषिरुवाच॥

oṃ ṛṣiruvāca ||

ॐ. ऋषी म्हणाले —

इत्याकर्ण्य वचो देव्याः स दूतोऽमर्षपूरितः। समाचष्ट समागम्य दैत्यराजाय विस्तरात्॥

ityākarṇya vaco devyāḥ sa dūto'marṣapūritaḥ | samācaṣṭa samāgamya daityarājāya vistarāt ||

देवीचं हे बोलणं ऐकून तो दूत संतापाने भरून गेला. तो परत गेला आणि दैत्यराजाला सगळं सविस्तर सांगितलं.

तस्य दूतस्य तद्वाक्यमाकर्ण्यासुरराट् ततः। सक्रोधः प्राह दैत्यानामधिपं धूम्रलोचनम्॥

tasya dūtasya tadvākyamākarṇyāsurarāṭ tataḥ | sakrodhaḥ prāha daityānāmadhipaṃ dhūmralocanam ||

दूताचं ते बोलणं ऐकून असुरराज शुंभ रागावला. मग तो दैत्यांचा एक प्रमुख, धूम्रलोचन, याला म्हणाला —

हे धूम्रलोचनाशु त्वं स्वसैन्यपरिवारितः। तामानय बलाद् दुष्टां केशाकर्षणविह्वलाम्॥

he dhūmralocanāśu tvaṃ svasainyaparivāritaḥ | tāmānaya balād duṣṭāṃ keśākarṣaṇavihvalām ||

“हे धूम्रलोचना, आपलं सैन्य बरोबर घेऊन लगेच जा. त्या दुष्ट स्त्रीला केस धरून ओढत, बेहाल करून, जबरदस्तीने इथे घेऊन ये.

तत्परित्राणदः कश्चिद्यदि वोत्तिष्ठतेऽपरः। स हन्तव्योऽमरो वापि यक्षो गन्धर्व एव वा॥

tatparitrāṇadaḥ kaścidyadi vottiṣṭhate'paraḥ | sa hantavyo'maro vāpi yakṣo gandharva eva vā ||

तिला वाचवायला दुसरा कोणी उभा राहिला, तर तो देव असो, यक्ष असो की गंधर्व, त्याला ठार मार.”

ऋषिरुवाच॥

ṛṣiruvāca ||

ऋषी म्हणाले —

तेनाज्ञप्तस्ततः शीघ्रं स दैत्यो धूम्रलोचनः। वृतः षष्ट्या सहस्राणामसुराणां द्रुतं ययौ॥

tenājñaptastataḥ śīghraṃ sa daityo dhūmralocanaḥ | vṛtaḥ ṣaṣṭyā sahasrāṇāmasurāṇāṃ drutaṃ yayau ||

अशी आज्ञा मिळताच तो दैत्य धूम्रलोचन साठ हजार असुरांना बरोबर घेऊन वेगाने निघाला.

स दृष्ट्वा तां ततो देवीं तुहिनाचलसंस्थिताम्। जगादोच्चैः प्रयाहीति मूलं शुम्भनिशुम्भयोः॥

sa dṛṣṭvā tāṃ tato devīṃ tuhinācalasaṃsthitām | jagādoccaiḥ prayāhīti mūlaṃ śumbhaniśumbhayoḥ ||

हिमालयावर बसलेल्या देवीला पाहून तो मोठ्याने ओरडला, “चल, शुंभ-निशुंभांकडे चल.

न चेत्प्रीत्याद्य भवती मद्भर्तारमुपैष्यति। ततो बलान्नयाम्येष केशाकर्षणविह्वलाम्॥

na cetprītyādya bhavatī madbhartāramupaiṣyati | tato balānnayāmyeṣa keśākarṣaṇavihvalām ||

तू आज खुशीने माझ्या स्वामीकडे आली नाहीस, तर मी तुला केस धरून ओढत जबरदस्तीने घेऊन जाईन.”

देव्युवाच॥

devyuvāca ||

देवी म्हणाली —

दैत्येश्वरेण प्रहितो बलवान् बलसंवृतः। बलान्नयसि मामेवं ततः किं ते करोम्यहम्॥

daityeśvareṇa prahito balavān balasaṃvṛtaḥ | balānnayasi māmevaṃ tataḥ kiṃ te karomyaham ||

“तुला दैत्यराजाने पाठवले आहे. तू बलवान आहेस आणि तुझ्याबरोबर सैन्यही आहे. असा तू मला जबरदस्तीने नेणार असशील, तर मी तुझं काय करणार?”

ऋषिरुवाच॥

ṛṣiruvāca ||

ऋषी म्हणाले —

इत्युक्तः सोऽभ्यधावत्तामसुरो धूम्रलोचनः। हुंकारेणैव तं भस्म सा चकाराम्बिका ततः॥

ityuktaḥ so'bhyadhāvattāmasuro dhūmralocanaḥ | huṃkāreṇaiva taṃ bhasma sā cakārāmbikā tataḥ ||

देवी असं म्हणताच असुर धूम्रलोचन तिच्यावर धावून गेला. तेव्हा अंबिकेने फक्त एका ‘हुं’काराने त्याला जाळून राख केलं.

अथ क्रुद्धं महासैन्यमसुराणां तथाम्बिका। ववर्ष सायकैस्तीक्ष्णैस्तथा शक्तिपरश्वधैः॥

atha kruddhaṃ mahāsainyamasurāṇāṃ tathāmbikā | vavarṣa sāyakaistīkṣṇaistathā śaktiparaśvadhaiḥ ||

मग चिडलेल्या असुरांच्या त्या मोठ्या सैन्यावर अंबिकेने तीक्ष्ण बाणांचा, शक्तींचा आणि परशूंचा वर्षाव केला.

ततो धुतसटः कोपात्कृत्वा नादं सुभैरवम्। पपातासुरसेनायां सिंहो देव्याः स्ववाहनः॥

tato dhutasaṭaḥ kopātkṛtvā nādaṃ subhairavam | papātāsurasenāyāṃ siṃho devyāḥ svavāhanaḥ ||

तेव्हा देवीचे वाहन असलेला सिंह रागाने आयाळ झटकत, अतिशय भयंकर गर्जना करून असुरसेनेवर तुटून पडला.

कांश्चित् करप्रहारेण दैत्यानास्येन चापरान्। आक्रम्य चाधरेणान्यान् स जघान महासुरान्॥

kāṃścit karaprahāreṇa daityānāsyena cāparān | ākramya cādhareṇānyān sa jaghāna mahāsurān ||

त्याने काही दैत्यांना पंजाच्या फटक्याने मारले, काहींना जबड्याने, आणि आणखी काही मोठ्या असुरांवर झडप घालून खालच्या जबड्याखाली दाबून ठार केले.

केषांचित्पाटयामास नखैः कोष्ठानि केसरी। तथा तलप्रहारेण शिरांसि कृतवान् पृथक्॥

keṣāṃcitpāṭayāmāsa nakhaiḥ koṣṭhāni kesarī | tathā talaprahāreṇa śirāṃsi kṛtavān pṛthak ||

त्या सिंहाने नखांनी काहींची पोटं फाडली, आणि पंजाच्या तडाख्याने काहींची डोकी धडापासून वेगळी केली.

विच्छिन्नबाहुशिरसः कृतास्तेन तथापरे। पपौ च रुधिरं कोष्ठादन्येषां धुतकेसरः॥

vicchinnabāhuśirasaḥ kṛtāstena tathāpare | papau ca rudhiraṃ koṣṭhādanyeṣāṃ dhutakesaraḥ ||

त्याने आणखी काहींचे हात आणि डोकी तोडली. आयाळ झटकत तो इतरांच्या पोटातून रक्त प्यायला.

क्षणेन तद्बलं सर्वं क्षयं नीतं महात्मना। तेन केसरिणा देव्या वाहनेनातिकोपिना॥

kṣaṇena tadbalaṃ sarvaṃ kṣayaṃ nītaṃ mahātmanā | tena kesariṇā devyā vāhanenātikopinā ||

देवीच्या त्या पराक्रमी आणि अतिशय रागावलेल्या वाहनाने, त्या सिंहाने, क्षणात ते सगळं सैन्य नष्ट केलं.

श्रुत्वा तमसुरं देव्या निहतं धूम्रलोचनम्। बलं च क्षयितं कृत्स्नं देवीकेसरिणा ततः॥

śrutvā tamasuraṃ devyā nihataṃ dhūmralocanam | balaṃ ca kṣayitaṃ kṛtsnaṃ devīkesariṇā tataḥ ||

देवीने असुर धूम्रलोचनाला ठार केलं आणि देवीच्या सिंहाने त्याचं सगळं सैन्य नष्ट केलं, हे ऐकून…

चुकोप दैत्याधिपतिः शुम्भः प्रस्फुरिताधरः। आज्ञापयामास च तौ चण्डमुण्डौ महासुरौ॥

cukopa daityādhipatiḥ śumbhaḥ prasphuritādharaḥ | ājñāpayāmāsa ca tau caṇḍamuṇḍau mahāsurau ||

…दैत्यांचा राजा शुंभ संतापला. रागाने त्याचे ओठ थरथरू लागले. त्याने चंड आणि मुंड या दोन महाअसुरांना आज्ञा दिली —

हे चण्ड हे मुण्ड बलैर्बहुभिः परिवारितौ। तत्र गच्छत गत्वा च सा समानीयतां लघु॥

he caṇḍa he muṇḍa balairbahubhiḥ parivāritau | tatra gacchata gatvā ca sā samānīyatāṃ laghu ||

“हे चंडा, हे मुंडा, मोठं सैन्य बरोबर घेऊन तिथे जा. तिथे जाऊन तिला लवकर इथे घेऊन या.

केशेष्वाकृष्य बद्ध्वा वा यदि वः संशयो युधि। तदाशेषायुधैः सर्वैरसुरैर्विनिहन्यताम्॥

keśeṣvākṛṣya baddhvā vā yadi vaḥ saṃśayo yudhi | tadāśeṣāyudhaiḥ sarvairasurairvinihanyatām ||

तिला केस धरून ओढत आणा किंवा बांधून आणा. युद्धात तिला पकडता येईल की नाही अशी शंका आली, तर सगळ्या असुरांनी सगळी शस्त्रं वापरून तिला ठार करावं.

तस्यां हतायां दुष्टायां सिंहे च विनिपातिते। शीघ्रमागम्यतां बद्ध्वा गृहीत्वा तामथाम्बिकाम्॥ ॐ॥

tasyāṃ hatāyāṃ duṣṭāyāṃ siṃhe ca vinipātite | śīghramāgamyatāṃ baddhvā gṛhītvā tāmathāmbikām || oṃ ||

ती दुष्ट स्त्री घायाळ होऊन पडली आणि तो सिंह मारला गेला, की त्या अंबिकेला बांधून, पकडून लवकर परत या.” ॐ.

॥ इतिश्रीमार्कण्डेयपुराणे सावर्णिके मन्वन्तरे देवीमाहात्म्ये शुम्भनिशुम्भसेनानीधूम्रलोचनवधो नाम षष्ठोऽध्यायः॥

|| itiśrīmārkaṇḍeyapurāṇe sāvarṇike manvantare devīmāhātmye śumbhaniśumbhasenānīdhūmralocanavadho nāma ṣaṣṭho'dhyāyaḥ ||

श्रीमार्कंडेय पुराणात, सावर्णिक मन्वंतराच्या कथेत, देवीमाहात्म्यातला ‘शुंभ-निशुंभांचा सेनापती धूम्रलोचन याचा वध’ नावाचा सहावा अध्याय इथे पूर्ण झाला.