Pradip TambeFounder · Mydigitcard Business Solutions

लोड होतंय

ग्रंथ: श्रीदुर्गासप्तशती

कीलकम्

Kilakam

सप्तशतीआधी म्हणायचं तिसरं स्तोत्र, शिवाच्या कीलकाविषयी

18 श्लोक ऑडिओ नंतर जोडला जाईल

या स्तोत्राबद्दल

कीलक हे दुर्गा सप्तशतीच्या आधी म्हटलं जाणारं तिसरं स्तोत्र आहे. परंपरेनुसार क्रम असा: देवीकवच, अर्गला, कीलक आणि मग सप्तशतीचे तेरा अध्याय. ‘कीलक’ म्हणजे खिळा किंवा खुंटी. या स्तोत्रात सांगितलं आहे की सप्तशतीचा प्रभाव इतका मोठा आहे की महादेवाने तो एका नियमाने ‘कीलित’ केला, म्हणजे बांधून ठेवला, आणि जो तो नियम जाणून पाठ करतो त्याच्यासाठी तो मोकळा होतो. हे स्तोत्र मार्कंडेय पुराणातील देवीमाहात्म्याचा भाग नाही; ते पाठाचं अंग म्हणून छापलं जातं. इथला संस्कृत पाठ गीता प्रेस, गोरखपूर यांच्या श्रीदुर्गासप्तशती आवृत्तीनुसार आहे.

रचना

  • विनियोग: ऋषी शिव, देवता महासरस्वती.
  • श्लोक १: अर्धचंद्र धारण करणाऱ्या शिवाला नमस्कार.
  • श्लोक २–११: स्तोत्राचं सामर्थ्य, शिवाने घातलेलं बंधन आणि ते कसं सुटतं.
  • श्लोक १२–१४: पाठ का करावा, हे सांगणारे श्लोक.

कीलकाची भाषा संक्षिप्त आहे आणि काही श्लोकांचा अर्थ टीकाकार वेगवेगळ्या प्रकारे लावतात. जिथे अर्थ पूर्ण होण्यासाठी परंपरेतला खुलासा लागतो, तो आम्ही कंसात दिला आहे.

पहिल्यांदा पाठ करताना

हे स्तोत्र लहान आहे, म्हणून सावकाश म्हणा. स्तोत्रातच ‘शनैः’, म्हणजे सावकाश जप करावा, असं सांगितलं आहे. उच्चारात ही ठिकाणं जपा: सिद्ध्यन्ति मधलं ‘द्ध्य’ हे तीन व्यंजनांचं जोडाक्षर; श्रेयःप्राप्ति मधला विसर्ग; निष्कीलां मधलं ‘ष्क’; आणि कृष्णायां मधला ‘ऋ’ आणि ‘ष्ण’.

इथला अर्थ आमच्या टीमने मूळ संस्कृतवरून लिहिला आहे. विद्वानांकडून त्याची तपासणी झाली आहे की नाही, ते या पानावर दाखवलं आहे.

ॐ अस्य श्रीकीलकमन्त्रस्य शिव ऋषिः, अनुष्टुप् छन्दः, श्रीमहासरस्वती देवता, श्रीजगदम्बाप्रीत्यर्थं सप्तशतीपाठाङ्गत्वेन जपे विनियोगः।

oṃ asya śrīkīlakamantrasya śiva ṛṣiḥ, anuṣṭup chandaḥ, śrīmahāsarasvatī devatā, śrījagadambāprītyarthaṃ saptaśatīpāṭhāṅgatvena jape viniyogaḥ |

विनियोग: या कीलकमंत्राचे ऋषी शिव आहेत, छंद अनुष्टुप आहे आणि देवता श्रीमहासरस्वती आहे. जगदंबेच्या प्रसन्नतेसाठी, सप्तशतीपाठाचा एक भाग म्हणून हा जप करत आहोत, असं या ओळीत सांगितलं आहे.

ॐ नमश्चण्डिकायै॥

oṃ namaścaṇḍikāyai ||

ॐ. चंडिकेला नमस्कार.

मार्कण्डेय उवाच

mārkaṇḍeya uvāca

मार्कंडेय म्हणाले —

ॐ विशुद्धज्ञानदेहाय त्रिवेदीदिव्यचक्षुषे। श्रेयःप्राप्तिनिमित्ताय नमः सोमार्धधारिणे॥

oṃ viśuddhajñānadehāya trivedīdivyacakṣuṣe | śreyaḥprāptinimittāya namaḥ somārdhadhāriṇe ||

ॐ. ज्यांचं शरीर शुद्ध ज्ञानच आहे, तिन्ही वेद हे ज्यांचे दिव्य नेत्र आहेत, जे परम कल्याणाच्या प्राप्तीचं कारण आहेत आणि जे मस्तकावर अर्धचंद्र धारण करतात, त्या शिवाला नमस्कार.

सर्वमेतद्विजानीयान्मन्त्राणामभिकीलकम्। सोऽपि क्षेममवाप्नोति सततं जाप्यतत्परः॥

sarvametadvijānīyānmantrāṇāmabhikīlakam | so'pi kṣemamavāpnoti satataṃ jāpyatatparaḥ ||

मंत्रांचं हे सगळं अभिकीलक, म्हणजे त्यांना खिळ्यासारखं बांधून ठेवणारं रहस्य, माणसाने नीट जाणून घ्यावं. जो सतत जपात मग्न असतो, त्यालाही कल्याण लाभतं.

सिद्ध्यन्त्युच्चाटनादीनि वस्तूनि सकलान्यपि। एतेन स्तुवतां देवी स्तोत्रमात्रेण सिद्ध्यति॥

siddhyantyuccāṭanādīni vastūni sakalānyapi | etena stuvatāṃ devī stotramātreṇa siddhyati ||

उच्चाटन आणि असे सगळे प्रयोगही याने सिद्ध होतात. जे या स्तोत्राने स्तुती करतात, त्यांच्यावर केवळ या स्तोत्रानेच देवी प्रसन्न होते.

न मन्त्रो नौषधं तत्र न किञ्चिदपि विद्यते। विना जाप्येन सिद्ध्येत सर्वमुच्चाटनादिकम्॥

na mantro nauṣadhaṃ tatra na kiñcidapi vidyate | vinā jāpyena siddhyeta sarvamuccāṭanādikam ||

त्यासाठी दुसरा मंत्र, औषध किंवा इतर कोणतंही साधन लागत नाही. वेगळा जप न करताही उच्चाटन वगैरे सगळं सिद्ध होतं.

समग्राण्यपि सिद्ध्यन्ति लोकशङ्कामिमां हरः। कृत्वा निमन्त्रयामास सर्वमेवमिदं शुभम्॥

samagrāṇyapi siddhyanti lokaśaṅkāmimāṃ haraḥ | kṛtvā nimantrayāmāsa sarvamevamidaṃ śubham ||

यानेच सगळं पूर्णपणे सिद्ध होतं. यामुळे लोकांच्या मनात एक शंका उठली. ती लक्षात घेऊन हराने, म्हणजे शिवाने, हे सगळं शुभ स्तोत्र अशा प्रकारे नियमात बांधलं.

स्तोत्रं वै चण्डिकायास्तु तच्च गुप्तं चकार सः। समाप्तिर्न च पुण्यस्य तां यथावन्नियन्त्रणाम्॥

stotraṃ vai caṇḍikāyāstu tacca guptaṃ cakāra saḥ | samāptirna ca puṇyasya tāṃ yathāvanniyantraṇām ||

त्याने चंडिकेचं हे स्तोत्र गुप्त ठेवलं. जो त्या नियमाचं यथायोग्य पालन करतो, त्याच्या पुण्याला अंत नसतो.

सोऽपि क्षेममवाप्नोति सर्वमेवं न संशयः। कृष्णायां वा चतुर्दश्यामष्टम्यां वा समाहितः॥

so'pi kṣemamavāpnoti sarvamevaṃ na saṃśayaḥ | kṛṣṇāyāṃ vā caturdaśyāmaṣṭamyāṃ vā samāhitaḥ ||

तोही अशा रीतीने सर्व प्रकारे कल्याण मिळवतो, यात शंका नाही. कृष्णपक्षातल्या चतुर्दशीला किंवा अष्टमीला मन एकाग्र करून —

ददाति प्रतिगृह्णाति नान्यथैषा प्रसीदति। इत्थंरूपेण कीलेन महादेवेन कीलितम्॥

dadāti pratigṛhṇāti nānyathaiṣā prasīdati | itthaṃrūpeṇa kīlena mahādevena kīlitam ||

जो (आपलं सर्वस्व देवीला) अर्पण करतो आणि मग (तिचा प्रसाद म्हणून) परत स्वीकारतो, त्याच्यावरच ती प्रसन्न होते; एरवी नाही. अशा स्वरूपाच्या कीलकाने महादेवाने हे स्तोत्र कीलित केलं, म्हणजे बांधून ठेवलं.

यो निष्कीलां विधायैनां नित्यं जपति संस्फुटम्। स सिद्धः स गणः सोऽपि गन्धर्वो जायते नरः॥

yo niṣkīlāṃ vidhāyaināṃ nityaṃ japati saṃsphuṭam | sa siddhaḥ sa gaṇaḥ so'pi gandharvo jāyate naraḥ ||

जो याला निष्कीलित करून, म्हणजे हे बंधन सोडवून, रोज स्पष्ट उच्चाराने याचा जप करतो, तो माणूस सिद्ध होतो, शिवाचा गण होतो, आणि गंधर्वही होतो.

न चैवाप्यटतस्तस्य भयं क्वापीह जायते। नापमृत्युवशं याति मृतो मोक्षमवाप्नुयात्॥

na caivāpyaṭatastasya bhayaṃ kvāpīha jāyate | nāpamṛtyuvaśaṃ yāti mṛto mokṣamavāpnuyāt ||

तो कुठेही फिरला तरी त्याला इथे कोणतंही भय वाटत नाही. तो अकाली मृत्यूच्या आधीन होत नाही, आणि देह सोडल्यावर त्याला मोक्ष मिळतो.

ज्ञात्वा प्रारभ्य कुर्वीत न कुर्वाणो विनश्यति। ततो ज्ञात्वैव सम्पन्नमिदं प्रारभ्यते बुधैः॥

jñātvā prārabhya kurvīta na kurvāṇo vinaśyati | tato jñātvaiva sampannamidaṃ prārabhyate budhaiḥ ||

हे नीट जाणून घेऊनच पाठाला सुरुवात करावी; असं करणाऱ्याचं नुकसान होत नाही. म्हणूनच जाणकार लोक हे परिपूर्ण स्तोत्र समजून घेऊनच त्याचा पाठ सुरू करतात.

सौभाग्यादि च यत्किञ्चिद् दृश्यते ललनाजने। तत्सर्वं तत्प्रसादेन तेन जाप्यमिदं शुभम्॥

saubhāgyādi ca yatkiñcid dṛśyate lalanājane | tatsarvaṃ tatprasādena tena jāpyamidaṃ śubham ||

स्त्रियांमध्ये जे सौभाग्य आणि असं जे काही दिसतं, ते सगळं तिच्याच कृपेने असतं. म्हणून हे शुभ स्तोत्र जपावं.

शनैस्तु जप्यमानेऽस्मिन् स्तोत्रे सम्पत्तिरुच्चकैः। भवत्येव समग्रापि ततः प्रारभ्यमेव तत्॥

śanaistu japyamāne'smin stotre sampattiruccakaiḥ | bhavatyeva samagrāpi tataḥ prārabhyameva tat ||

हे स्तोत्र सावकाश जपलं जात असताना मोठी संपदा पूर्णपणे लाभतेच. म्हणून याचा पाठ सुरू करावाच.

ऐश्वर्यं यत्प्रसादेन सौभाग्यारोग्यसम्पदः। शत्रुहानिः परो मोक्षः स्तूयते सा न किं जनैः॥ ॐ॥

aiśvaryaṃ yatprasādena saubhāgyārogyasampadaḥ | śatruhāniḥ paro mokṣaḥ stūyate sā na kiṃ janaiḥ || oṃ ||

जिच्या कृपेने ऐश्वर्य, सौभाग्य, आरोग्य आणि संपत्ती लाभते, शत्रूंचा नाश होतो आणि परम मोक्ष मिळतो, तिची स्तुती माणसं का करणार नाहीत? ॐ.

इति देव्याः कीलकस्तोत्रं सम्पूर्णम्।

iti devyāḥ kīlakastotraṃ sampūrṇam |

इथे देवीचं कीलकस्तोत्र पूर्ण झालं.