Pradip TambeFounder · Mydigitcard Business Solutions

लोड होतंय

ग्रंथ: श्रीदुर्गासप्तशती

अष्टमोऽध्यायः · रक्तबीजवध

Chapter 8 · The slaying of Raktabija

दुर्गा सप्तशतीचा आठवा अध्याय: रक्तबीजाचा वध

65 श्लोक ऑडिओ नंतर जोडला जाईल

या स्तोत्राबद्दल

रक्तबीजवध हा श्रीदुर्गासप्तशतीचा आठवा अध्याय आहे. सप्तशती म्हणजे मार्कंडेय पुराणातलं देवीमाहात्म्य, आणि पुष्पिकेनुसार हा भाग सावर्णिक मन्वंतराच्या कथेत येतो. परंपरेनुसार पाचवा ते तेरावा अध्याय 'उत्तम चरित्र' मानले जातात. हा अध्याय त्याच भागात आहे.

चंड-मुंड मारले गेल्यावर शुंभ सगळी दैत्य-कुळं युद्धासाठी बाहेर काढतो. त्याच वेळी ब्रह्मदेव, शिव, कार्तिकेय, विष्णू, वराह, नृसिंह आणि इंद्र यांच्या शक्ती त्यांच्याच रूपात देवीच्या मदतीला येतात. ब्रह्माणी, माहेश्वरी, कौमारी, वैष्णवी, वाराही, नारसिंही आणि ऐंद्री या मातृका म्हणून ओळखल्या जातात. देवीच्या शरीरातून आणखी एक उग्र शक्ती प्रकट होते. ती शिवालाच दूत म्हणून पाठवते, म्हणून तिचं नाव 'शिवदूती'. मग रक्तबीज लढायला येतो. त्याच्या रक्ताचा प्रत्येक थेंब जमिनीवर पडला की नवा असुर उभा राहतो. शेवटी चंडिकेच्या सांगण्यावरून चामुंडा त्याचं रक्त तोंडात झेलते, आणि रक्तहीन झालेला रक्तबीज मारला जातो.

रचना

सुरुवातीला भवानीचं ध्यान आहे. त्यानंतर गीता प्रेसच्या गणनेनुसार ६३ मंत्र आहेत: एक 'उवाच' ओळ, ६१ श्लोक आणि शेवटी एक अर्धश्लोक. शेवटी पुष्पिका आहे. इथले क्रमांक (८.१, ८.२…) गीता प्रेसच्या आवृत्तीप्रमाणे आहेत.

पहिल्यांदा वाचताना

हा अध्याय मोठा आहे, म्हणून मध्ये विश्रांती घेतली तरी चालेल. मातृकांची नावं आधी ओळखून ठेवा, म्हणजे वर्णन समजायला सोपं जाईल. हे शब्द जपून म्हणा:

  • षडशीतिः: सुरुवातीचा 'ष' मूर्धन्य आहे आणि शेवटचा विसर्ग हलका ऐकू यावा.
  • शक्त्यृष्टिवृष्टिभिः, ऋष्टिभिः: 'ऋ' हा स्वर आहे; 'रि'सारखा हलका म्हणा, 'रु' नाही.
  • असृङ्मदोद्धतः: 'ङ्म' अनुनासिक जोडून म्हणा.
  • दंष्ट्राग्र: 'ष्ट्र' एकत्र, सावकाश म्हणा.

इथला अर्थ आमच्या टीमने मूळ संस्कृतवरून लिहिला आहे. विद्वानांनी तो तपासला आहे की नाही, ते या पानावर दाखवलं आहे.

ॐ अरुणां करुणातरङ्गिताक्षीं धृतपाशाङ्कुशबाणचापहस्ताम्। अणिमादिभिरावृतां मयूखैरहमित्येव विभावये भवानीम्॥

oṃ aruṇāṃ karuṇātaraṅgitākṣīṃ dhṛtapāśāṅkuśabāṇacāpahastām | aṇimādibhirāvṛtāṃ mayūkhairahamityeva vibhāvaye bhavānīm ||

मी भवानीचं ध्यान करतो, आणि ती माझ्याहून वेगळी नाही, 'तीच मी आहे' अशा भावनेने करतो. तिचा वर्ण अरुण, म्हणजे उगवत्या सूर्यासारखा लालसर आहे. तिच्या डोळ्यांत करुणेच्या लाटा उसळतात. तिच्या हातांत पाश, अंकुश, बाण आणि धनुष्य आहे. अणिमा आदी सिद्धी किरणांसारख्या तिच्या भोवती आहेत.

ॐ ऋषिरुवाच॥

oṃ ṛṣiruvāca ||

ॐ. ऋषी म्हणाले —

चण्डे च निहते दैत्ये मुण्डे च विनिपातिते। बहुलेषु च सैन्येषु क्षयितेष्वसुरेश्वरः॥

caṇḍe ca nihate daitye muṇḍe ca vinipātite | bahuleṣu ca sainyeṣu kṣayiteṣvasureśvaraḥ ||

दैत्य चंड मारला गेला, मुंडही पडला, आणि पुष्कळ सैन्य नष्ट झालं. तेव्हा असुरांचा राजा…

ततः कोपपराधीनचेताः शुम्भः प्रतापवान्। उद्योगं सर्वसैन्यानां दैत्यानामादिदेश ह॥

tataḥ kopaparādhīnacetāḥ śumbhaḥ pratāpavān | udyogaṃ sarvasainyānāṃ daityānāmādideśa ha ||

…प्रतापी शुंभ, ज्याचं मन रागाच्या पूर्ण ताब्यात गेलं होतं, त्याने सगळ्या दैत्यसेनांना युद्धाच्या तयारीची आज्ञा दिली.

अद्य सर्वबलैर्दैत्याः षडशीतिरुदायुधाः। कम्बूनां चतुरशीतिर्निर्यान्तु स्वबलैर्वृताः॥

adya sarvabalairdaityāḥ ṣaḍaśītirudāyudhāḥ | kambūnāṃ caturaśītirniryāntu svabalairvṛtāḥ ||

“आज शस्त्रं उगारलेले शहाऐंशी दैत्य आपापल्या संपूर्ण सैन्यासह निघोत. कंबू कुळातले चौऱ्याऐंशी असुरही आपापल्या सैन्यासह निघोत.

कोटिवीर्याणि पञ्चाशदसुराणां कुलानि वै। शतं कुलानि धौम्राणां निर्गच्छन्तु ममाज्ञया॥

koṭivīryāṇi pañcāśadasurāṇāṃ kulāni vai | śataṃ kulāni dhaumrāṇāṃ nirgacchantu mamājñayā ||

कोटिवीर्य नावाची, अफाट बळाची पन्नास असुर-कुळं आणि धौम्र असुरांची शंभर कुळं माझ्या आज्ञेने बाहेर पडोत.

कालका दौर्हृदा मौर्याः कालकेयास्तथासुराः। युद्धाय सज्जा निर्यान्तु आज्ञया त्वरिता मम॥

kālakā daurhṛdā mauryāḥ kālakeyāstathāsurāḥ | yuddhāya sajjā niryāntu ājñayā tvaritā mama ||

कालक, दौर्हृद, मौर्य आणि कालकेय हे असुर युद्धासाठी सज्ज होऊन माझ्या आज्ञेने ताबडतोब निघोत.”

इत्याज्ञाप्यासुरपतिः शुम्भो भैरवशासनः। निर्जगाम महासैन्यसहस्रैर्बहुभिर्वृतः॥

ityājñāpyāsurapatiḥ śumbho bhairavaśāsanaḥ | nirjagāma mahāsainyasahasrairbahubhirvṛtaḥ ||

अशी आज्ञा देऊन, ज्याचा हुकूम भयंकर होता असा असुरपती शुंभ हजारो मोठ्या सैन्यांना बरोबर घेऊन स्वतः बाहेर पडला.

आयान्तं चण्डिका दृष्ट्वा तत्सैन्यमतिभीषणम्। ज्यास्वनैः पूरयामास धरणीगगनान्तरम्॥

āyāntaṃ caṇḍikā dṛṣṭvā tatsainyamatibhīṣaṇam | jyāsvanaiḥ pūrayāmāsa dharaṇīgaganāntaram ||

ते अतिशय भयंकर सैन्य येताना पाहून चंडिकेने धनुष्याच्या दोरीचा टणत्कार केला. त्या आवाजाने पृथ्वी आणि आकाश यांच्यामधली सगळी जागा भरून गेली.

ततः सिंहो महानादमतीव कृतवान् नृप। घण्टास्वनेन तन्नादमम्बिका चोपबृंहयत्॥

tataḥ siṃho mahānādamatīva kṛtavān nṛpa | ghaṇṭāsvanena tannādamambikā copabṛṃhayat ||

हे राजा, मग सिंहाने अतिशय मोठी गर्जना केली. अंबिकेने घंटेच्या नादाने ती गर्जना आणखी वाढवली.

धनुर्ज्यासिंहघण्टानां नादापूरितदिङ्मुखा। निनादैर्भीषणैः काली जिग्ये विस्तारितानना॥

dhanurjyāsiṃhaghaṇṭānāṃ nādāpūritadiṅmukhā | ninādairbhīṣaṇaiḥ kālī jigye vistāritānanā ||

धनुष्याची दोरी, सिंह आणि घंटा यांच्या आवाजाने दिशा भरून गेल्या होत्या. पण तोंड विशाल पसरून कालीने आपल्या भीषण गर्जनेने त्या सगळ्या आवाजांवर मात केली.

तं निनादमुपश्रुत्य दैत्यसैन्यैश्चतुर्दिशम्। देवी सिंहस्तथा काली सरोषैः परिवारिताः॥

taṃ ninādamupaśrutya daityasainyaiścaturdiśam | devī siṃhastathā kālī saroṣaiḥ parivāritāḥ ||

तो आवाज ऐकून संतापलेल्या दैत्यसेनांनी देवी, सिंह आणि काली यांना चारी बाजूंनी घेरलं.

एतस्मिन्नन्तरे भूप विनाशाय सुरद्विषाम्। भवायामरसिंहानामतिवीर्यबलान्विताः॥

etasminnantare bhūpa vināśāya suradviṣām | bhavāyāmarasiṃhānāmativīryabalānvitāḥ ||

हे राजा, त्याच वेळी देवांच्या शत्रूंचा नाश व्हावा आणि श्रेष्ठ देवांचं कल्याण व्हावं म्हणून, अतिशय पराक्रम आणि बळ असलेल्या…

ब्रह्मेशगुहविष्णूनां तथेन्द्रस्य च शक्तयः। शरीरेभ्यो विनिष्क्रम्य तद्रूपैश्चण्डिकां ययुः॥

brahmeśaguhaviṣṇūnāṃ tathendrasya ca śaktayaḥ | śarīrebhyo viniṣkramya tadrūpaiścaṇḍikāṃ yayuḥ ||

…ब्रह्मदेव, शिव, कार्तिकेय, विष्णू आणि इंद्र यांच्या शक्ती त्यांच्या शरीरांतून बाहेर पडल्या. त्या-त्या देवाचं रूप घेऊन त्या चंडिकेकडे गेल्या.

यस्य देवस्य यद्रूपं यथाभूषणवाहनम्। तद्वदेव हि तच्छक्तिरसुरान् योद्धुमाययौ॥

yasya devasya yadrūpaṃ yathābhūṣaṇavāhanam | tadvadeva hi tacchaktirasurān yoddhumāyayau ||

ज्या देवाचं जसं रूप, जसे अलंकार आणि जसं वाहन होतं, अगदी तशीच त्याची शक्ती असुरांशी लढायला आली.

हंसयुक्तविमानाग्रे साक्षसूत्रकमण्डलुः। आयाता ब्रह्मणः शक्तिर्ब्रह्माणी साभिधीयते॥

haṃsayuktavimānāgre sākṣasūtrakamaṇḍaluḥ | āyātā brahmaṇaḥ śaktirbrahmāṇī sābhidhīyate ||

हंस जोडलेल्या विमानात बसून, जपमाळ आणि कमंडलू घेऊन ब्रह्मदेवांची शक्ती आली. तिला ब्रह्माणी म्हणतात.

माहेश्वरी वृषारूढा त्रिशूलवरधारिणी। महाहिवलया प्राप्ता चन्द्ररेखाविभूषणा॥

māheśvarī vṛṣārūḍhā triśūlavaradhāriṇī | mahāhivalayā prāptā candrarekhāvibhūṣaṇā ||

माहेश्वरी बैलावर बसून आली. तिच्या हातात उत्तम त्रिशूळ होता, मोठ्या सापांची कंकणं होती, आणि चंद्रकोर हा तिचा अलंकार होता.

कौमारी शक्तिहस्ता च मयूरवरवाहना। योद्धुमभ्याययौ दैत्यानम्बिका गुहरूपिणी॥

kaumārī śaktihastā ca mayūravaravāhanā | yoddhumabhyāyayau daityānambikā guharūpiṇī ||

हातात शक्ती नावाचा भाला घेऊन, उत्तम मोरावर बसून, कार्तिकेयाचं रूप घेतलेली अंबिका, कौमारी, दैत्यांशी लढायला आली.

तथैव वैष्णवी शक्तिर्गरुडोपरि संस्थिता। शङ्खचक्रगदाशार्ङ्गखड्गहस्ताभ्युपाययौ॥

tathaiva vaiṣṇavī śaktirgaruḍopari saṃsthitā | śaṅkhacakragadāśārṅgakhaḍgahastābhyupāyayau ||

तशीच वैष्णवी शक्ती गरुडावर बसून आली. तिच्या हातांत शंख, चक्र, गदा, शार्ङ्ग धनुष्य आणि तलवार होती.

यज्ञवाराहमतुलं रूपं या बिभ्रतो हरेः। शक्तिः साप्याययौ तत्र वाराहीं बिभ्रती तनुम्॥

yajñavārāhamatulaṃ rūpaṃ yā bibhrato hareḥ | śaktiḥ sāpyāyayau tatra vārāhīṃ bibhratī tanum ||

यज्ञवराहाचं अतुलनीय रूप घेणाऱ्या श्रीहरीची शक्तीही वराहाचं शरीर धारण करून तिथे आली. ती वाराही.

नारसिंही नृसिंहस्य बिभ्रती सदृशं वपुः। प्राप्ता तत्र सटाक्षेपक्षिप्तनक्षत्रसंहतिः॥

nārasiṃhī nṛsiṃhasya bibhratī sadṛśaṃ vapuḥ | prāptā tatra saṭākṣepakṣiptanakṣatrasaṃhatiḥ ||

नृसिंहासारखं शरीर धारण करणारी नारसिंही तिथे आली. तिने आयाळ झटकताच आकाशातली नक्षत्रं विखुरली जात होती.

वज्रहस्ता तथैवैन्द्री गजराजोपरि स्थिता। प्राप्ता सहस्रनयना यथा शक्रस्तथैव सा॥

vajrahastā tathaivaindrī gajarājopari sthitā | prāptā sahasranayanā yathā śakrastathaiva sā ||

तशीच हातात वज्र घेऊन, गजराजावर बसून ऐंद्री आली. तिला हजार डोळे होते. इंद्र जसा आहे, अगदी तशीच ती होती.

ततः परिवृतस्ताभिरीशानो देवशक्तिभिः। हन्यन्तामसुराः शीघ्रं मम प्रीत्याऽऽह चण्डिकाम्॥

tataḥ parivṛtastābhirīśāno devaśaktibhiḥ | hanyantāmasurāḥ śīghraṃ mama prītyā''ha caṇḍikām ||

मग या देवशक्तींनी वेढलेले ईशान, म्हणजे शिव, चंडिकेला म्हणाले, “माझ्या प्रसन्नतेसाठी असुरांना लवकर ठार कर.”

ततो देवीशरीरात्तु विनिष्क्रान्तातिभीषणा। चण्डिकाशक्तिरत्युग्रा शिवाशतनिनादिनी॥

tato devīśarīrāttu viniṣkrāntātibhīṣaṇā | caṇḍikāśaktiratyugrā śivāśataninādinī ||

तेव्हा देवीच्या शरीरातून चंडिकेची एक अतिशय भीषण आणि उग्र शक्ती बाहेर पडली. शेकडो कोल्हे एकदम ओरडावेत तसा तिचा आवाज होता.

सा चाह धूम्रजटिलमीशानमपराजिता। दूत त्वं गच्छ भगवन् पार्श्वं शुम्भनिशुम्भयोः॥

sā cāha dhūmrajaṭilamīśānamaparājitā | dūta tvaṃ gaccha bhagavan pārśvaṃ śumbhaniśumbhayoḥ ||

त्या अपराजित देवीने धुरकट जटा असलेल्या ईशानाला सांगितलं, “भगवन, तुम्ही दूत म्हणून शुंभ-निशुंभांकडे जा.

ब्रूहि शुम्भं निशुम्भं च दानवावतिगर्वितौ। ये चान्ये दानवास्तत्र युद्धाय समुपस्थिताः॥

brūhi śumbhaṃ niśumbhaṃ ca dānavāvatigarvitau | ye cānye dānavāstatra yuddhāya samupasthitāḥ ||

अतिशय गर्विष्ठ दानव शुंभ आणि निशुंभ यांना, आणि तिथे युद्धासाठी जमलेल्या इतर दानवांनाही सांगा —

त्रैलोक्यमिन्द्रो लभतां देवाः सन्तु हविर्भुजः। यूयं प्रयात पातालं यदि जीवितुमिच्छथ॥

trailokyamindro labhatāṃ devāḥ santu havirbhujaḥ | yūyaṃ prayāta pātālaṃ yadi jīvitumicchatha ||

‘तिन्ही लोक इंद्राला परत मिळोत, आणि देवांना पुन्हा यज्ञातले हविर्भाग मिळोत. तुम्हाला जगायचं असेल तर पाताळात निघून जा.

बलावलेपादथ चेद्भवन्तो युद्धकाङ्क्षिणः। तदागच्छत तृप्यन्तु मच्छिवाः पिशितेन वः॥

balāvalepādatha cedbhavanto yuddhakāṅkṣiṇaḥ | tadāgacchata tṛpyantu macchivāḥ piśitena vaḥ ||

पण बळाच्या घमेंडीत तुम्हाला युद्धच हवं असेल, तर या. माझे कोल्हे तुमच्या मांसाने तृप्त होवोत.’”

यतो नियुक्तो दौत्येन तया देव्या शिवः स्वयम्। शिवदूतीति लोकेस्मिंस्ततः सा ख्यातिमागता॥

yato niyukto dautyena tayā devyā śivaḥ svayam | śivadūtīti lokesmiṃstataḥ sā khyātimāgatā ||

त्या देवीने स्वतः शिवालाच दूत म्हणून पाठवलं, म्हणून ती या जगात 'शिवदूती' या नावाने प्रसिद्ध झाली.

तेऽपि श्रुत्वा वचो देव्याः शर्वाख्यातं महासुराः। अमर्षापूरिता जग्मुर्यत्र कात्यायनी स्थिता॥

te'pi śrutvā vaco devyāḥ śarvākhyātaṃ mahāsurāḥ | amarṣāpūritā jagmuryatra kātyāyanī sthitā ||

शर्वाने, म्हणजे शिवाने, सांगितलेले देवीचे शब्द ऐकून ते महाअसुरही संतापाने भरून गेले, आणि कात्यायनी जिथे उभी होती तिथे गेले.

ततः प्रथममेवाग्रे शरशक्त्यृष्टिवृष्टिभिः। ववर्षुरुद्धतामर्षास्तां देवीममरारयः॥

tataḥ prathamamevāgre śaraśaktyṛṣṭivṛṣṭibhiḥ | vavarṣuruddhatāmarṣāstāṃ devīmamarārayaḥ ||

मग देवांच्या शत्रूंनी, ज्यांचा राग उफाळून आला होता, सुरुवातीलाच पुढून त्या देवीवर बाण, शक्ती आणि ऋष्टी या शस्त्रांचा वर्षाव केला.

सा च तान् प्रहितान् बाणाञ्छूलशक्तिपरश्वधान्। चिच्छेद लीलयाऽऽध्मातधनुर्मुक्तैर्महेषुभिः॥

sā ca tān prahitān bāṇāñchūlaśaktiparaśvadhān | ciccheda līlayā''dhmātadhanurmuktairmaheṣubhiḥ ||

त्यांनी फेकलेले बाण, शूल, शक्ती आणि परशू देवीने सहज, जणू खेळ म्हणून, ताणलेल्या धनुष्यातून सोडलेल्या मोठ्या बाणांनी तोडून टाकले.

तस्याग्रतस्तथा काली शूलपातविदारितान्। खट्वाङ्गपोथितांश्चारीन् कुर्वती व्यचरत्तदा॥

tasyāgratastathā kālī śūlapātavidāritān | khaṭvāṅgapothitāṃścārīn kurvatī vyacarattadā ||

तिच्या पुढे काली संचार करत होती. त्रिशूळाच्या घावाने ती शत्रूंना फाडत होती आणि खट्वांगाने त्यांना चिरडत होती.

कमण्डलुजलाक्षेपहतवीर्यान् हतौजसः। ब्रह्माणी चाकरोच्छत्रून् येन येन स्म धावति॥

kamaṇḍalujalākṣepahatavīryān hataujasaḥ | brahmāṇī cākarocchatrūn yena yena sma dhāvati ||

ब्रह्माणी जिथे जिथे धावत होती, तिथे तिथे कमंडलूतलं पाणी शिंपडून ती शत्रूंचं वीर्य आणि तेज हरण करत होती.

माहेश्वरी त्रिशूलेन तथा चक्रेण वैष्णवी। दैत्याञ्जघान कौमारी तथा शक्त्यातिकोपना॥

māheśvarī triśūlena tathā cakreṇa vaiṣṇavī | daityāñjaghāna kaumārī tathā śaktyātikopanā ||

माहेश्वरीने त्रिशूळाने, वैष्णवीने चक्राने, आणि अतिशय रागावलेल्या कौमारीने शक्ती नावाच्या भाल्याने दैत्यांना मारलं.

ऐन्द्रीकुलिशपातेन शतशो दैत्यदानवाः। पेतुर्विदारिताः पृथ्व्यां रुधिरौघप्रवर्षिणः॥

aindrīkuliśapātena śataśo daityadānavāḥ | peturvidāritāḥ pṛthvyāṃ rudhiraughapravarṣiṇaḥ ||

ऐंद्रीच्या वज्राच्या प्रहाराने फाटलेले शेकडो दैत्य आणि दानव रक्ताचे पाट वाहवत जमिनीवर कोसळले.

तुण्डप्रहारविध्वस्ता दंष्ट्राग्रक्षतवक्षसः। वाराहमूर्त्या न्यपतंश्चक्रेण च विदारिताः॥

tuṇḍaprahāravidhvastā daṃṣṭrāgrakṣatavakṣasaḥ | vārāhamūrtyā nyapataṃścakreṇa ca vidāritāḥ ||

वराहरूप वाराहीने काहींना तोंडाच्या धडकेने चेचलं, काहींच्या छात्या सुळ्यांच्या टोकांनी फाडल्या, तर काहींना चक्राने चिरलं. ते सगळे खाली पडले.

नखैर्विदारितांश्चान्यान् भक्षयन्ती महासुरान्। नारसिंही चचाराजौ नादापूर्णदिगम्बरा॥

nakhairvidāritāṃścānyān bhakṣayantī mahāsurān | nārasiṃhī cacārājau nādāpūrṇadigambarā ||

नारसिंही रणांगणात फिरत होती. नखांनी फाडलेल्या मोठमोठ्या असुरांना ती खात होती. तिच्या गर्जनेने दिशा आणि आकाश भरून गेलं होतं.

चण्डाट्टहासैरसुराः शिवदूत्यभिदूषिताः। पेतुः पृथिव्यां पतितांस्तांश्चखादाथ सा तदा॥

caṇḍāṭṭahāsairasurāḥ śivadūtyabhidūṣitāḥ | petuḥ pṛthivyāṃ patitāṃstāṃścakhādātha sā tadā ||

शिवदूतीच्या प्रचंड गडगडाटी हास्याने असुर हादरून जमिनीवर पडले, आणि मग पडलेल्या असुरांना तिने खाऊन टाकलं.

इति मातृगणं क्रुद्धं मर्दयन्तं महासुरान्। दृष्ट्वाभ्युपायैर्विविधैर्नेशुर्देवारिसैनिकाः॥

iti mātṛgaṇaṃ kruddhaṃ mardayantaṃ mahāsurān | dṛṣṭvābhyupāyairvividhairneśurdevārisainikāḥ ||

अशा रीतीने रागावलेल्या मातृकांचा समूह वेगवेगळ्या उपायांनी महाअसुरांना चिरडत आहे, हे पाहून देवशत्रूंचे सैनिक पळून गेले.

पलायनपरान् दृष्ट्वा दैत्यान् मातृगणार्दितान्। योद्धुमभ्याययौ क्रुद्धो रक्तबीजो महासुरः॥

palāyanaparān dṛṣṭvā daityān mātṛgaṇārditān | yoddhumabhyāyayau kruddho raktabījo mahāsuraḥ ||

मातृकांनी त्रस्त केलेले दैत्य पळून जात आहेत हे पाहून महाअसुर रक्तबीज संतापून लढायला पुढे आला.

रक्तबिन्दुर्यदा भूमौ पतत्यस्य शरीरतः। समुत्पतति मेदिन्यां तत्प्रमाणस्तदासुरः॥

raktabinduryadā bhūmau patatyasya śarīrataḥ | samutpatati medinyāṃ tatpramāṇastadāsuraḥ ||

त्याच्या शरीरातून रक्ताचा एक थेंब जमिनीवर पडला, की त्याच्याच आकाराचा एक असुर जमिनीतून उठून उभा राहत असे.

युयुधे स गदापाणिरिन्द्रशक्त्या महासुरः। ततश्चैन्द्री स्ववज्रेण रक्तबीजमताडयत्॥

yuyudhe sa gadāpāṇirindraśaktyā mahāsuraḥ | tataścaindrī svavajreṇa raktabījamatāḍayat ||

हातात गदा घेऊन तो महाअसुर इंद्राच्या शक्तीशी, ऐंद्रीशी, लढू लागला. तेव्हा ऐंद्रीने आपल्या वज्राने रक्तबीजावर प्रहार केला.

कुलिशेनाहतस्याशु बहु सुस्राव शोणितम्। समुत्तस्थुस्ततो योधास्तद्रूपास्तत्पराक्रमाः॥

kuliśenāhatasyāśu bahu susrāva śoṇitam | samuttasthustato yodhāstadrūpāstatparākramāḥ ||

वज्राचा घाव बसताच त्याच्या शरीरातून भरपूर रक्त वाहू लागलं. त्यातून त्याच्यासारखेच दिसणारे आणि त्याच्याइतकेच पराक्रमी योद्धे उभे राहिले.

यावन्तः पतितास्तस्य शरीराद्रक्तबिन्दवः। तावन्तः पुरुषा जातास्तद्वीर्यबलविक्रमाः॥

yāvantaḥ patitāstasya śarīrādraktabindavaḥ | tāvantaḥ puruṣā jātāstadvīryabalavikramāḥ ||

त्याच्या शरीरातून जितके रक्ताचे थेंब पडले, तितके पुरुष जन्मले. त्यांचं वीर्य, बळ आणि पराक्रम त्याच्यासारखंच होतं.

ते चापि युयुधुस्तत्र पुरुषा रक्तसम्भवाः। समं मातृभिरत्युग्रशस्त्रपातातिभीषणम्॥

te cāpi yuyudhustatra puruṣā raktasambhavāḥ | samaṃ mātṛbhiratyugraśastrapātātibhīṣaṇam ||

रक्तातून जन्मलेले ते पुरुषही तिथे मातृकांशी लढू लागले. अतिशय उग्र शस्त्रांच्या प्रहारांमुळे ते युद्ध फारच भीषण झालं.

पुनश्च वज्रपातेन क्षतमस्य शिरो यदा। ववाह रक्तं पुरुषास्ततो जाताः सहस्रशः॥

punaśca vajrapātena kṣatamasya śiro yadā | vavāha raktaṃ puruṣāstato jātāḥ sahasraśaḥ ||

पुन्हा वज्राच्या प्रहाराने त्याच्या डोक्याला जखम झाली आणि रक्त वाहू लागलं, तेव्हा त्यातून हजारो पुरुष जन्मले.

वैष्णवी समरे चैनं चक्रेणाभिजघान ह। गदया ताडयामास ऐन्द्री तमसुरेश्वरम्॥

vaiṣṇavī samare cainaṃ cakreṇābhijaghāna ha | gadayā tāḍayāmāsa aindrī tamasureśvaram ||

वैष्णवीने युद्धात त्याच्यावर चक्राने प्रहार केला, आणि ऐंद्रीने त्या असुरराजाला गदेने मारलं.

वैष्णवीचक्रभिन्नस्य रुधिरस्रावसम्भवैः। सहस्रशो जगद्व्याप्तं तत्प्रमाणैर्महासुरैः॥

vaiṣṇavīcakrabhinnasya rudhirasrāvasambhavaiḥ | sahasraśo jagadvyāptaṃ tatpramāṇairmahāsuraiḥ ||

वैष्णवीच्या चक्राने तो चिरला गेला, आणि वाहणाऱ्या रक्तातून त्याच्याच आकाराचे हजारो महाअसुर जन्मले. त्यांनी सगळं जग व्यापून टाकलं.

शक्त्या जघान कौमारी वाराही च तथासिना। माहेश्वरी त्रिशूलेन रक्तबीजं महासुरम्॥

śaktyā jaghāna kaumārī vārāhī ca tathāsinā | māheśvarī triśūlena raktabījaṃ mahāsuram ||

कौमारीने शक्ती नावाच्या भाल्याने, वाराहीने तलवारीने आणि माहेश्वरीने त्रिशूळाने महाअसुर रक्तबीजावर प्रहार केले.

स चापि गदया दैत्यः सर्वा एवाहनत् पृथक्। मातॄः कोपसमाविष्टो रक्तबीजो महासुरः॥

sa cāpi gadayā daityaḥ sarvā evāhanat pṛthak | mātṝḥ kopasamāviṣṭo raktabījo mahāsuraḥ ||

रागाने भरलेल्या त्या दैत्याने, महाअसुर रक्तबीजाने, सगळ्या मातृकांवर एकेक करून गदेचे प्रहार केले.

तस्याहतस्य बहुधा शक्तिशूलादिभिर्भुवि। पपात यो वै रक्तौघस्तेनासञ्छतशोऽसुराः॥

tasyāhatasya bahudhā śaktiśūlādibhirbhuvi | papāta yo vai raktaughastenāsañchataśo'surāḥ ||

शक्ती, त्रिशूळ आणि इतर शस्त्रांनी त्याच्यावर अनेक वेळा घाव बसले. त्याच्या अंगातून जमिनीवर जो रक्ताचा लोट पडला, त्यातून शेकडो असुर निर्माण झाले.

तैश्चासुरासृक्सम्भूतैरसुरैः सकलं जगत्। व्याप्तमासीत्ततो देवा भयमाजग्मुरुत्तमम्॥

taiścāsurāsṛksambhūtairasuraiḥ sakalaṃ jagat | vyāptamāsīttato devā bhayamājagmuruttamam ||

त्या असुराच्या रक्तातून जन्मलेल्या असुरांनी सगळं जग व्यापलं. तेव्हा देव अतिशय घाबरले.

तान् विषण्णान् सुरान् दृष्ट्वा चण्डिका प्राहसत्वरा। उवाच कालीं चामुण्डे विस्तीर्णं वदनं कुरु॥

tān viṣaṇṇān surān dṛṣṭvā caṇḍikā prāhasatvarā | uvāca kālīṃ cāmuṇḍe vistīrṇaṃ vadanaṃ kuru ||

देव खचून गेलेले पाहून चंडिका लगेच बोलली. ती कालीला म्हणाली, “चामुंडे, तुझं तोंड खूप मोठं उघड.

मच्छस्त्रपातसम्भूतान् रक्तबिन्दून्महासुरान्। रक्तबिन्दोः प्रतीच्छ त्वं वक्त्रेणानेन वेगिना॥

macchastrapātasambhūtān raktabindūnmahāsurān | raktabindoḥ pratīccha tvaṃ vaktreṇānena veginā ||

माझ्या शस्त्रांच्या प्रहाराने रक्तबीजाच्या शरीरातून रक्ताचे थेंब पडतात, आणि त्यांतून महाअसुर जन्मतात. ते सगळे तू या वेगवान तोंडाने झेल.

भक्षयन्ती चर रणे तदुत्पन्नान्महासुरान्। एवमेष क्षयं दैत्यः क्षीणरक्तो गमिष्यति॥

bhakṣayantī cara raṇe tadutpannānmahāsurān | evameṣa kṣayaṃ daityaḥ kṣīṇarakto gamiṣyati ||

त्यातून जन्मणाऱ्या महाअसुरांना खात खात रणांगणात फिर. असं केलं की याचं रक्त संपेल आणि हा दैत्य नष्ट होईल.

भक्ष्यमाणास्त्वया चोग्रा न चोत्पत्स्यन्ति चापरे। इत्युक्त्वा तां ततो देवी शूलेनाभिजघान तम्॥

bhakṣyamāṇāstvayā cogrā na cotpatsyanti cāpare | ityuktvā tāṃ tato devī śūlenābhijaghāna tam ||

तू त्या उग्र असुरांना खात राहिलीस, तर आणखी नवे असुर जन्मणार नाहीत.” कालीला असं सांगून देवीने रक्तबीजावर त्रिशूळाने प्रहार केला.

मुखेन काली जगृहे रक्तबीजस्य शोणितम्। ततोऽसावाजघानाथ गदया तत्र चण्डिकाम्॥

mukhena kālī jagṛhe raktabījasya śoṇitam | tato'sāvājaghānātha gadayā tatra caṇḍikām ||

कालीने रक्तबीजाचं रक्त तोंडात झेललं. तेव्हा त्याने तिथे चंडिकेवर गदेने प्रहार केला.

न चास्या वेदनां चक्रे गदापातोऽल्पिकामपि। तस्याहतस्य देहात्तु बहु सुस्राव शोणितम्॥

na cāsyā vedanāṃ cakre gadāpāto'lpikāmapi | tasyāhatasya dehāttu bahu susrāva śoṇitam ||

पण गदेच्या प्रहाराने देवीला थोडीसुद्धा वेदना झाली नाही. मात्र घायाळ झालेल्या रक्तबीजाच्या शरीरातून खूप रक्त वाहू लागलं.

यतस्ततस्तद्वक्त्रेण चामुण्डा सम्प्रतीच्छति। मुखे समुद्गता येऽस्या रक्तपातान्महासुराः॥

yatastatastadvaktreṇa cāmuṇḍā sampratīcchati | mukhe samudgatā ye'syā raktapātānmahāsurāḥ ||

ते रक्त जिथून जिथून वाहत होतं, तिथून चामुंडा ते तोंडात झेलत होती. त्या रक्तातून तिच्या तोंडातच जे महाअसुर उपजले…

तांश्चखादाथ चामुण्डा पपौ तस्य च शोणितम्। देवी शूलेन वज्रेण बाणैरसिभिर्ऋष्टिभिः॥

tāṃścakhādātha cāmuṇḍā papau tasya ca śoṇitam | devī śūlena vajreṇa bāṇairasibhirṛṣṭibhiḥ ||

…त्यांना चामुंडा खाऊन टाकत होती, आणि त्याचं रक्तही पीत होती. मग देवीने त्रिशूळ, वज्र, बाण, तलवारी आणि ऋष्टी यांनी…

जघान रक्तबीजं तं चामुण्डापीतशोणितम्। स पपात महीपृष्ठे शस्त्रसङ्घसमाहतः॥

jaghāna raktabījaṃ taṃ cāmuṇḍāpītaśoṇitam | sa papāta mahīpṛṣṭhe śastrasaṅghasamāhataḥ ||

…ज्याचं रक्त चामुंडेने पिऊन टाकलं होतं, त्या रक्तबीजाला मारलं. शस्त्रांच्या माऱ्याने घायाळ होऊन तो जमिनीवर कोसळला.

नीरक्तश्च महीपाल रक्तबीजो महासुरः। ततस्ते हर्षमतुलमवापुस्त्रिदशा नृप॥

nīraktaśca mahīpāla raktabījo mahāsuraḥ | tataste harṣamatulamavāpustridaśā nṛpa ||

हे पृथ्वीपालक राजा, महाअसुर रक्तबीज रक्तहीन होऊन पडला. हे राजा, तेव्हा देवांना अपार आनंद झाला.

तेषां मातृगणो जातो ननर्तासृङ्मदोद्धतः॥ ॐ॥

teṣāṃ mātṛgaṇo jāto nanartāsṛṅmadoddhataḥ || oṃ ||

आणि देवांपासून प्रकट झालेल्या मातृकांचा समूह रक्ताच्या धुंदीत बेभान होऊन नाचू लागला. ॐ.

॥ इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे सावर्णिके मन्वन्तरे देवीमाहात्म्ये रक्तबीजवधो नामाष्टमोऽध्यायः॥

|| iti śrīmārkaṇḍeyapurāṇe sāvarṇike manvantare devīmāhātmye raktabījavadho nāmāṣṭamo'dhyāyaḥ ||

श्रीमार्कंडेय पुराणात, सावर्णिक मन्वंतराच्या कथेत, देवीमाहात्म्यातला ‘रक्तबीजाचा वध’ नावाचा आठवा अध्याय इथे पूर्ण झाला.