Pradip TambeFounder · Mydigitcard Business Solutions

लोड होतंय

ग्रंथ: श्रीदुर्गासप्तशती

द्वितीयोऽध्यायः · महिषासुरसैन्यवध

Chapter 2 · The slaying of Mahishasura's armies

दुर्गा सप्तशतीचा दुसरा अध्याय: देवांच्या तेजातून देवी प्रकट होते

72 श्लोक ऑडिओ नंतर जोडला जाईल

या स्तोत्राबद्दल

दुर्गा सप्तशती म्हणजे मार्कंडेय पुराणातलं देवीमाहात्म्य. सावर्णिक मन्वंतराच्या कथेत येणारे हे सातशे मंत्र तेरा अध्यायांत विभागलेले आहेत. परंपरेनुसार हा पाठ तीन चरित्रांत केला जातो: प्रथम चरित्राची देवता महाकाली, मध्यम चरित्राची महालक्ष्मी आणि उत्तम चरित्राची महासरस्वती. हा दुसरा अध्याय मध्यम चरित्राची सुरुवात आहे. मध्यम चरित्र चौथ्या अध्यायापर्यंत चालतं.

या अध्यायात काय घडतं

शंभर वर्षांच्या युद्धात महिषासुर देवांना हरवतो आणि स्वतः इंद्र होऊन बसतो. हरलेले देव ब्रह्मदेवांना पुढे करून विष्णू आणि शंकरांकडे जातात. त्यांची कहाणी ऐकून विष्णू, शंकर आणि सगळ्या देवांच्या शरीरांतून तेज बाहेर पडतं. ते सगळं तेज एकत्र होतं आणि त्यातून देवी प्रकट होते. प्रत्येक देव आपल्या शस्त्रातून एक शस्त्र किंवा एखादा अलंकार तिला देतो. हिमालय तिला सिंह देतो. देवीच्या गर्जनेने तिन्ही लोक हादरतात. मग चिक्षुर, चामर, उदग्र, बाष्कल यांसारख्या सेनापतींसह महिषासुराची प्रचंड सेना तिच्यावर चालून येते. देवी आणि तिच्या श्वासातून जन्मलेले गण त्या सेनेचा नाश करतात.

रचना

गीता प्रेसच्या आवृत्तीत या अध्यायात ६९ मंत्र आहेत: एक ‘ऋषिरुवाच’ आणि ६८ श्लोक. सुरुवातीला मध्यम चरित्राचा विनियोग आणि ध्यान आहे, आणि शेवटी पुष्पिका.

पहिल्यांदा वाचणाऱ्यांसाठी

  • आधी विनियोग आणि ध्यान शांतपणे म्हणा, मग श्लोकांकडे वळा. प्रत्येक श्लोक एका लयीत, घाई न करता म्हणा.
  • ष आणि श यांत फरक ठेवा: ‘महिष’ मध्ये ष आहे, तर ‘शक्र’ आणि ‘शम्भु’ मध्ये श.
  • ‘चिक्षुर’ आणि ‘अक्षस्रक्’ मधला क्ष स्पष्ट म्हणा. ‘ह्रीं’ मध्ये ह आणि र जोडून उच्चारा.
  • विसर्ग गिळू नका: ‘देवाः’, ‘ततः’ यांच्या शेवटी हलका ‘ह’ ऐकू यायला हवा.

इथला अर्थ आमच्या टीमने थेट संस्कृतवरून लिहिला आहे. विद्वानांच्या तपासणीची सद्यस्थिती याच पानावर दाखवली आहे.

ॐ मध्यमचरित्रस्य विष्णुर्ऋषिः, महालक्ष्मीर्देवता, उष्णिक् छन्दः, शाकम्भरी शक्तिः, दुर्गा बीजम्, वायुस्तत्त्वम्, यजुर्वेदः स्वरूपम्, श्रीमहालक्ष्मीप्रीत्यर्थं मध्यमचरित्रजपे विनियोगः।

oṃ madhyamacaritrasya viṣṇurṛṣiḥ, mahālakṣmīrdevatā, uṣṇik chandaḥ, śākambharī śaktiḥ, durgā bījam, vāyustattvam, yajurvedaḥ svarūpam, śrīmahālakṣmīprītyarthaṃ madhyamacaritrajape viniyogaḥ |

मध्यम चरित्राचा विनियोग: या चरित्राचे ऋषी विष्णू आहेत, देवता महालक्ष्मी, छंद उष्णिक्, शक्ती शाकंभरी, बीज दुर्गा, तत्त्व वायू आणि स्वरूप यजुर्वेद. श्रीमहालक्ष्मीच्या प्रसन्नतेसाठी मध्यम चरित्राच्या जपाचा हा संकल्प आहे.

ॐ अक्षस्रक्परशुं गदेषुकुलिशं पद्मं धनुष्कुण्डिकां दण्डं शक्तिमसिं च चर्म जलजं घण्टां सुराभाजनम्। शूलं पाशसुदर्शने च दधतीं हस्तैः प्रसन्नाननां सेवे सैरिभमर्दिनीमिह महालक्ष्मीं सरोजस्थिताम्॥

oṃ akṣasrakparaśuṃ gadeṣukuliśaṃ padmaṃ dhanuṣkuṇḍikāṃ daṇḍaṃ śaktimasiṃ ca carma jalajaṃ ghaṇṭāṃ surābhājanam | śūlaṃ pāśasudarśane ca dadhatīṃ hastaiḥ prasannānanāṃ seve sairibhamardinīmiha mahālakṣmīṃ sarojasthitām ||

कमळावर बसलेल्या, प्रसन्न चेहऱ्याच्या, महिषाचा वध करणाऱ्या महालक्ष्मीची मी इथे उपासना करतो. ती आपल्या हातांत जपमाळ, परशू, गदा, बाण, वज्र, कमळ, धनुष्य, कमंडलू, दंड, शक्ती, तलवार, ढाल, शंख, घंटा, सुरापात्र, त्रिशूळ, पाश आणि सुदर्शन चक्र धारण करते. (अशी ही अठरा हातांची देवी आहे.)

ॐ ह्रीं ऋषिरुवाच॥

oṃ hrīṃ ṛṣiruvāca ||

ॐ ह्रीं. ऋषी म्हणाले —

देवासुरमभूद्युद्धं पूर्णमब्दशतं पुरा। महिषेऽसुराणामधिपे देवानां च पुरन्दरे॥

devāsuramabhūdyuddhaṃ pūrṇamabdaśataṃ purā | mahiṣe'surāṇāmadhipe devānāṃ ca purandare ||

पूर्वी देव आणि असुर यांच्यात पूर्ण शंभर वर्षे युद्ध चाललं. त्या वेळी महिष असुरांचा राजा होता आणि इंद्र देवांचा.

तत्रासुरैर्महावीर्यैर्देवसैन्यं पराजितम्। जित्वा च सकलान् देवानिन्द्रोऽभून्महिषासुरः॥

tatrāsurairmahāvīryairdevasainyaṃ parājitam | jitvā ca sakalān devānindro'bhūnmahiṣāsuraḥ ||

त्या युद्धात महाबलवान असुरांनी देवांच्या सैन्याचा पराभव केला. सगळ्या देवांना जिंकून महिषासुर स्वतः इंद्र झाला.

ततः पराजिता देवाः पद्मयोनिं प्रजापतिम्। पुरस्कृत्य गतास्तत्र यत्रेशगरुडध्वजौ॥

tataḥ parājitā devāḥ padmayoniṃ prajāpatim | puraskṛtya gatāstatra yatreśagaruḍadhvajau ||

मग पराभूत झालेले देव कमळातून जन्मलेल्या प्रजापती ब्रह्मदेवांना पुढे करून, जिथे शंकर आणि गरुडध्वज विष्णू होते तिथे गेले.

यथावृत्तं तयोस्तद्वन्महिषासुरचेष्टितम्। त्रिदशाः कथयामासुर्देवाभिभवविस्तरम्॥

yathāvṛttaṃ tayostadvanmahiṣāsuraceṣṭitam | tridaśāḥ kathayāmāsurdevābhibhavavistaram ||

देवांनी त्या दोघांना महिषासुराने जे जे केलं ते जसं घडलं तसं सांगितलं, आणि आपला कसा पराभव झाला ते सविस्तर सांगितलं.

सूर्येन्द्राग्न्यनिलेन्दूनां यमस्य वरुणस्य च। अन्येषां चाधिकारान् स स्वयमेवाधितिष्ठति॥

sūryendrāgnyanilendūnāṃ yamasya varuṇasya ca | anyeṣāṃ cādhikārān sa svayamevādhitiṣṭhati ||

"सूर्य, इंद्र, अग्नी, वायू, चंद्र, यम, वरुण आणि इतर देवांचे अधिकार तो स्वतःच चालवतो आहे.

स्वर्गान्निराकृताः सर्वे तेन देवगणा भुवि। विचरन्ति यथा मर्त्या महिषेण दुरात्मना॥

svargānnirākṛtāḥ sarve tena devagaṇā bhuvi | vicaranti yathā martyā mahiṣeṇa durātmanā ||

त्या दुष्ट महिषाने सगळ्या देवांना स्वर्गातून हाकलून दिलं आहे. आता ते माणसांसारखे पृथ्वीवर भटकत आहेत.

एतद्वः कथितं सर्वममरारिविचेष्टितम्। शरणं वः प्रपन्नाः स्मो वधस्तस्य विचिन्त्यताम्॥

etadvaḥ kathitaṃ sarvamamarāriviceṣṭitam | śaraṇaṃ vaḥ prapannāḥ smo vadhastasya vicintyatām ||

देवांच्या शत्रूने जे जे केलं ते सगळं आम्ही तुम्हाला सांगितलं. आम्ही तुम्हाला शरण आलो आहोत. त्याच्या वधाचा उपाय तुम्ही विचार करून ठरवा."

इत्थं निशम्य देवानां वचांसि मधुसूदनः। चकार कोपं शम्भुश्च भ्रुकुटीकुटिलाननौ॥

itthaṃ niśamya devānāṃ vacāṃsi madhusūdanaḥ | cakāra kopaṃ śambhuśca bhrukuṭīkuṭilānanau ||

देवांचं हे बोलणं ऐकून मधुसूदन विष्णूंना आणि शंभूंनाही राग आला. भुवया आकसल्याने दोघांचे चेहरे वक्र झाले.

ततोऽतिकोपपूर्णस्य चक्रिणो वदनात्ततः। निश्चक्राम महत्तेजो ब्रह्मणः शंकरस्य च॥

tato'tikopapūrṇasya cakriṇo vadanāttataḥ | niścakrāma mahattejo brahmaṇaḥ śaṃkarasya ca ||

मग अतिशय क्रोधाने भरलेल्या चक्रधारी विष्णूंच्या मुखातून एक महान तेज बाहेर पडलं. तसंच ब्रह्मदेवांच्या आणि शंकरांच्याही मुखातून तेज निघालं.

अन्येषां चैव देवानां शक्रादीनां शरीरतः। निर्गतं सुमहत्तेजस्तच्चैक्यं समगच्छत॥

anyeṣāṃ caiva devānāṃ śakrādīnāṃ śarīrataḥ | nirgataṃ sumahattejastaccaikyaṃ samagacchata ||

इंद्र आणि इतर देवांच्या शरीरांतूनही अतिशय मोठं तेज बाहेर पडलं, आणि ते सगळं तेज एकत्र झालं.

अतीव तेजसः कूटं ज्वलन्तमिव पर्वतम्। ददृशुस्ते सुरास्तत्र ज्वालाव्याप्तदिगन्तरम्॥

atīva tejasaḥ kūṭaṃ jvalantamiva parvatam | dadṛśuste surāstatra jvālāvyāptadigantaram ||

तिथे देवांनी तेजाचा एक प्रचंड ढीग पाहिला. तो धगधगत्या पर्वतासारखा दिसत होता आणि त्याच्या ज्वाळांनी सगळ्या दिशा व्यापल्या होत्या.

अतुलं तत्र तत्तेजः सर्वदेवशरीरजम्। एकस्थं तदभून्नारी व्याप्तलोकत्रयं त्विषा॥

atulaṃ tatra tattejaḥ sarvadevaśarīrajam | ekasthaṃ tadabhūnnārī vyāptalokatrayaṃ tviṣā ||

सगळ्या देवांच्या शरीरांतून निघालेलं ते अतुलनीय तेज एका ठिकाणी जमलं आणि त्याची एक स्त्री झाली. तिच्या कांतीने तिन्ही लोक व्यापले.

यदभूच्छाम्भवं तेजस्तेनाजायत तन्मुखम्। याम्येन चाभवन् केशा बाहवो विष्णुतेजसा॥

yadabhūcchāmbhavaṃ tejastenājāyata tanmukham | yāmyena cābhavan keśā bāhavo viṣṇutejasā ||

शंकरांच्या तेजाने तिचं मुख झालं. यमाच्या तेजाने तिचे केस झाले आणि विष्णूंच्या तेजाने तिचे बाहू झाले.

सौम्येन स्तनयोर्युग्मं मध्यं चैन्द्रेण चाभवत्। वारुणेन च जङ्घोरू नितम्बस्तेजसा भुवः॥

saumyena stanayoryugmaṃ madhyaṃ caindreṇa cābhavat | vāruṇena ca jaṅghorū nitambastejasā bhuvaḥ ||

चंद्राच्या तेजाने तिचे दोन्ही स्तन झाले, इंद्राच्या तेजाने कंबर, वरुणाच्या तेजाने पोटऱ्या आणि मांड्या, आणि पृथ्वीच्या तेजाने नितंब झाले.

ब्रह्मणस्तेजसा पादौ तदङ्गुल्योऽर्कतेजसा। वसूनां च कराङ्गुल्यः कौबेरेण च नासिका॥

brahmaṇastejasā pādau tadaṅgulyo'rkatejasā | vasūnāṃ ca karāṅgulyaḥ kaubereṇa ca nāsikā ||

ब्रह्मदेवांच्या तेजाने तिचे पाय झाले आणि सूर्याच्या तेजाने पायांची बोटं. वसूंच्या तेजाने हातांची बोटं झाली आणि कुबेराच्या तेजाने नाक.

तस्यास्तु दन्ताः सम्भूताः प्राजापत्येन तेजसा। नयनत्रितयं जज्ञे तथा पावकतेजसा॥

tasyāstu dantāḥ sambhūtāḥ prājāpatyena tejasā | nayanatritayaṃ jajñe tathā pāvakatejasā ||

प्रजापतीच्या तेजाने तिचे दात निर्माण झाले, आणि अग्नीच्या तेजाने तिचे तीन डोळे झाले.

भ्रुवौ च संध्ययोस्तेजः श्रवणावनिलस्य च। अन्येषां चैव देवानां सम्भवस्तेजसां शिवा॥

bhruvau ca saṃdhyayostejaḥ śravaṇāvanilasya ca | anyeṣāṃ caiva devānāṃ sambhavastejasāṃ śivā ||

दोन्ही संध्यांचं तेज तिच्या भुवया झालं आणि वायूचं तेज तिचे कान. अशा रीतीने इतर देवांच्या तेजांतूनही ती कल्याणकारी देवी साकार झाली.

ततः समस्तदेवानां तेजोराशिसमुद्भवाम्। तां विलोक्य मुदं प्रापुरमरा महिषार्दिताः॥

tataḥ samastadevānāṃ tejorāśisamudbhavām | tāṃ vilokya mudaṃ prāpuramarā mahiṣārditāḥ ||

सगळ्या देवांच्या तेजाच्या राशीतून प्रकट झालेल्या त्या देवीला पाहून महिषाने छळलेल्या देवांना खूप आनंद झाला.

शूलं शूलाद्विनिष्कृष्य ददौ तस्यै पिनाकधृक्। चक्रं च दत्तवान् कृष्णः समुत्पाद्य स्वचक्रतः॥

śūlaṃ śūlādviniṣkṛṣya dadau tasyai pinākadhṛk | cakraṃ ca dattavān kṛṣṇaḥ samutpādya svacakrataḥ ||

पिनाक धनुष्य धारण करणाऱ्या शंकरांनी आपल्या त्रिशूळातून एक त्रिशूळ काढून तिला दिलं. कृष्णाने (विष्णूंनी) आपल्या चक्रातून एक चक्र निर्माण करून तिला दिलं.

शङ्खं च वरुणः शक्तिं ददौ तस्यै हुताशनः। मारुतो दत्तवांश्चापं बाणपूर्णे तथेषुधी॥

śaṅkhaṃ ca varuṇaḥ śaktiṃ dadau tasyai hutāśanaḥ | māruto dattavāṃścāpaṃ bāṇapūrṇe tatheṣudhī ||

वरुणाने शंख दिला, अग्नीने शक्ती (भाला) दिली. वायूने धनुष्य आणि बाणांनी भरलेले दोन भाते दिले.

वज्रमिन्द्रः समुत्पाद्य कुलिशादमराधिपः। ददौ तस्यै सहस्राक्षो घण्टामैरावताद् गजात्॥

vajramindraḥ samutpādya kuliśādamarādhipaḥ | dadau tasyai sahasrākṣo ghaṇṭāmairāvatād gajāt ||

देवांचा राजा, हजार डोळ्यांचा इंद्र याने आपल्या वज्रातून एक वज्र निर्माण करून तिला दिलं, आणि ऐरावत हत्तीची घंटा दिली.

कालदण्डाद्यमो दण्डं पाशं चाम्बुपतिर्ददौ। प्रजापतिश्चाक्षमालां ददौ ब्रह्मा कमण्डलुम्॥

kāladaṇḍādyamo daṇḍaṃ pāśaṃ cāmbupatirdadau | prajāpatiścākṣamālāṃ dadau brahmā kamaṇḍalum ||

यमाने आपल्या कालदंडातून एक दंड दिला, जलाचा स्वामी वरुण याने पाश दिला. प्रजापती ब्रह्मदेवांनी जपमाळ आणि कमंडलू दिला.

समस्तरोमकूपेषु निजरश्मीन् दिवाकरः। कालश्च दत्तवान् खड्गं तस्याश्चर्म च निर्मलम्॥

samastaromakūpeṣu nijaraśmīn divākaraḥ | kālaśca dattavān khaḍgaṃ tasyāścarma ca nirmalam ||

सूर्याने तिच्या अंगावरच्या सगळ्या रोमछिद्रांत आपले किरण भरले. काळाने तिला तलवार आणि स्वच्छ चमकणारी ढाल दिली.

क्षीरोदश्चामलं हारमजरे च तथाम्बरे। चूडामणिं तथा दिव्यं कुण्डले कटकानि च॥

kṣīrodaścāmalaṃ hāramajare ca tathāmbare | cūḍāmaṇiṃ tathā divyaṃ kuṇḍale kaṭakāni ca ||

क्षीरसागराने तिला निर्मळ हार, कधीही जुनी न होणारी दोन वस्त्रं, दिव्य चूडामणी, दोन कुंडलं आणि कडी दिली.

अर्धचन्द्रं तथा शुभ्रं केयूरान् सर्वबाहुषु। नूपुरौ विमलौ तद्वद् ग्रैवेयकमनुत्तमम्॥

ardhacandraṃ tathā śubhraṃ keyūrān sarvabāhuṣu | nūpurau vimalau tadvad graiveyakamanuttamam ||

तसंच एक शुभ्र अर्धचंद्र, सगळ्या बाहूंसाठी बाजूबंद, दोन निर्मळ पैंजण आणि गळ्यासाठी एक उत्कृष्ट हार दिला.

अङ्गुलीयकरत्नानि समस्तास्वङ्गुलीषु च। विश्वकर्मा ददौ तस्यै परशुं चातिनिर्मलम्॥

aṅgulīyakaratnāni samastāsvaṅgulīṣu ca | viśvakarmā dadau tasyai paraśuṃ cātinirmalam ||

आणि सगळ्या बोटांसाठी रत्नांच्या अंगठ्या दिल्या. विश्वकर्म्याने तिला अतिशय लखलखता परशू दिला,

अस्त्राण्यनेकरूपाणि तथाभेद्यं च दंशनम्। अम्लानपङ्कजां मालां शिरस्युरसि चापराम्॥

astrāṇyanekarūpāṇi tathābhedyaṃ ca daṃśanam | amlānapaṅkajāṃ mālāṃ śirasyurasi cāparām ||

अनेक प्रकारची अस्त्रं आणि कधीही न भेदलं जाणारं कवच दिलं. कधीही न कोमेजणाऱ्या कमळांची एक माळ डोक्यासाठी आणि दुसरी छातीसाठी,

अददज्जलधिस्तस्यै पङ्कजं चातिशोभनम्। हिमवान् वाहनं सिंहं रत्नानि विविधानि च॥

adadajjaladhistasyai paṅkajaṃ cātiśobhanam | himavān vāhanaṃ siṃhaṃ ratnāni vividhāni ca ||

आणि एक अतिशय सुंदर कमळ समुद्राने तिला दिलं. हिमालयाने वाहन म्हणून सिंह आणि अनेक प्रकारची रत्नं दिली.

ददावशून्यं सुरया पानपात्रं धनाधिपः। शेषश्च सर्वनागेशो महामणिविभूषितम्॥

dadāvaśūnyaṃ surayā pānapātraṃ dhanādhipaḥ | śeṣaśca sarvanāgeśo mahāmaṇivibhūṣitam ||

धनाचा स्वामी कुबेर याने सुरेने भरलेलं, कधी रिकामं न होणारं पानपात्र दिलं. आणि सगळ्या नागांचा स्वामी शेष,

नागहारं ददौ तस्यै धत्ते यः पृथिवीमिमाम्। अन्यैरपि सुरैर्देवी भूषणैरायुधैस्तथा॥

nāgahāraṃ dadau tasyai dhatte yaḥ pṛthivīmimām | anyairapi surairdevī bhūṣaṇairāyudhaistathā ||

जो ही पृथ्वी धारण करतो, त्याने मोठ्या मण्यांनी सजलेला नागहार तिला दिला. इतर देवांनीही अलंकार आणि शस्त्रं देऊन देवीचा सन्मान केला.

सम्मानिता ननादोच्चैः साट्टहासं मुहुर्मुहुः। तस्या नादेन घोरेण कृत्स्नमापूरितं नभः॥

sammānitā nanādoccaiḥ sāṭṭahāsaṃ muhurmuhuḥ | tasyā nādena ghoreṇa kṛtsnamāpūritaṃ nabhaḥ ||

असा सन्मान झाल्यावर देवीने पुन्हा पुन्हा मोठ्याने हसत गर्जना केली. तिच्या त्या भयंकर नादाने सगळं आकाश भरून गेलं.

अमायतातिमहता प्रतिशब्दो महानभूत्। चुक्षुभुः सकला लोकाः समुद्राश्च चकम्पिरे॥

amāyatātimahatā pratiśabdo mahānabhūt | cukṣubhuḥ sakalā lokāḥ samudrāśca cakampire ||

तो प्रचंड, कुठेही न मावणारा नाद होता. त्याचा मोठा प्रतिध्वनी उठला. सगळे लोक खवळले आणि समुद्र थरथरू लागले.

चचाल वसुधा चेलुः सकलाश्च महीधराः। जयेति देवाश्च मुदा तामूचुः सिंहवाहिनीम्॥

cacāla vasudhā celuḥ sakalāśca mahīdharāḥ | jayeti devāśca mudā tāmūcuḥ siṃhavāhinīm ||

पृथ्वी डळमळली आणि सगळे पर्वत हलले. सिंहावर बसलेल्या त्या देवीला देवांनी आनंदाने "जय" म्हटलं.

तुष्टुवुर्मुनयश्चैनां भक्तिनम्रात्ममूर्तयः। दृष्ट्वा समस्तं संक्षुब्धं त्रैलोक्यममरारयः॥

tuṣṭuvurmunayaścaināṃ bhaktinamrātmamūrtayaḥ | dṛṣṭvā samastaṃ saṃkṣubdhaṃ trailokyamamarārayaḥ ||

भक्तीने अंग नम्र झालेल्या मुनींनी तिची स्तुती केली. इकडे सगळं त्रैलोक्य खवळलेलं पाहून देवांचे शत्रू असुर

सन्नद्धाखिलसैन्यास्ते समुत्तस्थुरुदायुधाः। आः किमेतदिति क्रोधादाभाष्य महिषासुरः॥

sannaddhākhilasainyāste samuttasthurudāyudhāḥ | āḥ kimetaditi krodhādābhāṣya mahiṣāsuraḥ ||

आपली सगळी सेना सज्ज करून शस्त्रं उगारून उठून उभे राहिले. "अरे, हे काय?" असं रागाने ओरडत महिषासुर

अभ्यधावत तं शब्दमशेषैरसुरैर्वृतः। स ददर्श ततो देवीं व्याप्तलोकत्रयां त्विषा॥

abhyadhāvata taṃ śabdamaśeṣairasurairvṛtaḥ | sa dadarśa tato devīṃ vyāptalokatrayāṃ tviṣā ||

सगळ्या असुरांना बरोबर घेऊन त्या आवाजाच्या दिशेने धावला. तिथे त्याने देवीला पाहिलं. तिच्या तेजाने तिन्ही लोक व्यापले होते.

पादाक्रान्त्या नतभुवं किरीटोल्लिखिताम्बराम्। क्षोभिताशेषपातालां धनुर्ज्यानिःस्वनेन ताम्॥

pādākrāntyā natabhuvaṃ kirīṭollikhitāmbarām | kṣobhitāśeṣapātālāṃ dhanurjyāniḥsvanena tām ||

तिच्या पावलांच्या भाराने पृथ्वी दबली होती. तिचा मुकुट आकाशाला घासत होता. तिच्या धनुष्याच्या दोरीच्या टणत्काराने सगळे पाताळ हादरले होते.

दिशो भुजसहस्रेण समन्ताद् व्याप्य संस्थिताम्। ततः प्रववृते युद्धं तया देव्या सुरद्विषाम्॥

diśo bhujasahasreṇa samantād vyāpya saṃsthitām | tataḥ pravavṛte yuddhaṃ tayā devyā suradviṣām ||

ती आपल्या हजार हातांनी चारी बाजूंनी सगळ्या दिशा व्यापून उभी होती. मग त्या देवीचं देवशत्रूंशी युद्ध सुरू झालं.

शस्त्रास्त्रैर्बहुधा मुक्तैरादीपितदिगन्तरम्। महिषासुरसेनानीश्चिक्षुराख्यो महासुरः॥

śastrāstrairbahudhā muktairādīpitadigantaram | mahiṣāsurasenānīścikṣurākhyo mahāsuraḥ ||

सगळीकडून सुटलेल्या शस्त्रास्त्रांनी सगळ्या दिशा उजळून निघाल्या. महिषासुराचा सेनापती, चिक्षुर नावाचा महान असुर,

युयुधे चामरश्चान्यैश्चतुरङ्गबलान्वितः। रथानामयुतैः षड्भिरुदग्राख्यो महासुरः॥

yuyudhe cāmaraścānyaiścaturaṅgabalānvitaḥ | rathānāmayutaiḥ ṣaḍbhirudagrākhyo mahāsuraḥ ||

लढू लागला. चामरही इतरांबरोबर चतुरंग सेना घेऊन लढला. (चतुरंग सेना म्हणजे रथ, हत्ती, घोडे आणि पायदळ.) उदग्र नावाचा महान असुर साठ हजार रथांसह

अयुध्यतायुतानां च सहस्रेण महाहनुः। पञ्चाशद्भिश्च नियुतैरसिलोमा महासुरः॥

ayudhyatāyutānāṃ ca sahasreṇa mahāhanuḥ | pañcāśadbhiśca niyutairasilomā mahāsuraḥ ||

लढला. महाहनू हजार अयुत, म्हणजे एक कोटी, सैन्य घेऊन लढला. असिलोमा हा महान असुर पन्नास नियुत, म्हणजे लक्षावधी, सैन्य घेऊन लढला.

अयुतानां शतैः षड्भिर्बाष्कलो युयुधे रणे। गजवाजिसहस्रौघैरनेकैः परिवारितः॥

ayutānāṃ śataiḥ ṣaḍbhirbāṣkalo yuyudhe raṇe | gajavājisahasraughairanekaiḥ parivāritaḥ ||

बाष्कल सहाशे अयुत, म्हणजे साठ लाख, सैन्य घेऊन रणात लढला. हत्ती आणि घोड्यांच्या हजारोंच्या अनेक झुंडींनी वेढलेला

वृतो रथानां कोट्या च युद्धे तस्मिन्नयुध्यत। बिडालाख्योऽयुतानां च पञ्चाशद्भिरथायुतैः॥

vṛto rathānāṃ koṭyā ca yuddhe tasminnayudhyata | biḍālākhyo'yutānāṃ ca pañcāśadbhirathāyutaiḥ ||

आणि एक कोटी रथांनी घेरलेला आणखी एक असुर त्या युद्धात लढला. (परंपरेत त्याचं नाव 'परिवारित', म्हणजे 'वेढलेला', असं घेतलं जातं.) बिडाल नावाचा असुर पन्नास अयुत, म्हणजे पाच लाख,

युयुधे संयुगे तत्र रथानां परिवारितः। अन्ये च तत्रायुतशो रथनागहयैर्वृताः॥

yuyudhe saṃyuge tatra rathānāṃ parivāritaḥ | anye ca tatrāyutaśo rathanāgahayairvṛtāḥ ||

रथांनी वेढलेला, तिथे रणात लढला. इतरही अनेक महान असुर दहा-दहा हजारांच्या संख्येने रथ, हत्ती आणि घोडे बरोबर घेऊन

युयुधुः संयुगे देव्या सह तत्र महासुराः। कोटिकोटिसहस्रैस्तु रथानां दन्तिनां तथा॥

yuyudhuḥ saṃyuge devyā saha tatra mahāsurāḥ | koṭikoṭisahasraistu rathānāṃ dantināṃ tathā ||

तिथे रणात देवीशी लढले. कोट्यवधी हजार रथ, हत्ती

हयानां च वृतो युद्धे तत्राभून्महिषासुरः। तोमरैर्भिन्दिपालैश्च शक्तिभिर्मुसलैस्तथा॥

hayānāṃ ca vṛto yuddhe tatrābhūnmahiṣāsuraḥ | tomarairbhindipālaiśca śaktibhirmusalaistathā ||

आणि घोडे यांनी वेढलेला महिषासुर स्वतः त्या युद्धात उभा होता. तोमर (भाले), भिंदिपाल (हाताने फेकायचे भाले), शक्ती आणि मुसळ यांनी,

युयुधुः संयुगे देव्या खड्गैः परशुपट्टिशैः। केचिच्च चिक्षिपुः शक्तीः केचित्पाशांस्तथापरे॥

yuyudhuḥ saṃyuge devyā khaḍgaiḥ paraśupaṭṭiśaiḥ | kecicca cikṣipuḥ śaktīḥ kecitpāśāṃstathāpare ||

तसंच तलवारी, परशू आणि पट्टिश घेऊन ते रणात देवीशी लढले. काहींनी शक्ती फेकल्या, काहींनी पाश टाकले, आणि आणखी काही

देवीं खड्गप्रहारैस्तु ते तां हन्तुं प्रचक्रमुः। सापि देवी ततस्तानि शस्त्राण्यस्त्राणि चण्डिका॥

devīṃ khaḍgaprahāraistu te tāṃ hantuṃ pracakramuḥ | sāpi devī tatastāni śastrāṇyastrāṇi caṇḍikā ||

तलवारीचे वार करून त्या देवीला मारायला सरसावले. तेव्हा चंडिका देवीनेही ती सगळी शस्त्रं आणि अस्त्रं

लीलयैव प्रचिच्छेद निजशस्त्रास्त्रवर्षिणी। अनायस्तानना देवी स्तूयमाना सुरर्षिभिः॥

līlayaiva praciccheda nijaśastrāstravarṣiṇī | anāyastānanā devī stūyamānā surarṣibhiḥ ||

खेळ केल्यासारखी सहज तोडून टाकली. ती स्वतःही शस्त्रास्त्रांचा वर्षाव करत होती. तिच्या चेहऱ्यावर जराही थकवा नव्हता. देव आणि ऋषी तिची स्तुती करत होते.

मुमोचासुरदेहेषु शस्त्राण्यस्त्राणि चेश्वरी। सोऽपि क्रुद्धो धुतसटो देव्या वाहनकेसरी॥

mumocāsuradeheṣu śastrāṇyastrāṇi ceśvarī | so'pi kruddho dhutasaṭo devyā vāhanakesarī ||

ती ईश्वरी असुरांच्या शरीरांवर शस्त्रं आणि अस्त्रं सोडत होती. देवीचं वाहन असलेला सिंहही रागाने आयाळ झटकत

चचारासुरसैन्येषु वनेष्विव हुताशनः। निःश्वासान् मुमुचे यांश्च युध्यमाना रणेऽम्बिका॥

cacārāsurasainyeṣu vaneṣviva hutāśanaḥ | niḥśvāsān mumuce yāṃśca yudhyamānā raṇe'mbikā ||

वणव्यासारखा असुरांच्या सैन्यात फिरू लागला. रणात लढताना अंबिकेने जे जे श्वास सोडले,

त एव सद्यः सम्भूता गणाः शतसहस्रशः। युयुधुस्ते परशुभिर्भिन्दिपालासिपट्टिशैः॥

ta eva sadyaḥ sambhūtā gaṇāḥ śatasahasraśaḥ | yuyudhuste paraśubhirbhindipālāsipaṭṭiśaiḥ ||

त्याच श्वासांतून लगेच लाखो गण प्रकट झाले. ते परशू, भिंदिपाल, तलवारी आणि पट्टिश घेऊन लढले.

नाशयन्तोऽसुरगणान् देवीशक्त्युपबृंहिताः। अवादयन्त पटहान् गणाः शङ्खांस्तथापरे॥

nāśayanto'suragaṇān devīśaktyupabṛṃhitāḥ | avādayanta paṭahān gaṇāḥ śaṅkhāṃstathāpare ||

देवीच्या शक्तीने बळ मिळालेले ते गण असुरांच्या टोळ्यांचा नाश करत होते. काही गण नगारे वाजवत होते, काही शंख,

मृदङ्गांश्च तथैवान्ये तस्मिन् युद्धमहोत्सवे। ततो देवी त्रिशूलेन गदया शक्तिवृष्टिभिः॥

mṛdaṅgāṃśca tathaivānye tasmin yuddhamahotsave | tato devī triśūlena gadayā śaktivṛṣṭibhiḥ ||

आणि काही मृदंग. जणू ते युद्ध एक मोठा उत्सवच होता. मग देवीने त्रिशूळाने, गदेने, शक्तींच्या वर्षावाने

खड्गादिभिश्च शतशो निजघान महासुरान्। पातयामास चैवान्यान् घण्टास्वनविमोहितान्॥

khaḍgādibhiśca śataśo nijaghāna mahāsurān | pātayāmāsa caivānyān ghaṇṭāsvanavimohitān ||

आणि तलवार वगैरे शस्त्रांनी शेकडो महान असुरांना ठार केलं. घंटेच्या नादाने भांबावलेल्या इतर असुरांना तिने खाली पाडलं.

असुरान् भुवि पाशेन बद्ध्वा चान्यानकर्षयत्। केचिद् द्विधा कृतास्तीक्ष्णैः खड्गपातैस्तथापरे॥

asurān bhuvi pāśena baddhvā cānyānakarṣayat | kecid dvidhā kṛtāstīkṣṇaiḥ khaḍgapātaistathāpare ||

आणखी काही असुरांना पाशात बांधून तिने जमिनीवरून फरफटत ओढलं. काहींचे तलवारीच्या धारदार वारांनी दोन तुकडे झाले. आणि काही

विपोथिता निपातेन गदया भुवि शेरते। वेमुश्च केचिद्रुधिरं मुसलेन भृशं हताः॥

vipothitā nipātena gadayā bhuvi śerate | vemuśca kecidrudhiraṃ musalena bhṛśaṃ hatāḥ ||

गदेच्या प्रहाराने चेचले जाऊन जमिनीवर पडून राहिले. मुसळाचा जोराचा मार बसलेल्या काहींनी रक्त ओकलं.

केचिन्निपतिता भूमौ भिन्नाः शूलेन वक्षसि। निरन्तराः शरौघेण कृताः केचिद्रणाजिरे॥

kecinnipatitā bhūmau bhinnāḥ śūlena vakṣasi | nirantarāḥ śaraugheṇa kṛtāḥ kecidraṇājire ||

काहींची छाती त्रिशूळाने फुटली आणि ते जमिनीवर कोसळले. रणांगणात बाणांच्या सरींनी काहींच्या अंगावर जराही जागा उरली नाही,

श्येनानुकारिणः प्राणान् मुमुचुस्त्रिदशार्दनाः। केषांचिद् बाहवश्छिन्नाश्छिन्नग्रीवास्तथापरे॥

śyenānukāriṇaḥ prāṇān mumucustridaśārdanāḥ | keṣāṃcid bāhavaśchinnāśchinnagrīvāstathāpare ||

आणि अंगभर बाण रुतल्यामुळे बाज पक्ष्यासारखे दिसणाऱ्या, देवांना छळणाऱ्या त्या असुरांनी प्राण सोडले. काहींचे बाहू तुटले, तर काहींच्या माना कापल्या गेल्या.

शिरांसि पेतुरन्येषामन्ये मध्ये विदारिताः। विच्छिन्नजङ्घास्त्वपरे पेतुरुर्व्यां महासुराः॥

śirāṃsi peturanyeṣāmanye madhye vidāritāḥ | vicchinnajaṅghāstvapare petururvyāṃ mahāsurāḥ ||

काहींची मस्तकं गळून पडली, तर काही मधोमध फाडले गेले. आणखी काही महान असुरांच्या पोटऱ्या तुटल्या आणि ते जमिनीवर कोसळले.

एकबाह्वक्षिचरणाः केचिद्देव्या द्विधा कृताः। छिन्नेऽपि चान्ये शिरसि पतिताः पुनरुत्थिताः॥

ekabāhvakṣicaraṇāḥ keciddevyā dvidhā kṛtāḥ | chinne'pi cānye śirasi patitāḥ punarutthitāḥ ||

देवीने काहींना उभे दोन भागांत चिरलं, त्यामुळे त्यांना एकच हात, एकच डोळा आणि एकच पाय उरला. काही असुरांचं मस्तक कापलं गेलं तरी ते पडून पुन्हा उठले.

कबन्धा युयुधुर्देव्या गृहीतपरमायुधाः। ननृतुश्चापरे तत्र युद्धे तूर्यलयाश्रिताः॥

kabandhā yuyudhurdevyā gṛhītaparamāyudhāḥ | nanṛtuścāpare tatra yuddhe tūryalayāśritāḥ ||

ही बिनमस्तकाची धडं उत्तम शस्त्रं हातात घेऊन देवीशी लढू लागली. काही धडं तर युद्धातल्या वाद्यांच्या तालावर नाचू लागली.

कबन्धाश्छिन्नशिरसः खड्गशक्त्यृष्टिपाणयः। तिष्ठ तिष्ठेति भाषन्तो देवीमन्ये महासुराः॥

kabandhāśchinnaśirasaḥ khaḍgaśaktyṛṣṭipāṇayaḥ | tiṣṭha tiṣṭheti bhāṣanto devīmanye mahāsurāḥ ||

आणखी काही महान असुर, मस्तक तुटून नुसती धडं उरलेली असूनही, हातात तलवार, शक्ती आणि ऋष्टी घेऊन देवीला "थांब, थांब" असं म्हणत होते.

पातितै रथनागाश्वैरसुरैश्च वसुन्धरा। अगम्या साभवत्तत्र यत्राभूत्स महारणः॥

pātitai rathanāgāśvairasuraiśca vasundharā | agamyā sābhavattatra yatrābhūtsa mahāraṇaḥ ||

जिथे ते महायुद्ध झालं, तिथली जमीन पाडलेल्या रथ, हत्ती, घोडे आणि असुरांनी इतकी भरून गेली की तिथून चालणंही अशक्य झालं.

शोणितौघा महानद्यः सद्यस्तत्र प्रसुस्रुवुः। मध्ये चासुरसैन्यस्य वारणासुरवाजिनाम्॥

śoṇitaughā mahānadyaḥ sadyastatra prasusruvuḥ | madhye cāsurasainyasya vāraṇāsuravājinām ||

तिथे असुरांच्या सैन्याच्या मधोमध हत्ती, असुर आणि घोड्यांच्या रक्ताचे लोंढे लगेच मोठ्या नद्यांसारखे वाहू लागले.

क्षणेन तन्महासैन्यमसुराणां तथाम्बिका। निन्ये क्षयं यथा वह्निस्तृणदारुमहाचयम्॥

kṣaṇena tanmahāsainyamasurāṇāṃ tathāmbikā | ninye kṣayaṃ yathā vahnistṛṇadārumahācayam ||

आग जशी गवत आणि लाकडांचा मोठा ढीग क्षणात जाळून टाकते, तसा अंबिकेने असुरांच्या त्या प्रचंड सैन्याचा क्षणात नाश केला.

स च सिंहो महानादमुत्सृजन्धुतकेसरः। शरीरेभ्योऽमरारीणामसूनिव विचिन्वति॥

sa ca siṃho mahānādamutsṛjandhutakesaraḥ | śarīrebhyo'marārīṇāmasūniva vicinvati ||

आणि तो सिंह आयाळ झटकत मोठी गर्जना करत होता. जणू तो देवशत्रूंच्या शरीरांतून त्यांचे प्राण वेचून काढत होता.

देव्या गणैश्च तैस्तत्र कृतं युद्धं महासुरैः। यथैषां तुतुषुर्देवाः पुष्पवृष्टिमुचो दिवि॥ ॐ॥

devyā gaṇaiśca taistatra kṛtaṃ yuddhaṃ mahāsuraiḥ | yathaiṣāṃ tutuṣurdevāḥ puṣpavṛṣṭimuco divi || oṃ ||

देवी आणि तिच्या गणांनी त्या महान असुरांशी असं युद्ध केलं की स्वर्गातले देव प्रसन्न झाले आणि त्यांनी फुलांचा वर्षाव केला. ॐ.

॥ इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे सावर्णिके मन्वन्तरे देवीमाहात्म्ये महिषासुरसैन्यवधो नाम द्वितीयोऽध्यायः॥

|| iti śrīmārkaṇḍeyapurāṇe sāvarṇike manvantare devīmāhātmye mahiṣāsurasainyavadho nāma dvitīyo'dhyāyaḥ ||

श्रीमार्कंडेय पुराणात, सावर्णिक मन्वंतराच्या कथेत, देवीमाहात्म्यातला ‘महिषासुराच्या सैन्याचा वध’ नावाचा दुसरा अध्याय इथे पूर्ण झाला.