Pradip TambeFounder · Mydigitcard Business Solutions

लोड होतंय

ग्रंथ: श्रीदुर्गासप्तशती

सप्तमोऽध्यायः · चण्डमुण्डवध

Chapter 7 · The slaying of Chanda and Munda

दुर्गा सप्तशतीचा सातवा अध्याय: चंड-मुंडांचा वध

29 श्लोक ऑडिओ नंतर जोडला जाईल

या स्तोत्राबद्दल

चंडमुंडवध हा श्रीदुर्गासप्तशतीचा सातवा अध्याय आहे. सप्तशती म्हणजे मार्कंडेय पुराणातलं देवीमाहात्म्य, आणि पुष्पिकेनुसार हा भाग सावर्णिक मन्वंतराच्या कथेत येतो. परंपरेनुसार पाचवा ते तेरावा अध्याय 'उत्तम चरित्र' मानले जातात. हा अध्याय त्याच भागात आहे.

सहाव्या अध्यायाच्या शेवटी शुंभाने चंड आणि मुंड यांना देवीला पकडून आणायला सांगितलं होतं. ते मोठं सैन्य घेऊन हिमालयावर येतात. त्यांना पाहून अंबिकेचा चेहरा रागाने काळा पडतो, आणि तिच्या कपाळातून काली प्रकट होते. काली असुरांचं सैन्य अक्षरशः गिळून टाकते. मग ती चंडाचं डोकं उडवते आणि मुंडालाही पाडते. दोघांची डोकी घेऊन ती चंडिकेकडे येते. तेव्हा चंडिका तिला सांगते, चंड आणि मुंड यांना आणलंस, म्हणून तू 'चामुंडा' या नावाने ओळखली जाशील. देवीच्या 'चामुंडा' या नावाचा अर्थ हा अध्याय स्वतःच सांगतो.

रचना

सुरुवातीला मातंगी देवीचं ध्यान आहे. त्यानंतर गीता प्रेसच्या गणनेनुसार २७ मंत्र आहेत: दोन 'उवाच' ओळी आणि २५ श्लोक. शेवटी पुष्पिका आहे. इथले क्रमांक (७.१, ७.२…) गीता प्रेसच्या आवृत्तीप्रमाणे आहेत.

पहिल्यांदा वाचताना

युद्धाचं वर्णन वेगवान आहे, पण पाठ घाईत करू नका. प्रत्येक अर्ध्या श्लोकानंतर थोडं थांबा. ध्यानाचा श्लोक लांब वृत्तात आहे, तो दोन-तीन वेळा सावकाश म्हणून बघा. हे शब्द जपून म्हणा:

  • शृण्वतीं: इथे 'शृ' आहे; 'श्रृ' असं 'र' घालून म्हणू नका.
  • खट्वाङ्ग: 'ट्व' जोडून म्हणा; 'खटवांग' नाही.
  • पार्ष्णिग्राह: 'र्ष्ण' हे कठीण जोडाक्षर आहे, सावकाश म्हणा.
  • दुर्दर्शदशनोज्ज्वला: 'र्द' आणि 'ज्ज्व' स्पष्ट म्हणा.

इथला अर्थ आमच्या टीमने मूळ संस्कृतवरून लिहिला आहे. विद्वानांनी तो तपासला आहे की नाही, ते या पानावर दाखवलं आहे.

ॐ ध्यायेयं रत्नपीठे शुककलपठितं शृण्वतीं श्यामलाङ्गीं न्यस्तैकाङ्घ्रिं सरोजे शशिशकलधरां वल्लकीं वादयन्तीम्। कह्लाराबद्धमालां नियमितविलसच्चोलिकां रक्तवस्त्रां मातङ्गीं शङ्खपात्रां मधुरमधुमदां चित्रकोद्भासिभालाम्॥

oṃ dhyāyeyaṃ ratnapīṭhe śukakalapaṭhitaṃ śṛṇvatīṃ śyāmalāṅgīṃ nyastaikāṅghriṃ saroje śaśiśakaladharāṃ vallakīṃ vādayantīm | kahlārābaddhamālāṃ niyamitavilasaccolikāṃ raktavastrāṃ mātaṅgīṃ śaṅkhapātrāṃ madhuramadhumadāṃ citrakodbhāsibhālām ||

मी मातंगी देवीचं ध्यान करतो. ती रत्नांच्या आसनावर बसली आहे आणि पोपटाचे गोड बोल ऐकते आहे. तिचा वर्ण सावळा आहे. तिचा एक पाय कमळावर ठेवलेला आहे. ती चंद्रकोर धारण करते आणि वीणा वाजवते. तिच्या गळ्यात कल्हार फुलांची माळ आहे. तिने घट्ट बांधलेली चमकदार चोळी आणि लाल वस्त्र घातलं आहे. तिच्या हातात शंखाचं पात्र आहे. मधुर मधुपानाने ती धुंद आहे, आणि तिच्या कपाळावर तिलक शोभतो.

ॐ ऋषिरुवाच॥

oṃ ṛṣiruvāca ||

ॐ. ऋषी म्हणाले —

आज्ञप्तास्ते ततो दैत्याश्चण्डमुण्डपुरोगमाः। चतुरङ्गबलोपेता ययुरभ्युद्यतायुधाः॥

ājñaptāste tato daityāścaṇḍamuṇḍapurogamāḥ | caturaṅgabalopetā yayurabhyudyatāyudhāḥ ||

शुंभाची आज्ञा मिळाल्यावर चंड आणि मुंड यांना पुढे करून ते दैत्य निघाले. त्यांच्याबरोबर चतुरंग सेना होती, म्हणजे हत्ती, रथ, घोडे आणि पायदळ. त्यांनी शस्त्रं उगारली होती.

ददृशुस्ते ततो देवीमीषद्धासां व्यवस्थिताम्। सिंहस्योपरि शैलेन्द्रशृङ्गे महति काञ्चने॥

dadṛśuste tato devīmīṣaddhāsāṃ vyavasthitām | siṃhasyopari śailendraśṛṅge mahati kāñcane ||

मग त्यांनी देवीला पाहिलं. पर्वतराज हिमालयाच्या एका मोठ्या सोनेरी शिखरावर ती सिंहावर बसली होती, आणि हलकंसं हसत होती.

ते दृष्ट्वा तां समादातुमुद्यमं चक्रुरुद्यताः। आकृष्टचापासिधरास्तथान्ये तत्समीपगाः॥

te dṛṣṭvā tāṃ samādātumudyamaṃ cakrurudyatāḥ | ākṛṣṭacāpāsidharāstathānye tatsamīpagāḥ ||

तिला पाहताच ते तयारीनिशी तिला पकडायच्या प्रयत्नाला लागले. आणखी काही जण धनुष्यं ताणून आणि तलवारी घेऊन तिच्या जवळ आले.

ततः कोपं चकारोच्चैरम्बिका तानरीन् प्रति। कोपेन चास्या वदनं मषीवर्णमभूत्तदा॥

tataḥ kopaṃ cakāroccairambikā tānarīn prati | kopena cāsyā vadanaṃ maṣīvarṇamabhūttadā ||

तेव्हा अंबिकेला त्या शत्रूंचा भयंकर राग आला. त्या रागाने तिचा चेहरा शाईसारखा काळा झाला.

भ्रुकुटीकुटिलात्तस्या ललाटफलकाद्द्रुतम्। काली करालवदना विनिष्क्रान्तासिपाशिनी॥

bhrukuṭīkuṭilāttasyā lalāṭaphalakāddrutam | kālī karālavadanā viniṣkrāntāsipāśinī ||

रागाने भुवया वाकड्या झालेल्या तिच्या कपाळातून लगेच काली बाहेर पडली. तिचं तोंड भयानक होतं. तिच्या हातात तलवार आणि पाश होते.

विचित्रखट्वाङ्गधरा नरमालाविभूषणा। द्वीपिचर्मपरीधाना शुष्कमांसातिभैरवा॥

vicitrakhaṭvāṅgadharā naramālāvibhūṣaṇā | dvīpicarmaparīdhānā śuṣkamāṃsātibhairavā ||

तिच्या हातात विचित्र खट्वांग होतं, म्हणजे कवटी लावलेला दंड. माणसांच्या मुंडक्यांची माळ हा तिचा दागिना होता. तिने बिबट्याचं कातडं नेसलं होतं. तिचं मांस सुकलेलं होतं, त्यामुळे ती अधिकच भयंकर दिसत होती.

अतिविस्तारवदना जिह्वाललनभीषणा। निमग्नारक्तनयना नादापूरितदिङ्मुखा॥

ativistāravadanā jihvālalanabhīṣaṇā | nimagnāraktanayanā nādāpūritadiṅmukhā ||

तिचं तोंड खूप मोठं पसरलेलं होतं. लपलपणाऱ्या जिभेमुळे ती भीषण दिसत होती. तिचे लालसर डोळे खोल गेलेले होते. तिच्या गर्जनेने सगळ्या दिशा भरून गेल्या.

सा वेगेनाभिपतिता घातयन्ती महासुरान्। सैन्ये तत्र सुरारीणामभक्षयत तद्बलम्॥

sā vegenābhipatitā ghātayantī mahāsurān | sainye tatra surārīṇāmabhakṣayata tadbalam ||

ती वेगाने असुरांवर तुटून पडली आणि मोठमोठ्या असुरांना मारू लागली. देवांच्या शत्रूंच्या त्या सैन्यात शिरून ती ते सैन्य खाऊ लागली.

पार्ष्णिग्राहाङ्कुशग्राहियोधघण्टासमन्वितान्। समादायैकहस्तेन मुखे चिक्षेप वारणान्॥

pārṣṇigrāhāṅkuśagrāhiyodhaghaṇṭāsamanvitān | samādāyaikahastena mukhe cikṣepa vāraṇān ||

हत्तींना, त्यांच्या पाठीवर बसणाऱ्या रक्षकांना, अंकुश धरणाऱ्या माहुतांना, योद्ध्यांना आणि घंटांना ती एकाच हाताने उचलून तोंडात टाकू लागली.

तथैव योधं तुरगै रथं सारथिना सह। निक्षिप्य वक्त्रे दशनैश्चर्वयन्त्यतिभैरवम्॥

tathaiva yodhaṃ turagai rathaṃ sārathinā saha | nikṣipya vaktre daśanaiścarvayantyatibhairavam ||

तसंच घोड्यांसकट योद्धे आणि सारथ्यासकट रथ तोंडात टाकून ती दातांनी भयंकर रीतीने चावू लागली.

एकं जग्राह केशेषु ग्रीवायामथ चापरम्। पादेनाक्रम्य चैवान्यमुरसान्यमपोथयत्॥

ekaṃ jagrāha keśeṣu grīvāyāmatha cāparam | pādenākramya caivānyamurasānyamapothayat ||

तिने एकाला केसांना धरलं, तर दुसऱ्याला मानेला. आणखी एकाला पायाखाली दाबलं, आणि एकाला छातीने चिरडून टाकलं.

तैर्मुक्तानि च शस्त्राणि महास्त्राणि तथासुरैः। मुखेन जग्राह रुषा दशनैर्मथितान्यपि॥

tairmuktāni ca śastrāṇi mahāstrāṇi tathāsuraiḥ | mukhena jagrāha ruṣā daśanairmathitānyapi ||

त्या असुरांनी सोडलेली शस्त्रं आणि मोठी अस्त्रं तिने रागाने तोंडाने झेलली आणि दातांनी चावून त्यांचा चुरा केला.

बलिनां तद् बलं सर्वमसुराणां दुरात्मनाम्। ममर्दाभक्षयच्चान्यानन्यांश्चाताडयत्तथा॥

balināṃ tad balaṃ sarvamasurāṇāṃ durātmanām | mamardābhakṣayaccānyānanyāṃścātāḍayattathā ||

त्या बलवान पण दुष्ट असुरांचं ते सगळं सैन्य तिने चिरडून टाकलं. काहींना तिने खाऊन टाकलं, तर काहींना मारून पाडलं.

असिना निहताः केचित्केचित्खट्वाङ्गताडिताः। जग्मुर्विनाशमसुरा दन्ताग्राभिहतास्तथा॥

asinā nihatāḥ kecitkecitkhaṭvāṅgatāḍitāḥ | jagmurvināśamasurā dantāgrābhihatāstathā ||

काही असुर तलवारीने मारले गेले, काही खट्वांगाच्या फटक्याने, आणि काही तिच्या दातांच्या टोकांनी घायाळ होऊन नष्ट झाले.

क्षणेन तद् बलं सर्वमसुराणां निपातितम्। दृष्ट्वा चण्डोऽभिदुद्राव तां कालीमतिभीषणाम्॥

kṣaṇena tad balaṃ sarvamasurāṇāṃ nipātitam | dṛṣṭvā caṇḍo'bhidudrāva tāṃ kālīmatibhīṣaṇām ||

असुरांचं ते सगळं सैन्य क्षणात पडलेलं पाहून चंड त्या अतिशय भीषण कालीवर धावून गेला.

शरवर्षैर्महाभीमैर्भीमाक्षीं तां महासुरः। छादयामास चक्रैश्च मुण्डः क्षिप्तैः सहस्रशः॥

śaravarṣairmahābhīmairbhīmākṣīṃ tāṃ mahāsuraḥ | chādayāmāsa cakraiśca muṇḍaḥ kṣiptaiḥ sahasraśaḥ ||

त्या महाअसुराने, चंडाने, भयानक डोळ्यांच्या कालीला अतिशय भयंकर बाणांच्या वर्षावाने झाकून टाकलं. मुंडानेही हजारो चक्रं फेकून तिला झाकलं.

तानि चक्राण्यनेकानि विशमानानि तन्मुखम्। बभुर्यथार्कबिम्बानि सुबहूनि घनोदरम्॥

tāni cakrāṇyanekāni viśamānāni tanmukham | babhuryathārkabimbāni subahūni ghanodaram ||

ती अनेक चक्रं तिच्या तोंडात शिरताना अशी दिसली, जणू पुष्कळ सूर्यबिंबं ढगाच्या पोटात शिरत आहेत.

ततो जहासातिरुषा भीमं भैरवनादिनी। कालीकरालवक्त्रान्तर्दुर्दर्शदशनोज्ज्वला॥

tato jahāsātiruṣā bhīmaṃ bhairavanādinī | kālīkarālavaktrāntardurdarśadaśanojjvalā ||

तेव्हा भयंकर गर्जना करणारी काली अतिशय संतापून भीषण हसली. तिच्या भयानक तोंडातले, बघवणारही नाहीत असे दात चमकत होते.

उत्थाय च महासिं हं देवी चण्डमधावत। गृहीत्वा चास्य केशेषु शिरस्तेनासिनाच्छिनत्॥

utthāya ca mahāsiṃ haṃ devī caṇḍamadhāvata | gṛhītvā cāsya keśeṣu śirastenāsinācchinat ||

मग 'हं' असा हुंकार करून देवी आपली मोठी तलवार उगारून चंडावर धावली. त्याचे केस धरून तिने त्याच तलवारीने त्याचं डोकं उडवलं.

अथ मुण्डोऽभ्यधावत्तां दृष्ट्वा चण्डं निपातितम्। तमप्यपातयद्भूमौ सा खड्गाभिहतं रुषा॥

atha muṇḍo'bhyadhāvattāṃ dṛṣṭvā caṇḍaṃ nipātitam | tamapyapātayadbhūmau sā khaḍgābhihataṃ ruṣā ||

चंड पडलेला पाहून मुंड तिच्यावर धावून आला. तिने रागाने तलवारीचा घाव घालून त्यालाही जमिनीवर पाडलं.

हतशेषं ततः सैन्यं दृष्ट्वा चण्डं निपातितम्। मुण्डं च सुमहावीर्यं दिशो भेजे भयातुरम्॥

hataśeṣaṃ tataḥ sainyaṃ dṛṣṭvā caṇḍaṃ nipātitam | muṇḍaṃ ca sumahāvīryaṃ diśo bheje bhayāturam ||

चंड पडला आणि महापराक्रमी मुंडही पडला, हे पाहून उरलेलं सैन्य भीतीने व्याकूळ होऊन दाही दिशांना पळून गेलं.

शिरश्चण्डस्य काली च गृहीत्वा मुण्डमेव च। प्राह प्रचण्डाट्टहासमिश्रमभ्येत्य चण्डिकाम्॥

śiraścaṇḍasya kālī ca gṛhītvā muṇḍameva ca | prāha pracaṇḍāṭṭahāsamiśramabhyetya caṇḍikām ||

कालीने चंडाचं आणि मुंडाचं डोकं हातात घेतलं. चंडिकेजवळ जाऊन, प्रचंड गडगडाटी हास्य करत ती म्हणाली —

मया तवात्रोपहृतौ चण्डमुण्डौ महापशू। युद्धयज्ञे स्वयं शुम्भं निशुम्भं च हनिष्यसि॥

mayā tavātropahṛtau caṇḍamuṇḍau mahāpaśū | yuddhayajñe svayaṃ śumbhaṃ niśumbhaṃ ca haniṣyasi ||

“चंड आणि मुंड हे दोन मोठे पशू मी तुझ्यासाठी इथे आणले आहेत. आता या युद्धरूपी यज्ञात शुंभ आणि निशुंभ यांचा वध तू स्वतः करशील.”

ऋषिरुवाच॥

ṛṣiruvāca ||

ऋषी म्हणाले —

तावानीतौ ततो दृष्ट्वा चण्डमुण्डौ महासुरौ। उवाच कालीं कल्याणी ललितं चण्डिका वचः॥

tāvānītau tato dṛṣṭvā caṇḍamuṇḍau mahāsurau | uvāca kālīṃ kalyāṇī lalitaṃ caṇḍikā vacaḥ ||

ते दोन महाअसुर, चंड आणि मुंड, आणलेले पाहून कल्याण करणारी चंडिका कालीला गोड शब्दांत म्हणाली —

यस्माच्चण्डं च मुण्डं च गृहीत्वा त्वमुपागता। चामुण्डेति ततो लोके ख्याता देवि भविष्यसि॥ ॐ॥

yasmāccaṇḍaṃ ca muṇḍaṃ ca gṛhītvā tvamupāgatā | cāmuṇḍeti tato loke khyātā devi bhaviṣyasi || oṃ ||

“हे देवी, तू चंडाला आणि मुंडाला पकडून आणलं आहेस, म्हणून जगात तू 'चामुंडा' या नावाने प्रसिद्ध होशील.” ॐ.

॥ इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे सावर्णिके मन्वन्तरे देवीमाहात्म्ये चण्डमुण्डवधो नाम सप्तमोऽध्यायः॥

|| iti śrīmārkaṇḍeyapurāṇe sāvarṇike manvantare devīmāhātmye caṇḍamuṇḍavadho nāma saptamo'dhyāyaḥ ||

श्रीमार्कंडेय पुराणात, सावर्णिक मन्वंतराच्या कथेत, देवीमाहात्म्यातला ‘चंड-मुंडांचा वध’ नावाचा सातवा अध्याय इथे पूर्ण झाला.