विष्णुसहस्रनाम पहिल्यांदा म्हणताय? सुरुवात अशी करा

विष्णुसहस्रनाम पहिल्यांदा सुरू करताना हजार नावांपासून सुरुवात करू नका. आधी स्तोत्राच्या सुरुवातीचा युधिष्ठिर–भीष्म संवाद (१३ श्लोक) अर्थासह वाचा, आणि मग नावांचे १०७ श्लोक रोज थोडे थोडे घ्या; रोज पाच श्लोक घेतले तरी बावीस दिवसांत संपूर्ण नामावली एकदा वाचून होते.

हजार नावं म्हटलं की स्तोत्र खूप मोठं वाटतं. प्रत्यक्षात ती नावं अनुष्टुप छंदातल्या १०७ श्लोकांत गुंफलेली आहेत, म्हणजे एका श्लोकात सरासरी नऊ-दहा नावं. पोथी जाड वाटते ती त्यांच्या आजूबाजूला छापलेल्या भागांमुळे: ध्यानश्लोक, न्यास, फलश्रुती, समारोपाचे श्लोक. यांतलं काय महाभारतातलं आहे आणि काय पठणाच्या परंपरेतून आलं आहे, हे एकदा कळलं की पोथी अवघड वाटत नाही.

थोडक्यात नियम: देवनागरी सहज वाचता येत असेल तर रोज दहा श्लोक घ्या, नसेल तर पाच. पहिला आठवडा फक्त संवादासाठी ठेवा, आणि नामावली एकदा पूर्ण होईपर्यंत न्यास-ध्यानाची घाई करू नका.

विष्णुसहस्रनाम नेमकं कुठून आलं?

हे स्तोत्र महाभारताच्या तेराव्या पर्वात, अनुशासन पर्वात येतं. युद्ध संपलं आहे, भीष्म शरशय्येवर आहेत आणि युधिष्ठिर त्यांच्याकडून धर्म समजून घेतो आहे. एका टप्प्यावर तो विचारतो:

किमेकं दैवतं लोके किं वाप्येकं परायणम् । स्तुवन्तः कं कमर्चन्तः प्राप्नुयुर्मानवाः शुभम् ॥

महाभारत, अनुशासन पर्व, अध्यायातला श्लोक २ (गीता प्रेसचा क्रमांक).

जगात एकमेव देव कोणता, सर्वांचा परम आश्रय कोणता, कोणाची स्तुती आणि पूजा केल्याने माणसाचं कल्याण होतं? पुढच्या श्लोकात तो आणखी दोन प्रश्न विचारतो: तुमच्या मते सर्वश्रेष्ठ धर्म कोणता, आणि कशाचा जप केल्याने जीव जन्म-मृत्यूच्या बंधनातून सुटतो? या प्रश्नांना भीष्म हजार नावांनी उत्तर देतात. हा सगळा प्रसंग वैशंपायन ऋषी सांगतात.

अध्यायाचा क्रमांक पुस्तकानुसार बदलतो, त्यामुळे दोन पुस्तकं समोर ठेवली की गोंधळ उडतो. प्रचलित क्रमांकानुसार हा अध्याय १४९ आहे. मद्रासहून १९३६ मध्ये प्रसिद्ध झालेल्या दक्षिणी पाठाच्या आवृत्तीत तोच अध्याय १४० आहे, आणि त्यात १४४ श्लोक मोजलेले आहेत. पुण्याच्या भांडारकर प्राच्यविद्या संशोधन मंदिराने तयार केलेल्या चिकित्सक आवृत्तीत तो अध्याय १३५ आहे: त्यात १४२ श्लोक आहेत आणि नावं श्लोक १४ ते १२० मध्ये येतात. चिकित्सक आवृत्तीचा मूळ संस्कृत मजकूर इथे पाहता येतो. अध्याय एकच आहे; फरक फक्त मोजणीचा आहे. गीता प्रेसचे श्लोक-क्रमांक चिकित्सक आवृत्तीसारखेच १ ते १४२ आहेत, म्हणून या लेखातले सगळे क्रमांक त्याच पद्धतीचे आहेत.

रामरक्षा येत असेल तर एक श्लोक आधीच ओळखीचा आहे

रामरक्षा म्हणणाऱ्यांना विष्णुसहस्रनामाच्या शेवटी एक ओळखीची ओळ भेटते. रामरक्षेत हा श्लोक असा आहे:

राम रामेति रामेति रमे रामे मनोरमे। सहस्रनाम तत्तुल्यं रामनाम वरानने॥

रामरक्षा स्तोत्र, श्लोक ३८.

विष्णुसहस्रनामाच्या समारोपात पार्वती शंकरांना विचारतात की पंडित लोक ही हजार नावं रोज कोणत्या सोप्या उपायाने म्हणतात. त्यावर शंकरांचं उत्तर असं आहे:

श्रीराम राम रामेति रमे रामे मनोरमे । सहस्रनाम तत्तुल्यं रामनाम वरानने ॥

विष्णुसहस्रनाम, समारोपाचे श्लोक (पार्वती–ईश्वर संवाद).

शब्द जवळजवळ तेच आहेत; फरक फक्त सुरुवातीच्या 'श्रीराम' शब्दाचा. पण हा समारोपाचा भाग महाभारताच्या मुख्य पाठात नाही. चिकित्सक आवृत्तीने तो फक्त काही हस्तलिखितांत आढळणारा पाठ म्हणून नोंदवला आहे, आणि १९३६ च्या दक्षिणी आवृत्तीत तो फक्त पाठभेदांच्या टिपांमध्ये आहे. तो पठणाच्या परंपरेने जोडलेला भाग आहे. रामरक्षेचे भाग कसे बांधलेले आहेत हे पाहायचं असेल तर रामरक्षेच्या रचनेवरचा आमचा लेख वाचा.

पोथी उघडल्यावर कोणता भाग कुठून आला आहे?

बहुतेक पोथ्यांमध्ये क्रम साधारण असा असतो:

1. सुरुवातीचे ध्यानश्लोक: शुक्लाम्बरधरं विष्णुं…, व्यासं वसिष्ठनप्तारं… हे पाठापूर्वी म्हणायचे श्लोक आहेत. महाभारताच्या अध्यायात ते नाहीत.
2. संवाद, श्लोक १ ते १३: वैशंपायन प्रसंग सांगतात, युधिष्ठिर प्रश्न विचारतो आणि भीष्म उत्तराची प्रस्तावना करतात. हा महाभारताचाच भाग आहे.
3. विनियोगाचे श्लोक: ऋषिर्नाम्नां सहस्रस्य वेदव्यासो महामुनिः… गीता प्रेस हे श्लोक क्रमांकाशिवाय छापते. चिकित्सक आवृत्तीत ते फक्त काही हस्तलिखितांतले पाठ म्हणून नोंदलेले आहेत; दक्षिणी आवृत्तीत त्यांतले दोन अध्यायातच मोजलेले आहेत, म्हणून तिथे श्लोकसंख्या १४४ होते.
4. न्यास आणि ध्यान: क्षीरोदन्वत्प्रदेशे…, शान्ताकारं भुजगशयनं… ही पठणाची पारंपरिक पूर्वतयारी आहे.
5. नावांचे श्लोक, १४ ते १२०: एकूण १०७ श्लोक आणि त्यांत हजार नावं.
6. फलश्रुती, १२१ ते १४२: २२ श्लोक. पाठ करणाऱ्याला काय मिळतं हे स्तोत्र इथे स्वतः सांगतं. ते स्तोत्राचे शब्द म्हणून वाचा, कुणी दिलेलं आश्वासन म्हणून नाही.
7. समारोपाचे श्लोक आणि क्षमाप्रार्थना: अर्जुन, व्यास, पार्वती–शंकर आणि ब्रह्मदेव यांचे श्लोक, गीतेतले तीन श्लोक, आणि शेवटी यदक्षरपदभ्रष्टं… हे सगळं पठणाच्या परंपरेतून आलं आहे.

बऱ्याच छापील पोथ्यांत नावांच्या श्लोकांना १ ते १०८ असे क्रमांक दिलेले दिसतात. तिथे नामावलीनंतरचा 'वनमाली गदी शार्ङ्गी…' हा रक्षणाचा श्लोक १०८वा मोजलेला असतो. गीता प्रेस तो क्रमांकाशिवाय छापते, म्हणून तिथे नावांचे श्लोक १०७ राहतात. कुठे १०७ आणि कुठे १०८ दिसलं तरी स्तोत्र तेच आहे.

घरची जी पद्धत असेल ती पाळा. काही घरांत हे सगळे भाग म्हटले जातात, काही ठिकाणी कमी. अगदी नव्याने सुरुवात करत असाल तर आधी मधले तीन भाग (संवाद, नावं आणि फलश्रुती) पक्के करा; बाकीचे भाग नंतर जोडता येतात.

रोज किती श्लोक घ्यायचे?

पहिला आठवडा फक्त संवादाचे १३ श्लोक. रोज दोन श्लोक अर्थासह वाचले तरी आठवड्याभरात संवाद समजतो, आणि ही नावं कोण, कोणाला आणि का सांगतंय हे मनात पक्कं बसतं. भीष्म स्वतः श्लोक १३ मध्ये सांगतात की ही नावं 'गौण' आहेत, म्हणजे भगवंताच्या गुणांवरून पडलेली. प्रत्येक नाव काहीतरी सांगतं, म्हणून अर्थ समोर ठेवूनच वाचा.

त्यानंतर नावांचे १०७ श्लोक. रोज किती घेतले तर किती दिवस लागतील, ते असं:

रोज श्लोक	नामावली एकदा पूर्ण व्हायला	कोणासाठी योग्य
३	३६ दिवस	संस्कृत वाचायची सवयच नसेल तर
५	२२ दिवस	बहुतेक नव्या वाचकांसाठी
१०	११ दिवस	देवनागरी अडखळत न वाचता येत असेल तर
१५	८ दिवस	स्तोत्र आधी ऐकलेलं असेल आणि फक्त उच्चार पक्के करायचे असतील तर

एक दिवस चुकला तर दुसऱ्या दिवशी दुप्पट श्लोक घेऊ नका; जिथे थांबला होतात तिथूनच पुढे चला. नामावली पूर्ण झाली की फलश्रुतीचे २२ श्लोक एकदा अर्थासह वाचा, आणि मग १ ते १४२ असा पहिला सलग पाठ करा.

किती श्लोक झाले हे विसरत असाल तर आमची १०८ माळ मोजणी वापरा: प्रत्येक श्लोकाला एक टॅप. 'वनमाली गदी' हा श्लोक धरला तर नामावली संपताना आकडा बरोबर १०८ होतो. श्लोक आणि प्रत्येक नावाचा अर्थ एकत्र पाहायचा असेल तर विष्णुसहस्रनाम अर्थासह हे आमचं पान उघडा. तिथे प्रत्येक नावाचा छोटा अर्थ शंकराचार्यांच्या भाष्याला धरून दिला आहे.

उच्चारात नेहमी होणाऱ्या चुका

शब्द	कुठे (गीता प्रेस क्रमांक)	काय लक्षात ठेवायचं
विष्णुः, शर्वः	श्लोक १४ आणि १७	ष आणि श वेगळे आहेत. ष मूर्धन्य, श तालव्य. दोघांचा उच्चार एकसारखा करू नका.
क्षेत्रज्ञः	श्लोक १५	मराठीत आपण ज्ञ 'द्न्य' असा म्हणतो. संस्कृतमध्ये ते ज् आणि ञ यांचं जोडाक्षर आहे. ज्या गुरूंकडून किंवा ध्वनिमुद्रणावरून शिकता, त्यांचाच उच्चार पाळा.
विष्णुर्वषट्कारो	श्लोक १४	ही दोन नावं संधीने जोडलेली आहेत: विष्णुः + वषट्कारः. अर्थ लावताना वेगळी करा, म्हणताना जोडूनच म्हणा.
श्रीमाँल्लोकत्रयाश्रयः	श्लोक ७८	श्रीमान् + लोकत्रयाश्रयः. न् पुढे ल् आला की नाकातून उच्चारलेला ल होतो. 'श्रीमान लोक…' असं तोडून म्हणू नका.
न्यग्रोधोदुम्बरोऽश्वत्थः	श्लोक १०१	ऽ (अवग्रह) म्हणजे तिथला 'अ' गळलेला आहे: उदुम्बरः + अश्वत्थः. अवग्रहाचा उच्चार करायचा नसतो, पण तिथे नवं नाव सुरू होतं.

विसर्ग गिळू नका. ओळीच्या शेवटी 'विष्णुः' म्हणताना आधीच्या स्वराचा हलका प्रतिध्वनी ऐकू येतो. घरातल्या कुणाला देवनागरी वाचणं जड जात असेल तर लिपी रूपांतरक वापरून श्लोक रोमन लिपीत काढून देता येतो.

एकच नाव पुन्हा पुन्हा का येतं?

नामावली वाचताना काही नावं परत भेटतात. शंकराचार्यांच्या मोजणीत 'शिवः' हे नाव २७वं आहे आणि पुन्हा ६००वं. 'श्रीमान्' तर चार वेळा येतं: २२, १७८, २२० आणि ६१३व्या स्थानी. 'विष्णुः' हे नावही पहिल्या श्लोकाशिवाय आणखी दोनदा येतं (श्लोक ४१ आणि ८३). ही छपाईची चूक नाही. भाष्यकार प्रत्येक ठिकाणचा अर्थ स्वतंत्रपणे सांगतात. आमच्या पानावर शंकराचार्यांच्या भाष्याला धरून २७व्या ठिकाणी 'शिवः'चा अर्थ 'तिन्ही गुणांच्या स्पर्शापासून मुक्त, शुद्ध' असा दिला आहे, तर ६००व्या ठिकाणी 'नामस्मरणानेच पवित्र करणारा' असा.

भाष्य कोणतं घेतलं, त्यानेही अर्थ बदलतो. शंकराचार्यांचं भाष्य अद्वैताच्या दृष्टीने आहे. रामानुजांच्या परंपरेतल्या पराशर भट्टरांनी बाराव्या शतकात 'भगवद्गुणदर्पण' हे भाष्य विशिष्टाद्वैताच्या दृष्टीने लिहिलं. द्वैत परंपरेतल्या आचार्यांचीही भाष्यं आहेत. घरात ज्या संप्रदायाची परंपरा असेल, त्याचं भाष्य आधी पाहा; तशी परंपरा नसेल तर शंकराचार्यांच्या भाष्यावर आधारित अर्थापासून सुरुवात करा.

कोणती पुस्तकं विश्वासार्ह आहेत?

गीता प्रेस, गोरखपूर हे स्तोत्र अनेक भारतीय भाषांत छापते, आणि नव्या वाचकासाठी ती आवृत्ती सोपी पडते. इंग्रजी वाचणाऱ्यांसाठी स्वामी तपस्यानंदांचं 'श्री विष्णुसहस्रनाम' (श्रीरामकृष्ण मठ, चेन्नई) शंकराचार्यांच्या भाष्याला धरून प्रत्येक नावाचा अर्थ देतं. भाष्यच वाचायचं असेल तर भारतीय विद्या भवनाने इंग्रजी भाषांतरासह शंकराचार्यांचं भाष्य प्रसिद्ध केलं आहे.

इंटरनेटवर 'मोफत पीडीएफ' शोधल्यावर वर येणाऱ्या बऱ्याच फाइल पुस्तकांशी काहीही संबंध नसलेल्या संकेतस्थळांवर ठेवलेल्या असतात. त्यांत कोणती आवृत्ती आहे आणि ती कोणी तपासली आहे, हे कळायला मार्ग नसतो. पहिल्या आठवड्यात चुकीचं छापलेलं नाव पाठ झालं, तर ते नंतर सुधारणं कठीण जातं.

लोक विचारतात ते प्रश्न

संदर्भ

1. github.com — BORI critical edition (e-text via GRETIL): the hymn is Anusasana Parva ch. 135; verses 1-142; names in 14-120; phalasruti 121-142; viniyoga verses and closing…
2. github.com — Southern-recension edition (ed. P. P. Subrahmanya Sastri, Madras 1936): same chapter numbered 140, 144 verses (dialogue 1-15 incl. two viniyoga verses, names 1…
3. github.com — Gita Press edition (Kannada): verse numbering 1-142, names 14-120, vanamali verse unnumbered
4. mahabharataonline.com — Ganguli translation of the vulgate chapter (Section CXLIX): opens with Yudhishthira's question 'Who may be said to be the one god in the world?' and Bhishma re…
5. ambuda.org — Edition of the stotra with Sankara's bhashya (Ambuda): taken from the 149th chapter of the Anusasana Parva; 142 verses
6. en.wikipedia.org — Siva is names 27 and 600 in Sankara's commentary (also Sambhu 38, Rudra 114) and Sankara reads such names as praising Hari; Parasara Bhattar's 12th-century Bha…
7. advaita-vedanta.org — Name numbering: srimān at 22, 178, 220, 613; vasudevah as name 332 with one of the longest comments in Sankara's bhashya
8. graphsearch.epfl.ch — Bhishma, on his bed of arrows, gives the stotra to Yudhishthira; Anusasana Parva placement
9. istore.chennaimath.org — Swami Tapasyananda's Sri Vishnu Sahasranama (Ramakrishna Math): Sanskrit, transliteration, English along Sankara's commentary, lexicon arrangement, namavali
10. bagchee.com — Bharatiya Vidya Bhavan edition: Sri Visnusahasranama Stotram with Commentary of Sankaracarya, Prof. Sankaranarayanan
11. gitapressbookshop.in — Gita Press, Gorakhpur prints the Vishnu Sahasranama in Indian languages (Kannada edition with commentary, code 837)
12. shubhakshar.com — Ram Raksha verse 38 (राम रामेति रामेति…), from the site's verified text