Pradip TambeFounder · Mydigitcard Business Solutions

लोड होतंय

ग्रंथ: श्रीदुर्गासप्तशती

त्रयोदशोऽध्यायः · सुरथवैश्ययोर्वरप्रदान

Chapter 13 · Boons to Suratha and the merchant

दुर्गा सप्तशतीचा तेरावा अध्याय: सुरथ आणि वैश्याला वरदान

32 श्लोक ऑडिओ नंतर जोडला जाईल

या स्तोत्राबद्दल

हा दुर्गा सप्तशतीचा तेरावा आणि शेवटचा अध्याय आहे. सप्तशती म्हणजे मार्कंडेय पुराणातलं देवीमाहात्म्य. अध्यायाच्या शेवटची पुष्पिका सांगते की ही कथा सावर्णिक मन्वंतराच्या प्रसंगात येते. परंपरेनुसार याच अध्यायाने सातशे मंत्रांचा पाठ पूर्ण होतो.

कथा कशी पूर्ण होते

पहिल्या अध्यायात राज्य गमावलेला राजा सुरथ आणि घरच्यांनी हाकलून दिलेला समाधी नावाचा वैश्य मेधा ऋषींच्या आश्रमात भेटले होते. दोघांचं मन अजूनही आपल्या माणसांत अडकलं होतं. ऋषींनी त्यांना देवीची तिन्ही चरित्रं सांगितली. आता ते सांगतात की हा मोहही त्याच देवीचा खेळ आहे, म्हणून तिलाच शरण जा. दोघं नदीकाठी मातीची मूर्ती करून तीन वर्षं तप करतात. देवी प्रकट होते. राजा आपलं राज्य परत मागतो आणि पुढच्या जन्मात न ढळणारं राज्य मागतो. वैश्य 'मी' आणि 'माझं' यातून सोडवणारं ज्ञान मागतो. देवी दोघांना वर देते आणि सुरथ पुढे सावर्णी मनू होईल असं सांगते.

हे वर कथेचा भाग आहेत. ग्रंथ जे सांगतो ते आम्ही तसंच भाषांतरित केलं आहे. त्यात आमच्याकडून कोणतंही वचन नाही.

रचना आणि वाचन

सुरुवातीला देवीचं ध्यान आहे. त्यानंतर गीता प्रेसच्या मोजणीनुसार २९ मंत्र आहेत. शेवटचा श्लोक 'क्लीं ॐ' जोडून पुन्हा म्हटला जातो. सावकाश वाचा आणि हे उच्चार जपा:

  • अविभ्रंश्यन्यजन्मनि: अ-वि-भ्रं-श्य-न्य-ज-न्म-नि. लांब शब्द आहे, तुकडे करून म्हणा.
  • निजगात्रासृगुक्षितम्: 'सृ' मध्ये ऋ आहे, 'रु' नाही. 'क्षि' स्पष्ट म्हणा.
  • शंसितव्रतम्: आधी श, मग स.
  • क्लीं: क आणि ल एकत्र जोडून, शेवटी अनुस्वार.

इथला अर्थ आमच्या टीमने मूळ संस्कृतवरून लिहिला आहे. विद्वानांनी तो तपासला आहे की नाही, ते या पानावर दाखवलं आहे.

ॐ बालार्कमण्डलाभासां चतुर्बाहुं त्रिलोचनाम्। पाशाङ्कुशवराभीतीर्धारयन्तीं शिवां भजे॥

oṃ bālārkamaṇḍalābhāsāṃ caturbāhuṃ trilocanām | pāśāṅkuśavarābhītīrdhārayantīṃ śivāṃ bhaje ||

उगवत्या सूर्याच्या बिंबासारखी जिची कांती आहे, जिला चार हात आणि तीन डोळे आहेत, आणि जी हातांत पाश, अंकुश, वरमुद्रा आणि अभयमुद्रा धारण करते, त्या मंगलमयी शिवादेवीची मी उपासना करतो.

ॐ ऋषिरुवाच॥

oṃ ṛṣiruvāca ||

ॐ. ऋषी म्हणाले —

एतत्ते कथितं भूप देवीमाहात्म्यमुत्तमम्। एवंप्रभावा सा देवी ययेदं धार्यते जगत्॥

etatte kathitaṃ bhūpa devīmāhātmyamuttamam | evaṃprabhāvā sā devī yayedaṃ dhāryate jagat ||

हे राजा, देवीचं हे उत्तम माहात्म्य मी तुला सांगितलं. ज्या देवीने हे जग धारण केलं आहे, तिचा प्रभाव असा आहे.

विद्या तथैव क्रियते भगवद्विष्णुमायया। तया त्वमेष वैश्यश्च तथैवान्ये विवेकिनः॥

vidyā tathaiva kriyate bhagavadviṣṇumāyayā | tayā tvameṣa vaiśyaśca tathaivānye vivekinaḥ ||

भगवान विष्णूंची माया असलेली तीच देवी त्याच प्रकारे ज्ञानही निर्माण करते. तिच्यामुळेच तू, हा वैश्य आणि तसेच इतर विवेकी लोकही

मोह्यन्ते मोहिताश्चैव मोहमेष्यन्ति चापरे। तामुपैहि महाराज शरणं परमेश्वरीम्॥

mohyante mohitāścaiva mohameṣyanti cāpare | tāmupaihi mahārāja śaraṇaṃ parameśvarīm ||

मोहात पडतात. आधीही मोहात पडले आहेत आणि पुढेही इतर लोक मोहात पडतील. हे महाराज, त्या परमेश्वरीला शरण जा.

आराधिता सैव नृणां भोगस्वर्गापवर्गदा॥

ārādhitā saiva nṛṇāṃ bhogasvargāpavargadā ||

आराधना केली असता तीच माणसांना भोग, स्वर्ग आणि मोक्ष देते.

मार्कण्डेय उवाच॥

mārkaṇḍeya uvāca ||

मार्कंडेय म्हणाले —

इति तस्य वचः श्रुत्वा सुरथः स नराधिपः॥

iti tasya vacaḥ śrutvā surathaḥ sa narādhipaḥ ||

ऋषींचं हे बोलणं ऐकून तो राजा सुरथ

प्रणिपत्य महाभागं तमृषिं शंसितव्रतम्। निर्विण्णोऽतिममत्वेन राज्यापहरणेन च॥

praṇipatya mahābhāgaṃ tamṛṣiṃ śaṃsitavratam | nirviṇṇo'timamatvena rājyāpaharaṇena ca ||

उत्तम व्रतांसाठी प्रसिद्ध असलेल्या त्या थोर ऋषींना त्याने नमस्कार केला. 'हे माझं' या अतिशय ममतेने आणि राज्य हिरावलं गेल्याने त्याचं मन विटलं होतं.

जगाम सद्यस्तपसे स च वैश्यो महामुने। संदर्शनार्थमम्बाया नदीपुलिनसंस्थितः॥

jagāma sadyastapase sa ca vaiśyo mahāmune | saṃdarśanārthamambāyā nadīpulinasaṃsthitaḥ ||

हे महामुनी, तो लगेच तपश्चर्येसाठी निघून गेला, आणि तो वैश्यही. अंबेचं दर्शन व्हावं म्हणून तो एका नदीकाठच्या वाळूच्या पुळणीवर जाऊन राहिला.

स च वैश्यस्तपस्तेपे देवीसूक्तं परं जपन्। तौ तस्मिन् पुलिने देव्याः कृत्वा मूर्तिं महीमयीम्॥

sa ca vaiśyastapastepe devīsūktaṃ paraṃ japan | tau tasmin puline devyāḥ kṛtvā mūrtiṃ mahīmayīm ||

तो वैश्यही श्रेष्ठ देवीसूक्ताचा जप करत तप करू लागला. त्या दोघांनी त्या पुळणीवर देवीची मातीची मूर्ती घडवली,

अर्हणां चक्रतुस्तस्याः पुष्पधूपाग्नितर्पणैः। निराहारौ यताहारौ तन्मनस्कौ समाहितौ॥

arhaṇāṃ cakratustasyāḥ puṣpadhūpāgnitarpaṇaiḥ | nirāhārau yatāhārau tanmanaskau samāhitau ||

आणि फुलं, धूप, अग्नीतली आहुती आणि जलतर्पण यांनी तिची पूजा केली. कधी उपवास करून, कधी मोजकाच आहार घेऊन, मन तिच्यावरच लावून आणि एकाग्र होऊन,

ददतुस्तौ बलिं चैव निजगात्रासृगुक्षितम्। एवं समाराधयतोस्त्रिभिर्वर्षैर्यतात्मनोः॥

dadatustau baliṃ caiva nijagātrāsṛgukṣitam | evaṃ samārādhayatostribhirvarṣairyatātmanoḥ ||

त्यांनी आपल्या शरीरातल्या रक्ताने शिंपडलेला बळीही तिला अर्पण केला. अशा प्रकारे संयमाने तीन वर्षं आराधना केल्यावर,

परितुष्टा जगद्धात्री प्रत्यक्षं प्राह चण्डिका॥

parituṣṭā jagaddhātrī pratyakṣaṃ prāha caṇḍikā ||

जगाला धारण करणारी चंडिका प्रसन्न झाली आणि प्रत्यक्ष प्रकट होऊन म्हणाली.

देव्युवाच॥

devyuvāca ||

देवी म्हणाली —

यत्प्रार्थ्यते त्वया भूप त्वया च कुलनन्दन। मत्तस्तत्प्राप्यतां सर्वं परितुष्टा ददामि तत्॥

yatprārthyate tvayā bhūpa tvayā ca kulanandana | mattastatprāpyatāṃ sarvaṃ parituṣṭā dadāmi tat ||

हे राजा, आणि कुळाला आनंद देणाऱ्या हे वैश्या, तुम्ही जे जे मागाल ते सगळं माझ्याकडून घ्या. मी प्रसन्न आहे, ते मी देते.

मार्कण्डेय उवाच॥

mārkaṇḍeya uvāca ||

मार्कंडेय म्हणाले —

ततो वव्रे नृपो राज्यमविभ्रंश्यन्यजन्मनि। अत्रैव च निजं राज्यं हतशत्रुबलं बलात्॥

tato vavre nṛpo rājyamavibhraṃśyanyajanmani | atraiva ca nijaṃ rājyaṃ hataśatrubalaṃ balāt ||

तेव्हा राजाने वर मागितला: पुढच्या जन्मात कधीही न ढळणारं राज्य, आणि याच जन्मात शत्रूंचं बळ मोडून पराक्रमाने परत मिळवलेलं आपलं स्वतःचं राज्य.

सोऽपि वैश्यस्ततो ज्ञानं वव्रे निर्विण्णमानसः। ममेत्यहमिति प्राज्ञः सङ्गविच्युतिकारकम्॥

so'pi vaiśyastato jñānaṃ vavre nirviṇṇamānasaḥ | mametyahamiti prājñaḥ saṅgavicyutikārakam ||

त्यानंतर त्या वैश्यानेही ज्ञान मागितलं. त्याचं मन संसाराला विटलं होतं आणि तो जाणता होता. 'हे माझं' आणि 'मी' या भावनेतून येणारी आसक्ती तोडणारं ज्ञान त्याने मागितलं.

देव्युवाच॥

devyuvāca ||

देवी म्हणाली —

स्वल्पैरहोभिर्नृपते स्वं राज्यं प्राप्स्यते भवान्॥

svalpairahobhirnṛpate svaṃ rājyaṃ prāpsyate bhavān ||

हे राजा, अगदी थोड्याच दिवसांत तुम्हाला तुमचं स्वतःचं राज्य परत मिळेल.

हत्वा रिपूनस्खलितं तव तत्र भविष्यति॥

hatvā ripūnaskhalitaṃ tava tatra bhaviṣyati ||

शत्रूंना मारून मिळवलेलं ते राज्य तिथे तुमच्याकडे स्थिर राहील.

मृतश्च भूयः सम्प्राप्य जन्म देवाद्विवस्वतः॥

mṛtaśca bhūyaḥ samprāpya janma devādvivasvataḥ ||

आणि मृत्यूनंतर तुम्ही पुन्हा विवस्वान सूर्यदेवापासून जन्म घ्याल,

सावर्णिको नाम मनुर्भवान् भुवि भविष्यति॥

sāvarṇiko nāma manurbhavān bhuvi bhaviṣyati ||

आणि पृथ्वीवर सावर्णिक नावाचे मनू व्हाल.

वैश्यवर्य त्वया यश्च वरोऽस्मत्तोऽभिवाञ्छितः॥

vaiśyavarya tvayā yaśca varo'smatto'bhivāñchitaḥ ||

हे श्रेष्ठ वैश्या, तू माझ्याकडे जो वर मागितला आहेस,

तं प्रयच्छामि संसिद्ध्यै तव ज्ञानं भविष्यति॥

taṃ prayacchāmi saṃsiddhyai tava jñānaṃ bhaviṣyati ||

तो मी तुला देते. तुझ्या परम सिद्धीसाठी तुला ज्ञान मिळेल.

मार्कण्डेय उवाच॥

mārkaṇḍeya uvāca ||

मार्कंडेय म्हणाले —

इति दत्त्वा तयोर्देवी यथाभिलषितं वरम्॥

iti dattvā tayordevī yathābhilaṣitaṃ varam ||

अशा प्रकारे त्या दोघांना त्यांच्या इच्छेप्रमाणे वर देऊन,

बभूवान्तर्हिता सद्यो भक्त्या ताभ्यामभिष्टुता। एवं देव्या वरं लब्ध्वा सुरथः क्षत्रियर्षभः॥

babhūvāntarhitā sadyo bhaktyā tābhyāmabhiṣṭutā | evaṃ devyā varaṃ labdhvā surathaḥ kṣatriyarṣabhaḥ ||

त्या दोघांनी भक्तीने जिची स्तुती केली ती देवी लगेच अंतर्धान पावली. अशा प्रकारे देवीकडून वर मिळवून क्षत्रियश्रेष्ठ सुरथ

सूर्याज्जन्म समासाद्य सावर्णिर्भविता मनुः॥

sūryājjanma samāsādya sāvarṇirbhavitā manuḥ ||

सूर्यापासून जन्म घेऊन सावर्णी मनू होईल.

एवं देव्या वरं लब्ध्वा सुरथः क्षत्रियर्षभः। सूर्याज्जन्म समासाद्य सावर्णिर्भविता मनुः॥ क्लीं ॐ॥

evaṃ devyā varaṃ labdhvā surathaḥ kṣatriyarṣabhaḥ | sūryājjanma samāsādya sāvarṇirbhavitā manuḥ || klīṃ oṃ ||

अशा प्रकारे देवीकडून वर मिळवून क्षत्रियश्रेष्ठ सुरथ सूर्यापासून जन्म घेऊन सावर्णी मनू होईल. क्लीं ॐ. (पाठाच्या समारोपासाठी हा श्लोक पुन्हा म्हटला जातो.)

॥ इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे सावर्णिके मन्वन्तरे देवीमाहात्म्ये सुरथवैश्ययोर्वरप्रदानं नाम त्रयोदशोऽध्यायः॥

|| iti śrīmārkaṇḍeyapurāṇe sāvarṇike manvantare devīmāhātmye surathavaiśyayorvarapradānaṃ nāma trayodaśo'dhyāyaḥ ||

श्रीमार्कंडेय पुराणात, सावर्णिक मन्वंतराच्या कथेत, देवीमाहात्म्यातला ‘सुरथ आणि वैश्य यांना वरदान’ नावाचा तेरावा अध्याय इथे पूर्ण झाला.