रामरक्षा स्तोत्राची रचना: विनियोग, ध्यान, कवच आणि फलश्रुती
रामरक्षेत विनियोग आणि ध्यानानंतर ३८ श्लोक आहेत. प्रत्यक्ष कवच श्लोक ४ च्या दुसऱ्या ओळीपासून ९ पर्यंत आहे, आणि फलश्रुती दोन ठिकाणी येते: १० ते १४ आणि २४–२५. प्रत्येक भागाचा अर्थ, बुधकौशिकांबद्दल तपासता येणारी माहिती आणि प्रतींमधले पाच फरक.
रामरक्षा स्तोत्रात विनियोग आणि ध्यान यांच्यानंतर ३८ श्लोक येतात, आणि त्यातलं प्रत्यक्ष कवच फक्त श्लोक ४ च्या दुसऱ्या ओळीपासून श्लोक ९ पर्यंत आहे. फलश्रुती शेवटी एकाच ठिकाणी नाही; ती श्लोक १० ते १४ मध्ये आणि पुन्हा श्लोक २४–२५ मध्ये येते.
महाराष्ट्रातल्या अनेक घरांत संध्याकाळी देवापुढे दिवा लावल्यावर 'शुभं करोति' आणि त्यानंतर रामरक्षा म्हणण्याची पद्धत आहे. त्यामुळे पुष्कळ जणांना ती लहानपणापासून तोंडपाठ असते. पण सुरुवातीच्या 'अस्य श्रीरामरक्षास्तोत्रमन्त्रस्य' चा अर्थ काय, कवच कुठे संपतं आणि बुधकौशिक नेमके कोण, हे क्वचितच कोणी समजावून सांगतं. श्लोकांचे क्रमांक आमच्या रामरक्षा स्तोत्राच्या पानावरच्या ३८ श्लोकी पाठाप्रमाणे दिले आहेत; प्रत्येक श्लोकाचा मराठी अर्थ आणि उच्चाराच्या टिपा तिथे आहेत.
रामरक्षेचा नकाशा: कोणता भाग कुठे?
| भाग | श्लोक | त्यात काय आहे |
|---|---|---|
| विनियोग | क्रमांक नाही | ऋषी, देवता, छंद, शक्ती, कीलक आणि पाठाचा उद्देश |
| ध्यान | क्रमांक नाही | पद्मासनात बसलेले राम, डाव्या मांडीवर सीता |
| रामचरित्राचा महिमा | १ | रामकथेचं एकेक अक्षर महापातकं नष्ट करतं, असं वर्णन |
| दुसरं ध्यान | २, ३ आणि ४ ची पहिली ओळ | शस्त्रं घेतलेल्या रामाचं ध्यान, आणि रामरक्षा म्हणण्याची आज्ञा |
| कवच | ४ ची दुसरी ओळ ते ९ | मस्तकापासून पायांपर्यंत वीस अवयव, प्रत्येकासाठी रामाचं एक नाव |
| कवचाची फलश्रुती | १० ते १४ | कवच म्हणणाऱ्याला काय मिळतं असं स्तोत्र सांगतं; श्लोक १४ मध्ये 'वज्रपंजर' हे नाव |
| उगमकथा | १५ | शंकरांनी स्वप्नात सांगितलं, बुधकौशिकांनी सकाळी लिहून ठेवलं |
| राम-लक्ष्मणांचं वर्णन | १६ ते २१ | दोघा भावांचं रूप, आणि "वाटेवर सदैव माझ्यापुढे चाला" ही विनंती |
| रामाची नावं | २२–२३ | 'रामो दाशरथिः शूरो' पासून सोळा नावं |
| नावांची फलश्रुती | २४–२५ | ही नावं रोज जपण्याचं फळ, असं स्तोत्र सांगतं |
| वंदन आणि शरणागती | २६ ते ३८ | नमस्कार, 'शरणं प्रपद्ये', हनुमान (३३), वाल्मीकी (३४) |
| समाप्ती | क्रमांक नाही | 'इति श्रीबुधकौशिकविरचितं…' आणि सीतारामांना अर्पण |
हा तक्ता पाहिला की एक गोष्ट लगेच लक्षात येते. ज्या स्तोत्राला आपण "रक्षा" म्हणतो, त्यातलं प्रत्यक्ष कवच साडेपाच श्लोकांचं आहे. शेवटचे तेरा श्लोक तर पूर्णपणे वंदनाचे आणि शरणागतीचे आहेत.
'अस्य श्रीरामरक्षास्तोत्रमन्त्रस्य' म्हणजे काय?
ही विनियोगाची पहिली ओळ आहे. विनियोग म्हणजे पाठाआधीचं छोटं निवेदन: हा मंत्र कोणत्या ऋषीच्या नावावर आहे, कोणत्या देवतेचा आहे, कोणत्या छंदात आहे आणि कशासाठी म्हणायचा. रामरक्षेचा विनियोग असा आहे:
अस्य श्रीरामरक्षास्तोत्रमन्त्रस्य।
बुधकौशिक ऋषिः।
श्रीसीतारामचन्द्रो देवता।
अनुष्टुप् छन्दः।
सीता शक्तिः।
श्रीमद् हनुमान् कीलकम्।
श्रीरामचन्द्रप्रीत्यर्थे रामरक्षास्तोत्रजपे विनियोगः॥
— श्रीरामरक्षास्तोत्र, विनियोग
- अस्य श्रीरामरक्षास्तोत्रमन्त्रस्य: "या श्रीरामरक्षा स्तोत्ररूपी मंत्राचे". इथे स्तोत्रालाच मंत्र म्हटलं आहे.
- बुधकौशिक ऋषिः: ज्या ऋषीच्या नावावर हा मंत्र आहे ते बुधकौशिक. 'बुध' म्हणजे ज्ञानी.
- श्रीसीतारामचन्द्रो देवता: स्तोत्र ज्यांना उद्देशून आहे ते एकटे राम नाहीत, सीतेसह राम.
- अनुष्टुप् छन्दः: स्तोत्राचा मुख्य छंद. ३८ पैकी ३० श्लोक खरोखर अनुष्टुभात आहेत, म्हणजे आठ-आठ अक्षरांचे चार चरण. ध्यानश्लोक स्रग्धरा वृत्तात आहे, आणि श्लोक २०, २६, २८, २९, ३०, ३२, ३३ आणि ३७ इतर मोठ्या वृत्तांत. म्हणताना या श्लोकांपाशी चाल बदलते ती याच कारणाने. वृत्तावरून चाल कशी ठरते, ते आम्ही शिवतांडव स्तोत्राच्या छंदावरच्या लेखात उलगडून सांगितलं आहे.
- सीता शक्तिः: स्तोत्राची शक्ती सीता. ध्यानश्लोकातही सीता रामाच्या डाव्या मांडीवर बसलेली आहे.
- श्रीमद् हनुमान् कीलकम्: कीलक म्हणजे खुंटी, जी मंत्र घट्ट धरून ठेवते. ती जागा हनुमानाची. स्तोत्रात हनुमान पुन्हा भेटतो: श्लोक ३१ मध्ये रामापुढे उभा, आणि श्लोक ३३ पूर्णपणे त्याच्या वंदनेचा.
- श्रीरामचन्द्रप्रीत्यर्थे रामरक्षास्तोत्रजपे विनियोगः: "श्रीरामचंद्र प्रसन्न व्हावेत म्हणून रामरक्षेच्या जपासाठी याचा उपयोग".
काही प्रतींत विनियोगाच्या आधी 'श्रीगणेशाय नमः' असतं. ते श्लोकांत मोजलं जात नाही.
ध्यान दोनदा का येतं?
विनियोगानंतरचा ध्यानश्लोक, 'ध्यायेदाजानुबाहुं', डोळ्यांसमोर एक चित्र उभं करतो: गुडघ्यांपर्यंत पोहोचणारे बाहू, हातात धनुष्य-बाण, बद्ध पद्मासन, पिवळं वस्त्र, मेघासारखा सावळा वर्ण, डाव्या मांडीवर सीता आणि तिच्या मुखाकडे लागलेली रामाची नजर. या श्लोकाला क्रमांक नसतो.
मग श्लोक २ आणि ३ मध्ये पुन्हा ध्यान येतं, या वेळी छोट्या अनुष्टुभात. निळ्या कमळासारखा सावळा राम, सोबत जानकी आणि लक्ष्मण, हातात तलवार, भाता, धनुष्य आणि बाण. हे वाक्य श्लोक ४ च्या पहिल्या ओळीत पूर्ण होतं: 'रामरक्षां पठेत्प्राज्ञः', म्हणजे असं ध्यान करून सुज्ञ माणसाने रामरक्षा म्हणावी.
पहिल्या चित्रात राम सीतेकडे पाहत शांत बसले आहेत, दुसऱ्यात शस्त्रं घेऊन सज्ज आहेत. पुढे लगेच कवचात रक्षण मागायचं आहे, म्हणून दुसरं ध्यान योद्ध्या रामाचं आहे, असं वाचता येतं. श्लोक १ या दोन्हींच्या मधे आहे; तो ध्यान नसून रामचरित्राचा महिमा सांगतो.
कवच नेमकं कुठून कुठपर्यंत आहे?
कवच श्लोक ४ च्या दुसऱ्या ओळीत 'शिरो मे राघवः पातु' ने सुरू होतं, म्हणजे "राघव माझ्या मस्तकाचं रक्षण करो". ते श्लोक ९ च्या शेवटी संपतं:
जानुनी सेतुकृत्पातु जङ्घे दशमुखान्तकः।
पादौ बिभीषणश्रीदः पातु रामोऽखिलं वपुः॥
— श्रीरामरक्षास्तोत्र, श्लोक ९
अर्थ: सेतू बांधणारा माझ्या गुडघ्यांचं, रावणाचा अंत करणारा माझ्या पोटऱ्यांचं आणि बिभीषणाला राज्यलक्ष्मी देणारा माझ्या पायांचं रक्षण करो; राम माझ्या संपूर्ण शरीराचं रक्षण करो.
या साडेपाच श्लोकांत मस्तकापासून पायांपर्यंत वीस अवयव येतात. प्रत्येकासाठी रामाचं वेगळं नाव आहे, आणि शेवटी एकविसावं नाव, नुसतं 'राम', संपूर्ण शरीरासाठी.
ही नावं साधारण रामायणाच्या कथेच्या क्रमाने येतात. डोक्याजवळ दशरथपुत्र आणि विश्वामित्रांबरोबरच्या प्रवासातली नावं आहेत, आणि कवच पायांपर्यंत पोहोचेपर्यंत कथा लंकेपर्यंत पोहोचते. क्रम पूर्ण काटेकोर नाही ('भरतवन्दित', म्हणजे भरताने वंदन केलेला, हे नाव शिवधनुष्याच्या आधी येतं), पण दिशा स्पष्ट आहे:
| अवयव | रामाचं नाव | अर्थ |
|---|---|---|
| कपाळ | दशरथात्मज | दशरथाचा पुत्र |
| कान | विश्वामित्रप्रिय | विश्वामित्रांना प्रिय |
| नाक | मखत्राता | यज्ञाचं रक्षण करणारा |
| बाहू | भग्नेशकार्मुक | शंकराचं धनुष्य मोडणारा |
| हृदय | जामदग्न्यजित् | परशुरामाला जिंकणारा |
| शरीराचा मधला भाग | खरध्वंसी | खर राक्षसाचा नाश करणारा |
| कंबर | सुग्रीवेश | सुग्रीवाचा स्वामी |
| गुडघे | सेतुकृत् | समुद्रावर सेतू बांधणारा |
| पाय | बिभीषणश्रीद | बिभीषणाला राज्यलक्ष्मी देणारा |
कवच पाठ करताना हा धागा मनात ठेवला तर नावं सहसा विसरत नाहीत. श्लोक १४ मध्ये स्तोत्र या कवचाला 'वज्रपंजर' म्हणतं. पंजर म्हणजे पिंजरा; वज्राचा पिंजरा, ज्याच्या आत म्हणणारा सुरक्षित आहे, अशी ही कल्पना.
फलश्रुती शेवटी नाही, मग कुठे आहे?
बहुतेक स्तोत्रांत फलश्रुती शेवटी येते. रामरक्षेत ती दोन ठिकाणी आहे, आणि दोन्ही वेळा आधीच्या भागाशी जोडलेली आहे.
- श्लोक १० ते १४: कवचाची फलश्रुती. ही रक्षा म्हणणारा पुण्यवान माणूस दीर्घायुषी, सुखी, विजयी आणि विनयशील होतो (१०); रामनामांनी रक्षित माणसाकडे पाताळ, पृथ्वी आणि आकाशात फिरणारे जीव पाहूसुद्धा शकत नाहीत (११); 'राम, रामभद्र, रामचंद्र' असं स्मरण करणारा पापाने लिप्त होत नाही (१२); हे कवच कंठात धारण करणाऱ्याच्या हातात सर्व सिद्धी असतात (१३); आणि 'वज्रपंजर' कवचाचं स्मरण करणाऱ्याला सर्वत्र जय आणि मंगल मिळतं (१४).
- श्लोक २४–२५: नावांची फलश्रुती. श्लोक २२–२३ मधली सोळा नावं श्रद्धेने रोज जपणाऱ्याला अश्वमेधापेक्षा अधिक पुण्य मिळतं (२४), आणि या दिव्य नावांनी रामाची स्तुती करणारे संसारात अडकून राहत नाहीत (२५).
स्तोत्र स्वतःबद्दल जे सांगतं ते इथे जसंच्या तसं दिलं आहे. ही परंपरेतली श्रद्धा आहे; कोणत्याही फळाची हमी आम्ही देत नाही. श्लोक १० मधलं 'चिरायुः' किंवा १३ मधल्या 'सिद्धी' हे भक्तीच्या भाषेतले शब्द आहेत, वैद्यकीय किंवा व्यावहारिक आश्वासन नाहीत.
शेवटच्या तेरा श्लोकांत काय आहे?
श्लोक २६ ते ३८ वंदनाचे आणि शरणागतीचे आहेत. त्यांतले काही श्लोक स्वतंत्रपणेही ओळखीचे आहेत:
- श्लोक ३१, 'दक्षिणे लक्ष्मणो यस्य': उजवीकडे लक्ष्मण, डावीकडे सीता आणि पुढे हनुमान, अशा रामाला वंदन. विनियोगातली शक्ती आणि कीलक इथे एकाच चित्रात येतात.
- श्लोक ३३, 'मनोजवं मारुततुल्यवेगम्': पूर्ण श्लोक हनुमानाचा. तो स्वतंत्र हनुमान-प्रार्थना म्हणूनही छापला आणि म्हटला जातो.
- श्लोक ३४, 'कूजन्तं राम रामेति': वाल्मीकीरूपी कोकिळाला वंदन.
- श्लोक ३७, 'रामो राजमणिः सदा विजयते': या एका श्लोकात 'राम' हा शब्द आठही विभक्तींत क्रमाने येतो: रामः, रामं, रामेण, रामाय, रामात्, रामस्य, रामे आणि संबोधन 'भो राम'.
- श्लोक ३८, 'राम रामेति रामेति': परंपरेनुसार हे शंकर पार्वतीला ('वरानने', म्हणजे हे सुमुखी) सांगतात. रामनाम सहस्र नामांच्या बरोबरीचं आहे, असं हा श्लोक म्हणतो. हाच श्लोक विष्णुसहस्रनामाच्या प्रचलित पाठाच्या शेवटच्या भागातही येतो; त्या स्तोत्राची रचना आम्ही विष्णुसहस्रनामाच्या मार्गदर्शक लेखात मांडली आहे.
बुधकौशिक कोण होते?
याचं प्रामाणिक उत्तर असं: स्तोत्र स्वतः 'बुधकौशिक' हे नाव देतं, आणि त्यापलीकडचं काहीही खात्रीने सांगता येत नाही. विनियोगात ऋषी बुधकौशिक आहेत, शेवटच्या 'इति' ओळीत 'श्रीबुधकौशिकविरचितं' आहे, आणि श्लोक १५ मध्ये उगमाची कथा आहे:
आदिष्टवान् यथा स्वप्ने रामरक्षामिमां हरः।
तथा लिखितवान् प्रातः प्रबुद्धो बुधकौशिकः॥
— श्रीरामरक्षास्तोत्र, श्लोक १५
अर्थ: हराने, म्हणजे शंकराने, स्वप्नात ही रामरक्षा जशी सांगितली, तशीच बुधकौशिकांनी सकाळी जागे झाल्यावर लिहून ठेवली. म्हणजे स्तोत्राच्या स्वतःच्या सांगण्याप्रमाणे बुधकौशिक हे रचणारे कमी आणि लिहून ठेवणारे जास्त आहेत.
यापुढे दोन ओळखी सांगितल्या जातात:
- विश्वामित्र. 'कौशिक' हे विश्वामित्रांचं नाव आहे, कारण ते कुशिक राजाच्या वंशातले, आणि ते रामाचे गुरू होते. इंग्रजी विकिपीडियावरचा रामरक्षेवरचा लेख बुधकौशिक हे विश्वामित्रांचंच दुसरं नाव "मानलं जातं" असं म्हणतो. ब्रिटिश लायब्ररीच्या लुप्तप्राय अभिलेख प्रकल्पातल्या एका हस्तलिखिताचं शीर्षकच 'रामरक्षा (विश्वामित्र कृत)' असं आहे; त्यावर विक्रम संवत १९४७, म्हणजे साधारण इ.स. १८९०, अशी तारीख आहे. पेनसिल्व्हेनिया विद्यापीठाच्या संग्रहातल्या एका 'रामरक्षामंत्र' हस्तलिखिताच्या शेवटीही विश्वामित्रांचं नाव आहे. पण या नोंदींत पूर्ण पाठ दिलेला नाही, त्यामुळे तो हाच ३८ श्लोकी पाठ आहे का, हे आम्हाला तपासता आलं नाही.
- वाल्मीकी. रामरक्षेचा मराठी अर्थ देणाऱ्या वाचमी या संकेतस्थळावर बुधकौशिकांच्या नावापुढे कंसात 'वाल्मीकी' लिहिलं आहे. या ओळखीसाठी आम्हाला कोणतं हस्तलिखित किंवा जुना आधार सापडला नाही.
स्तोत्राच्या काळाबद्दलही तेच. पेनसिल्व्हेनिया विद्यापीठाच्या संग्रहात रामरक्षेच्या अनेक प्रती आहेत. त्यांतल्या तारीख असलेल्या प्रतींपैकी एक शक १७८६ (इ.स. १८६४) ची आणि दुसरी संवत १९६२ (इ.स. १९०५) ची आहे, आणि दोन्हींच्या शेवटी बुधकौशिकांचंच नाव आहे. या तारखा प्रती लिहिल्याच्या आहेत, स्तोत्र रचल्याच्या नाहीत. "रामरक्षा अमुक शतकात रचली" असं कोणी ठामपणे सांगत असेल, तर त्याचा आधार विचारा.
तुमच्या पुस्तिकेतला शब्द वेगळा असेल तर?
काही शब्द प्रतीनुसार बदलतात. आमचा पाठ ठरवताना चार प्रती अक्षरशः जुळवून पाहिल्या. म्हणताना ऐकू येणारे पाच फरक असे:
| श्लोक | आमच्या पानावर | इतर प्रतींत | आम्ही हे का ठेवलं |
|---|---|---|---|
| १३ | जगज्जैत्रैकमन्त्रेण | जगजैत्रैकमन्त्रेण | जगत् + जैत्र जोडल्यावर 'ज्ज' होतो; एकच 'ज' हे छपाईतलं सुलभीकरण आहे. |
| २१ | गच्छन्मनोरथोऽस्माकं | यच्छन्मनोरथोऽस्माकं | 'गच्छन्' (चालत असलेला) बहुतेक प्रतींत आहे; 'यच्छन्' (देणारा) दक्षिणेकडच्या मोठ्या पाठात. |
| २५ | संसारिणो नरः | संसारिणो नराः | व्याकरणाने 'नराः' अपेक्षित आहे, पण बहुतेक प्रतींत 'नरः' आहे. रूढ पाठ आम्ही स्वतःहून "सुधारत" नाही. |
| २९ | वचसा गृणामि | वचसा गृह्णामि | 'गृणामि' म्हणजे "मी स्तुती करतो", जो 'वचसा' (वाणीने) बरोबर जुळतो; 'गृह्णामि' म्हणजे "मी घेतो". |
| ३८ | राम रामेति रामेति | श्रीराम राम रामेति | दोन्ही रूपं प्रचलित आहेत; 'श्रीराम राम रामेति' हे रूप विष्णुसहस्रनामाच्या शेवटी येतं. |
क्रमांक जुळत नसतील तर दोन गोष्टी तपासा. आमच्या पानावर ध्यानश्लोकाला क्रमांक नाही; एखाद्या पुस्तिकेत तो १ म्हणून मोजला असेल, तर तिथले सगळे क्रमांक एकाने पुढे जातील. दुसरं, दक्षिणेकडच्या मोठ्या पाठात कवचात तीन ओळी जास्त आहेत, ज्यांत पाठ, छाती, कुशी अशा आणखी सहा अवयवांचा उल्लेख आहे. त्या पाठात श्लोक २४ नंतर ही रचना 'पद्मपुराणातलं वज्रपंजर नावाचं रामकवच' म्हणून संपवली जाते आणि पुढचे श्लोक पुन्हा १ पासून मोजले जातात. ती ओळ पद्मपुराणात खरंच आहे का, हे आम्ही तपासलेलं नाही.
पुढच्या वेळी रामरक्षा म्हणताना श्लोक ९, १४ आणि २५ नंतर क्षणभर थांबून बघा. तिथे स्तोत्राचा एक भाग संपून दुसरा सुरू होतो, आणि ३८ श्लोक एकसलग यादी न राहता बांधलेली रचना वाटू लागते.
लोक विचारतात ते प्रश्न
रामरक्षा स्तोत्रात किती श्लोक आहेत?
महाराष्ट्रात म्हटल्या जाणाऱ्या पाठात विनियोग आणि ध्यानानंतर ३८ क्रमांकित श्लोक आहेत. दक्षिणेकडच्या काही प्रतींत कवचात आणखी तीन ओळी असतात आणि क्रमांक वेगळे पडतात.
रामरक्षेतलं कवच कोणत्या श्लोकांत आहे?
श्लोक ४ च्या दुसऱ्या ओळीपासून ('शिरो मे राघवः पातु') श्लोक ९ च्या शेवटापर्यंत ('रामोऽखिलं वपुः'). त्यात वीस अवयवांसाठी रामाची वीस नावं आणि संपूर्ण शरीरासाठी 'राम' हे नाव येतं.
रामरक्षेत कीलक आणि शक्ती कोण आहेत?
विनियोगानुसार कीलक हनुमान आणि शक्ती सीता आहेत. कीलक म्हणजे मंत्र घट्ट धरून ठेवणारी खुंटी.
बुधकौशिक म्हणजे विश्वामित्र का?
तशी परंपरा आहे, आणि एका जुन्या हस्तलिखिताचं शीर्षकही रामरक्षा विश्वामित्रकृत असं सांगतं. पण हे सिद्ध झालेलं नाही. स्तोत्र स्वतः फक्त 'बुधकौशिक' हे नाव देतं.
रामरक्षेची फलश्रुती कुठे आहे?
दोन ठिकाणी: श्लोक १० ते १४ ही कवचाची फलश्रुती, आणि श्लोक २४–२५ ही रामाच्या सोळा नावांची फलश्रुती. शेवटचे श्लोक २६ ते ३८ वंदनाचे आहेत.
संदर्भ
- sanskritdocuments.org — 38-verse numbering with unnumbered dhyana; kavacha from verse 4 to verse 9; Budhakaushika in viniyoga, verse 15 and colophon; 'shri ganeshaya namah' heading (c…
- bhaktibharat.com — Same 1–38 numbering with unnumbered dhyana; readings gṛṇāmi (29), jagajjaitraika (13), naraḥ (25), phalamūlāśinau (18)
- hindujagruti.org — Twilight custom: light a lamp, recite 'Shubham karoti', then stotras such as the Ramrakshastotra
- en.wikipedia.org — Budha Kaushika 'thought to be another name' of Vishvamitra
- en.wikipedia.org — Vishvamitra called Kaushika as a descendant of Kusha/Kushika; preceptor of Rama and Lakshmana
- eap.bl.uk — Manuscript catalogued as 'रामरक्षा (विश्वामित्र कृत)', dated Vikrama 1947; record has no text
- openn.library.upenn.edu — Ram Raksha manuscript dated Śaka 1786 (1864 CE), colophon attributes it to Budhakauśika
- openn.library.upenn.edu — Ram Raksha manuscript dated Saṃvat 1962 (1905 CE), colophon 'iti śrībudhakauśikaviracitaṃ śrīrāmarakṣāstotraṃ sampūrṇam'
- openn.library.upenn.edu — 'Rāmarakṣāmantra' manuscript (18th/19th c.) whose colophon names Viśvāmitra
- vachmi.com — Marathi meaning page that writes '(Valmiki)' after Budha Kaushika; retells the verse-15 dream story
- github.com — Longer southern recension: three extra kavacha lines (six more body parts), readings yacchan (21) and gṛhṇāmi (29), colophon after verse 24 naming the Padma Pu…
- github.com — 38-verse Maharashtra text with reading जगजैत्रैकमन्त्रेण (13) and गच्छन् (21)
- github.com — Kannada-script 38-verse text with readings नराः (25) and श्रीराम राम रामेति (38)
- shubhpanchang.com — 'Manojavam marutatulyavegam' presented as a standalone Hanuman prayer