शिवतांडव स्तोत्राचा ठेका डमरूसारखा का? पंचचामर छंद आणि श्लोकसंख्या
शिवतांडव स्तोत्र पंचचामर छंदात आहे: प्रत्येक ओळीत १६ अक्षरं, लघु-गुरू आठ वेळा आलटून पालटून, म्हणून डमरूसारखा ठेका. श्लोक छोट्या पाठात १५, मोठ्या पाठात १७ आणि काही प्रतींत १९ पर्यंत आहेत.
शिवतांडव स्तोत्राचा ठेका डमरूसारखा वाटतो, कारण ते पंचचामर छंदात आहे: प्रत्येक ओळीत १६ अक्षरं असतात, आणि ती लघु-गुरू, लघु-गुरू अशी आठ वेळा आलटून पालटून येतात. श्लोक किती, याचं उत्तर तुमच्या हातातल्या पाठावर अवलंबून आहे. छोट्या पाठात १३ श्लोक आणि फलश्रुतीचे २ मिळून १५, प्रचलित मोठ्या पाठात १५ आणि २ मिळून १७, आणि काही प्रतींत शेवटी आणखी दोन श्लोक जोडल्याने हा आकडा १९ पर्यंत जातो.
हा फरक नेमका कुठे आहे, पहिली ओळ अक्षराअक्षराने कशी मोजायची, आणि म्हणताना ठेका कसा टिकवायचा, हे पुढे दिलं आहे. पूर्ण स्तोत्र मराठी अर्थ आणि समासांच्या फोडीसह शिवतांडव स्तोत्राच्या पानावर वाचता येईल.
पंचचामर छंद म्हणजे नेमकं काय?
संस्कृत छंदात प्रत्येक अक्षराला वजन असतं. हलकं अक्षर लघु (◡), जड अक्षर गुरू (—). लघु म्हणायला एक मात्रा वेळ लागतो, गुरूला दोन. पंचचामराची ओळ लघूने सुरू होते, आणि लघु-गुरूची जोडी आठ वेळा येते:
◡ — ◡ — ◡ — ◡ — ◡ — ◡ — ◡ — ◡ —
मराठी व्याकरणात वृत्तं शिकताना 'यमाताराजभानसलगं' हे सूत्र येतं. त्या भाषेत ही ओळ ज-र-ज-र-ज-ग अशा गणांत बसते (ज = ◡—◡, र = —◡—, ग = —). वृत्तरत्नाकर हा छंदग्रंथ याहून सोपी व्याख्या देतो: प्रमाणिका छंदाचे दोन चरण जोडले की पंचचामर होतं. म्हणजे प्रत्येक ओळीचे आठ-आठ अक्षरांचे दोन अर्धे सहज पडतात, आणि मधली जागा श्वास घ्यायला सोयीची ठरते.
आकड्यांत पाहिलं तर एका ओळीत ८ लघु (८ मात्रा) आणि ८ गुरू (१६ मात्रा), म्हणजे २४ मात्रा. चार ओळींच्या एका श्लोकात ६४ अक्षरं आणि ९६ मात्रा. आमच्या पाठातल्या श्लोक १ ते १६ च्या सगळ्या ६४ ओळी आम्ही स्क्रिप्टने मोजून पाहिल्या; प्रत्येक ओळ या साच्यात तंतोतंत बसते. फक्त १७वा श्लोक वसंततिलका या वेगळ्या छंदात आहे.
जटाटवीगलज्जलप्रवाहपावितस्थले
गलेऽवलम्ब्य लम्बितां भुजङ्गतुङ्गमालिकाम्।
डमड्डमड्डमड्डमन्निनादवड्डमर्वयं
चकार चण्डताण्डवं तनोतु नः शिवः शिवम्॥
शिवतांडव स्तोत्र, श्लोक १
पहिली ओळ अक्षराअक्षराने कशी मोजायची?
'जटाटवीगलज्जलप्रवाहपावितस्थले' (jaṭāṭavīgalajjalapravāhapāvitasthale) ही ओळ घ्या आणि डावीकडून एकेक अक्षर मोजा:
| क्र. | अक्षर | वजन | का? |
|---|---|---|---|
| 1 | ज | लघु ◡ | ऱ्हस्व अ, पुढे एकच व्यंजन |
| 2 | टा | गुरू — | दीर्घ आ |
| 3 | ट | लघु ◡ | ऱ्हस्व अ |
| 4 | वी | गुरू — | दीर्घ ई |
| 5 | ग | लघु ◡ | ऱ्हस्व अ |
| 6 | ल | गुरू — | स्वर ऱ्हस्व, पण पुढे जोडाक्षर ज्ज |
| 7 | ज्ज | लघु ◡ | स्वतः जोडाक्षर, पण स्वर ऱ्हस्व आणि पुढे एकच व्यंजन |
| 8 | ल | गुरू — | पुढे जोडाक्षर प्र |
| 9 | प्र | लघु ◡ | ऱ्हस्व अ, पुढे एकच व्यंजन |
| 10 | वा | गुरू — | दीर्घ आ |
| 11 | ह | लघु ◡ | ऱ्हस्व अ |
| 12 | पा | गुरू — | दीर्घ आ |
| 13 | वि | लघु ◡ | ऱ्हस्व इ |
| 14 | त | गुरू — | पुढे जोडाक्षर स्थ |
| 15 | स्थ | लघु ◡ | ऱ्हस्व अ |
| 16 | ले | गुरू — | ए नेहमी दीर्घ; शिवाय ओळीचा शेवट |
तक्त्यातून तीन गोष्टी दिसतात. पहिली: सहाव्या आणि चौदाव्या जागी 'ल' आणि 'त' यांचा स्वर ऱ्हस्व आहे, तरी ते गुरू आहेत, कारण त्यांच्यापुढे जोडाक्षर येतं. दुसरी: 'ज्ज', 'प्र' आणि 'स्थ' ही स्वतः जोडाक्षरं असूनही लघु आहेत. जोडाक्षराचं वजन त्याच्या आधीच्या अक्षरावर पडतं, स्वतःवर नाही. बहुतेक जण इथेच गोंधळतात. तिसरी: संस्कृतमध्ये 'ए' नेहमी दीर्घ असतो, म्हणून 'ले' गुरू.
अक्षर गुरू कधी होतं?
- स्वर दीर्घ असेल तर: आ, ई, ऊ, ए, ऐ, ओ, औ. उदा. टा, वी, ले.
- अक्षरावर अनुस्वार किंवा विसर्ग असेल तर. उदा. 'चण्डताण्डवं'मधलं 'वं', 'नः', 'शिवः'.
- ऱ्हस्व स्वरापुढे जोडाक्षर आलं तर. उदा. 'गलज्जल'मधला पहिला 'ल'.
- ओळीचं शेवटचं अक्षर ऱ्हस्व असलं तरी ते गुरू धरण्याची मुभा छंदशास्त्र देतं.
बाकी सगळी अक्षरं लघु. श्रुतबोध या छोट्या छंदग्रंथात हे नियम एका ओळीत सांगितले आहेत: जोडाक्षराच्या आधीचं, दीर्घ, अनुस्वार असलेलं आणि विसर्ग असलेलं अक्षर गुरू; ओळीच्या शेवटचं अक्षर विकल्पाने गुरू.
मनाचे श्लोक आणि शिवतांडव: दोन ठेक्यांतला फरक
हा फरक कानाला लगेच कळावा म्हणून मराठी घरांत ओळखीची ही ओळ घ्या: 'मना सज्जना भक्तिपंथेचि जावे'. मोजली तर म-ना-स (◡ — —), ज्ज-ना-भ (◡ — —), क्ति-पं-थे (◡ — —), चि-जा-वे (◡ — —). एक लघु आणि दोन गुरू असा तीन अक्षरांचा तुकडा चार वेळा येतो. चालीत तो 'त-ता-ता, त-ता-ता' असा डुलत जातो, आणि प्रत्येक तुकड्यानंतर पायाला क्षणभर विसावा मिळतो.
शिवतांडवात तो विसावा नाही. प्रत्येक दोन गुरूंच्या मध्ये एक लघु येतो: 'त-ता, त-ता, त-ता'. ओळही मोठी आहे, १२ ऐवजी १६ अक्षरांची. एकाच प्रकारचा ठोका सलग आठ वेळा पडतो, म्हणून ते डमरूसारखं वाजतं.
डमरू छंदात आहेच, शब्दांतही आहे
पहिल्याच श्लोकाची तिसरी ओळ 'डमड्डमड्डमड्डमन्' अशी डमरूच्या आवाजाची नक्कल करते, आणि अकराव्या श्लोकात मृदंगाचा 'धिमिद्धिमिद्धिमि' असा नाद येतो. या ध्वनिशब्दांत दुहेरी व्यंजनं आहेत (ड्ड, द्धि), आणि तीच आधीच्या 'म'ला किंवा 'मि'ला गुरू करतात. म्हणजे आवाजाची नक्कल आणि छंदाचा ठोका एकाच जागी येऊन मिळतात.
जयत्वदभ्रविभ्रमभ्रमद्भुजङ्गमश्वस-
द्विनिर्गमत्क्रमस्फुरत्करालभालहव्यवाट्।
धिमिद्धिमिद्धिमिध्वनन्मृदङ्गतुङ्गमङ्गल-
ध्वनिक्रमप्रवर्तितप्रचण्डताण्डवः शिवः॥
शिवतांडव स्तोत्र, श्लोक ११
संस्कृत छंद आपोआप ओळखणाऱ्या 'छन्दोज्ञानम्' या संगणकीय साधनाच्या शोधनिबंधात पंचचामराचं उदाहरण म्हणून हेच स्तोत्र दिलं आहे. लघु-गुरूची अचूक आलटापालट हेच त्याच्या जोमदार लयीचं कारण असल्याचं तिथे म्हटलं आहे.
शिवतांडव स्तोत्रात किती श्लोक आहेत: १५, १७ की १९?
तिन्ही आकडे खरे आहेत, फक्त ते वेगवेगळ्या पाठांचे आहेत. मुख्य फरक दोन श्लोकांचा आहे: 'निलिम्पनाथनागरी…' ने सुरू होणारा १४वा आणि 'प्रचण्डवाडवानल…' ने सुरू होणारा १५वा. ते काही पाठांत आहेत, काहींत नाहीत.
| पाठ | मुख्य श्लोक | फलश्रुती | एकूण | कुठे दिसतो |
|---|---|---|---|---|
| छोटा पाठ | १३ (१४ आणि १५ नाहीत) | २ | १५ | काही प्रसिद्ध संकेतस्थळांवरचा पाठ |
| मोठा पाठ | १५ | २ | १७ | शुभाक्षरचा पाठ; संस्कृत डॉक्युमेंट्स संग्रह; विकिपीडिया ('एकूण १७ चतुष्पदी') |
| वाढीव पाठ | १५ | २, आणि समाप्तीनंतर आणखी २ | १९ पर्यंत | संस्कृत डॉक्युमेंट्स संग्रहाने नोंदलेल्या काही प्रती |
संस्कृत डॉक्युमेंट्स संग्रहात स्पष्ट लिहिलं आहे की या स्तोत्राच्या प्रतींत १५ ते १९ श्लोक आढळतात. तिथे 'इति श्रीरावणकृतं…' या समाप्तीच्या ओळीनंतर 'नमामि पार्वतीपतिं…' आणि 'रावणेन कृतं स्तोत्रं…' अशा सुरुवातीचे दोन श्लोक आणि दुसरी समाप्तीची ओळ आहे. ते दोन्ही समाप्तीनंतर येतात, म्हणून आम्ही ते आमच्या पाठात घेतलेले नाहीत.
मग १४ आणि १५ वे श्लोक म्हणावेत का?
हस्तलिखितं तपासून तयार केलेली, यावर निर्णय देणारी चिकित्सक आवृत्ती आमच्या पाहण्यात आलेली नाही. त्यामुळे कोणता पाठ 'मूळ' हे आम्ही ठामपणे सांगत नाही. दोन गोष्टी मात्र दिसतात. १३वा श्लोक 'शिवेति मन्त्रमुच्चरन् कदा सुखी भवाम्यहम्' अशा वैयक्तिक प्रार्थनेवर संपतो, तर १४ आणि १५ हे दोन्ही आशीर्वादाच्या सुरात आहेत. आणि दोन्ही श्लोक पंचचामरात अचूक बसतात, त्यामुळे छंदावरून ते नंतर जोडले असं म्हणता येत नाही.
व्यवहारात हे तीन नियम पुरे:
- घरी किंवा मंडळात एकत्र म्हणत असाल, तर आधी सगळ्यांनी एकच पोथी ठरवा. एकाकडे १५ आणि दुसऱ्याकडे १७ श्लोक असले, की शेवटच्या कडव्यांत गोंधळ होतो.
- तुमच्या पुस्तकात १५ श्लोक असतील, तर 'निलिम्पनाथनागरी' आणि 'प्रचण्डवाडवानल' हे श्लोक त्यात आहेत का ते पाहा. नसतील, तर तो छोटा पाठ आहे. ती चूक नाही.
- फलश्रुतीचा पहिला श्लोक ('इमं हि नित्यम्…') पंचचामरातच आहे, म्हणून तो स्तोत्राचाच भाग वाटतो. लय बदलते ती १७व्या श्लोकावर.
हे स्तोत्र रावणाने रचलं का?
परंपरा हे स्तोत्र रावणाचं मानते, आणि स्तोत्र स्वतःही तसंच सांगतं. १७व्या श्लोकात त्याला 'दशवक्त्रगीतं', म्हणजे दहा तोंडांच्या रावणाने गायलेलं, म्हटलं आहे, आणि समाप्तीची ओळ 'श्रीरावणकृतं' अशी आहे. रामायणाच्या उत्तरकांडात रावणाने कैलास उचलण्याचा प्रयत्न केल्याची कथा येते: शिवाने पायाच्या अंगठ्याने पर्वत दाबला आणि खाली अडकलेल्या रावणाने शिवाची स्तुती केली. हे स्तोत्र त्याच प्रसंगी गायलं गेलं, अशी श्रद्धा आहे. स्तोत्र नेमकं केव्हा रचलं गेलं, हे सांगणारा तारखेचा पुरावा आम्हाला मिळालेला नाही.
म्हणताना ठेका कसा टिकवायचा?
- आधी टाळी, मग शब्द. पहिली ओळ हळू म्हणा आणि प्रत्येक गुरू अक्षरावर टाळी द्या: ज-टा, ट-वी, ग-ल… एका ओळीत आठ टाळ्या पडल्या पाहिजेत. सात किंवा नऊ पडल्या, तर कुठे तरी अक्षर गिळलं गेलं आहे किंवा जास्त आलं आहे.
- ऱ्हस्व स्वर लांबवू नका. 'गलज्जल'मधला पहिला 'ल' गुरू आहे, पण तो 'ला' नाही. वजन स्वर ओढल्याने नाही, तर पुढच्या 'ज्ज'वर जरासं थांबल्याने येतं: गलज्-जल.
- दुहेरी व्यंजन एकेरी करू नका. 'डमड्डमड्' चं 'डमडम' केलं की 'म' लघु होतो, सलग चार लघु अक्षरं येतात आणि ठोका मोडतो.
- ओळ अर्धी-अर्धी म्हणा. सुरुवातीला आठव्या अक्षरानंतर क्षणभर थांबा: 'जटाटवीगलज्जल | प्रवाहपावितस्थले'. सवय झाली की थांबा काढून टाका.
- वेग शेवटी वाढवा. वेगाने म्हणायचं असेल तर आधी हळू म्हणून प्रत्येक ओळीत आठ गुरू नीट बसतात याची खात्री करा. वेग वाढवल्यावरही ते आठ ठोके तसेच राहिले पाहिजेत.
- १७व्या श्लोकाला गती बदला. 'पूजावसानसमये' दोन गुरूंनी सुरू होतो, आणि ओळ १४ अक्षरांची आहे. तिथे संथ व्हा.
रोज ठरावीक आवर्तनं करत असाल, तर मोजणीसाठी आमचं जप-माळ साधन वापरू शकता. देवनागरी वाचायला अडचण येत असेल, तर लिपी रूपांतरक हेच स्तोत्र दुसऱ्या लिपीत दाखवतो. जोडाक्षरं टाइप करताना किंवा छापताना होणाऱ्या चुका कशा ओळखायच्या, हे या लेखात दिलं आहे.
लोक विचारतात ते प्रश्न
शिवतांडव स्तोत्र कोणत्या छंदात आहे?
श्लोक १ ते १६ पंचचामर छंदात आहेत: प्रत्येक ओळीत १६ अक्षरं, लघु-गुरू आठ वेळा आलटून पालटून. शेवटचा, फलश्रुतीचा श्लोक वसंततिलका छंदात आहे.
शिवतांडव स्तोत्रात किती श्लोक आहेत?
पाठानुसार १५, १७ किंवा १९ पर्यंत. छोट्या पाठात १३ श्लोक आणि फलश्रुतीचे २, मोठ्या पाठात १५ आणि २. काही प्रतींत समाप्तीच्या ओळीनंतर आणखी दोन श्लोक येतात.
माझ्या पुस्तकात १४ आणि १५ वा श्लोक नाही, ते चुकीचं आहे का?
नाही. तो छोटा पाठ आहे आणि तोही प्रचलित आहे. एकत्र म्हणताना सगळ्यांनी एकच पाठ वापरावा, एवढंच पाहा.
हे स्तोत्र खरंच रावणाने रचलं का?
परंपरा ते रावणाचं मानते आणि स्तोत्राची फलश्रुती व समाप्तीची ओळ तसंच सांगतात. ते केव्हा रचलं गेलं, याचा तारखेचा पुरावा उपलब्ध नाही.
वेगाने म्हटलं तर छंद बिघडतो का?
वेग हा प्रश्न नाही. दुहेरी व्यंजनं आणि दीर्घ स्वर तसेच राहिले आणि प्रत्येक ओळीत आठ गुरू ठोके पडले, तर वेगातही छंद टिकतो.
संदर्भ
- sanskritdocuments.org — The stotra is in pañcacāmara (16 syllables a line, starting light, eight light-heavy pairs); the last verse is in vasantatilakā; versions carry 15 to 19 verses…
- en.wikipedia.org — 17 quatrains in total, 16 syllables a line; authorship traditionally attributed to Ravana; the Uttara Kanda legend of Ravana lifting Kailasa and Shiva pressing…
- arxiv.org — Chandojñānam paper: pañcacāmara has 16 syllables a pāda in the pattern LGLGLGLGLGLGLGLG; its perfect light-heavy alternation gives the energetic tempo heard in…
- ancient-buddhist-texts.net — Śrutabodha (ed. Ānandajoti Bhikkhu): a syllable before a conjunct, a long one, one with anusvāra or visarga is heavy, a pāda-final one optionally; short = 1 mā…
- wisdomlib.org — Pañcacāmara: a metre of sixteen syllables a line (Shabda-Sagara); Vṛttaratnākara: 'pramāṇikāpadadvayaṃ vadanti pañcacāmaram' (two pramāṇikā lines make a pañcac…
- learnsanskrit.org — Gaṇa table: ja = L-G-L, ra = G-L-G, ga = G (used to show pañcacāmara as ja-ra-ja-ra-ja-ga).
- shlokam.org — Example of the shorter form: 15 numbered verses (13 + 2 phala) without निलिम्पनाथनागरी… and प्रचण्डवाडवानल…; its introduction calls the metre Shikharini.