Pradip TambeFounder · Mydigitcard Business Solutions

लोड होतंय

स्तोत्र अर्थ

श्रीसूक्त ऋग्वेदात आहे का? मूळ ठिकाण, ऋचांची संख्या आणि काळ

श्रीसूक्त ऋग्वेदाच्या दहा मंडलांत नाही; ते ऋग्वेदाच्या खिल भागात, खिल २.६ या क्रमांकाने येतं. प्रचलित पाठात १५ ऋचा आणि फलश्रुती असते, आणि त्याच्या काळाबद्दल अभ्यासकांमध्ये मतभेद आहेत.

श्रीसूक्त ऋग्वेदाच्या दहा मंडलांच्या मुख्य संहितेत नाही. ते ऋग्वेदाच्या खिल भागात, म्हणजे संहितेला जोडून आलेल्या पुरवणी-सूक्तांत, खिल २.६ या क्रमांकाने येतं. घरोघरी म्हटल्या जाणाऱ्या पाठात १५ ऋचा आणि शेवटी एक फलश्रुती असते, आणि ते नेमकं किती जुनं आहे यावर अभ्यासकांचं एकमत नाही.

म्हणजे 'श्रीसूक्त ऋग्वेदातलं आहे' हे वाक्य अर्धवट खरं आहे. ते कसं, हे एखाद्या तपासाच्या फाइलसारखं पाहू: आधी दावा, मग पुरावे, मग विरोधी मत, आणि शेवटी खात्रीने काय म्हणता येतं ते.

दावा काय आहे, आणि तो कुठे अडतो?

आज ऋग्वेद म्हणून जी संहिता छापली जाते, ती शाकल शाखेची आहे. तिच्यात दहा मंडलं आहेत, आणि प्रत्येक ऋचेला मंडल, सूक्त, ऋचा असा तीन अंकी पत्ता असतो. उदाहरणार्थ, महामृत्युंजय मंत्र ऋग्वेद ७.५९.१२ आहे: सातवं मंडल, एकोणसाठावं सूक्त, बारावी ऋचा. कोणत्याही छापील ऋग्वेदात तो त्याच जागी सापडतो.

श्रीसूक्ताला असा पत्ता नाही. दहाही मंडलं उलटून पाहिली तरी 'हिरण्यवर्णां हरिणीं' ही ऋचा शाकल संहितेत मिळत नाही. ती मिळते ऋग्वेदाशी जोडलेल्या एका वेगळ्या संग्रहात, ज्याला खिल म्हणतात.

खिल म्हणजे काय?

'खिल' या शब्दाचे शब्दकोशात दोन मुख्य अर्थ मिळतात. पहिला, दोन शेतांच्या मधली न नांगरलेली मोकळी जमीन. दुसरा, ग्रंथातली उणीव भरून काढणारी पुरवणी. आपटे यांच्या कोशात तर 'नेहमीच्या संग्रहाला जोडलेलं अधिकचं सूक्त' असा अर्थ थेट दिला आहे. वेदांच्या संदर्भात हाच दुसरा अर्थ घ्यायचा.

ऋग्वेदाची खिलं बाष्कल शाखेत जपली गेली; शाकल शाखेच्या संहितेत ती नाहीत. वेदांचे अभ्यासक मायकेल विट्झेल यांनी नोंदवलं आहे की ही खिलं आज एकाच उपलब्ध हस्तलिखितात एकत्र मिळतात, आणि ते हस्तलिखित काश्मीरचं आहे. जर्मन अभ्यासक इसिडोर शेफ्टेलोवित्स यांनी १९०६ मध्ये या खिलांची चिकित्सक आवृत्ती प्रकाशित केली. आज 'खिल २.६' असा जो संदर्भ दिला जातो, तो याच आवृत्तीच्या क्रमांकांनुसार.

या आवृत्तीत खिलं पाच अध्यायांत मांडली आहेत. म्हणून 'खिल २.६' म्हणजे खिलांच्या दुसऱ्या अध्यायातलं सहावं सूक्त. परंपरेत श्रीसूक्त सहसा ऋग्वेदाच्या पाचव्या मंडलाला जोडलेलं मानलं जातं. थोडक्यात, ते ऋग्वेदाच्या परंपरेचा भाग आहे, पण मुख्य संहितेचा नाही.

पुरावा १: हस्तलिखित काय दाखवतं?

विट्झेल यांनी १९९६ मध्ये इंडॉलॉजी या अभ्यासकांच्या चर्चासूचीवर दोन गोष्टी नोंदवल्या. एक, श्रीसूक्त खिल २.६ आहे आणि हस्तलिखितात ते स्वरचिन्हांसह लिहिलेलं आहे. दोन, त्याच्या १५ ऋचा प्रमाणभूत मानल्या जातात, तर काश्मीरमधल्या काही पाठांत १९ ऋचा मिळतात.

स्वरचिन्हांचा मुद्दा महत्त्वाचा आहे. उदात्त, अनुदात्त हे स्वर वैदिक मंत्रांचं लक्षण आहे; नंतरच्या पौराणिक स्तोत्रांत ते नसतात. विट्झेल यांच्याच एका लेखातल्या तळटिपेत (जी २०२१ मध्ये पुन्हा चर्चेत उद्धृत झाली) असं म्हटलं आहे की श्रीसूक्तात ब्राह्मण-ग्रंथांच्या काळातला भाग आहे आणि त्याहूनही नंतरची, स्वरचिन्हं नसलेली भर आहे. म्हणजे एकाच सूक्तात वेगवेगळ्या काळांचे थर आहेत.

पुरावा २: ऋचा मोजल्या तर १५, १६ की २९?

श्रीसूक्तात किती ऋचा, याचं उत्तर तुम्ही कोणता पाठ हातात घेता यावर ठरतं.

पाठ किंवा आवृत्तीऋचांची संख्याटीप
महाराष्ट्रात आणि उत्तर भारतात प्रचलित पाठ१५ + फलश्रुतीफलश्रुती १६वी म्हणून म्हणतात
शेफ्टेलोवित्स आवृत्ती, खिल २.६ चा मुख्य क्रम२९शिवाय काही श्लोक वेगळ्या, पर्यायी क्रमांकाने
विट्झेल यांची नोंद (१९९६)१५ प्रमाणभूतकाश्मीरमधल्या काही पाठांत १९
दक्षिण भारतातला स्वरांसह पाठ१५ + ११६वी म्हणून लक्ष्मी-गायत्री; फलश्रुती नाही

सगळ्यात बोलका पुरावा सूक्ताच्या शेवटच्या श्लोकातच आहे. घरच्या पाठातली फलश्रुती अशी:

यः शुचिः प्रयतो भूत्वा जुहुयादाज्यमन्वहम्। सूक्तं पञ्चदशर्चं च श्रीकामः सततं जपेत्॥

ऋग्वेद खिल २.६, शेफ्टेलोवित्स आवृत्तीतला पर्यायी क्रमांक १६

'पञ्चदशर्चं' म्हणजे पंधरा ऋचांचं. फलश्रुती स्वतःच सूक्ताची लांबी पंधरा सांगते, म्हणून घरच्या पाठात १५ ऋचा मोजतात आणि हा श्लोक त्यांच्यानंतर वेगळा येतो. आवृत्तीत मात्र २.६.१६ ही वेगळीच ऋचा आहे ('य आनन्दं…' अशी सुरू होणारी). फलश्रुती तिथे मुख्य क्रमात नाही; ती पर्यायी क्रमांकाने स्वतंत्र नोंदलेली आहे.

या श्लोकाचा अर्थ असा: ज्याला श्रीची इच्छा आहे त्याने शुद्ध आणि संयमी होऊन रोज अग्नीत तुपाची आहुती द्यावी आणि पंधरा ऋचांचं हे सूक्त सतत जपावं. ही परंपरेतली विधीची सूचना आहे. त्यात कशाचंही आश्वासन दिलेलं नाही, आणि हा लेखही देत नाही.

अक्षरं मोजून पाहिली तर बहुतेक ऋचांत आठ-आठ अक्षरांचे चार चरण आहेत, म्हणजे अनुष्टुभ छंदासारखी रचना. ५ आणि ६ या ऋचांत अकरा-अकरा अक्षरांचे चरण आहेत (त्रिष्टुभ छंदासारखे), तर ४ आणि १५ अनियमित आहेत. प्रत्येक ऋचेचा ऋषी आणि छंद यांची परंपरागत नोंद आम्हाला एखाद्या नामांकित आवृत्तीत तपासता आलेली नाही, म्हणून ती इथे दिलेली नाही.

आत श्री, बाहेर लक्ष्मी

शेफ्टेलोवित्स यांनी खिल २.६ मध्ये थर ओळखले. पहिल्या थरात ऋचा १ ते १९ आहेत; त्यांतल्या ३ ते १२ 'श्री'ला उद्देशून, तर १–२ आणि १३–१७ 'लक्ष्मी'ला उद्देशून आहेत. दुसरा थर १६ ते २९ आणि तिसरा २३ पासून पुढे, असं हे विभाजन आहे.

घरच्या पाठातही हे ऐकू येतं. देवीचं नाव म्हणून 'लक्ष्मी' ऋचा १, २, १३, १४ आणि १५ मध्ये येतं, आणि या पाचही ऋचांत जातवेद अग्नीला 'तिला माझ्याकडे घेऊन ये' अशी विनंती आहे. मधल्या ऋचांत देवी 'श्री' म्हणून येते: 'श्रियं देवीमुपह्वये', 'तामिहोपह्वये श्रियम्'. पुढच्या वेळी पाठ करताना हे लक्षात ठेवलं, तर सूक्ताची चौकट कानालाही जाणवते.

आवृत्ती आणि घरचा पाठ: शब्द कुठे बदलतात?

आवृत्तीतल्या पहिल्या १५ ऋचा घरच्या १५ ऋचाच आहेत, पण अनेक शब्द वेगळे आहेत. ठळक फरक असे:

ऋचाशेफ्टेलोवित्स आवृत्तीप्रचलित पाठ
१, १३, १४जातवेदो मम आवहजातवेदो म आवह
३हस्तिनादप्रमोदिनीम्हस्तिनादप्रबोधिनीम्
५पद्मनेमिम् … वृणोमिपद्मिनीमीं … वृणे
७कीर्तिम् वृद्धिम्कीर्तिमृद्धिं
१२आप स्रवन्तु … वासय मे गृहेआपः सृजन्तु … वासय मे कुले
१४आर्द्रं पुष्करिणीं यष्टींआर्द्रां यः करिणीं यष्टिं

काही फरक अर्थ बदलतात. 'प्रमोदिनी' म्हणजे आनंद देणारी, तर 'प्रबोधिनी' म्हणजे जागं करणारी. १३ आणि १४ मध्ये 'सूर्यां' आणि 'चन्द्रां' यांची जागाही आवृत्तीत उलटी आहे. शुभाक्षरच्या श्रीसूक्त पानावर पाठाची पुस्तकं जिथे एकमताने एक शब्द देतात तो प्रचलित पाठ दिला आहे; आवृत्तीतले फरक या तक्त्यात पाहता येतील. दक्षिण भारतात १३ आणि १४ च्या ओळींची जोडणी थोडी वेगळी असते.

किती जुनं? अभ्यासकांचे दोन पक्ष

श्रीसूक्ताचं नेमकं रचनावर्ष सांगणारा एकही विश्वासार्ह स्रोत नाही. जे आहेत ते दोन बाजूंचे युक्तिवाद.

वैदिक काळातलं मानणारे

शेफ्टेलोवित्स यांच्या मते ऋग्वेदाची खिलं वैदिक काळातली आहेत. विट्झेल यांनी वैदिक ग्रंथसंग्रहाच्या विकासावरच्या १९९७ च्या लेखात लिहिलं की खिलांतला बहुतेक मजकूर ऋग्वेद आणि मंत्रकाळातला आहे, आणि उदाहरणांत श्रीसूक्ताचा (खिल २.६) उल्लेख केला. २०२१ मध्ये इंडॉलॉजी चर्चेत हॅरी स्पायर यांनी हीच दोन मतं पुढे ठेवली. विकिपीडियावरील नोंद डेव्हिड किन्स्ली यांच्या आधारे सांगते की खिलं बुद्धपूर्व काळापर्यंत मागे नेता येतात, आणि इतर संदर्भांच्या आधारे पहिल्या थरातल्या बहुतेक ऋचा ब्राह्मण-काळातल्या, तर काही उपनिषद-काळात जोडलेल्या असाव्यात असं म्हणते.

वेदोत्तर मानणारे

त्याच चर्चेत, त्या वेळी व्हिएन्ना विद्यापीठात संशोधन करणारे डॉमिनिक हास यांनी श्रीसूक्ताचा उल्लेख 'वेदोत्तर' असा केला (हास यांचं टिपण, ऑक्टोबर २०२१). त्यांचा मुख्य मुद्दा आवृत्तीतल्या २.६.२६ या ऋचेबद्दल होता. ती ऋचा गायत्रीच्या धाटणीवर महालक्ष्मीला उद्देशून आहे. हास यांच्या मते गायत्रीची अशी बदललेली रूपं बहुधा इसवी सनाच्या दुसऱ्या शतकाआधी तयार झाली नसावीत, आणि महालक्ष्मी व विष्णू यांची उपासना ऋग्वेदातल्या सूक्तांनंतर हजाराहून अधिक वर्षांनी विकसित झाली. त्यांनी हेही स्पष्ट सांगितलं की त्यांनी श्रीसूक्ताचा सविस्तर अभ्यास केलेला नाही.

इथे एक बारकावा लक्षात घ्या. हास यांचा ठाम दावा त्या गायत्री-ऋचेबद्दल आहे, आणि ती ऋचा घरी म्हटल्या जाणाऱ्या १५ ऋचांत येत नाही. विट्झेल यांचं 'नंतरची भर' हे मतही खिल २.६ मधला सगळा मजकूर एकाच काळातला नाही, याच दिशेने जातं. मूळ पंधरा ऋचा नेमक्या कधीच्या, यावर निर्णय देणारा पुरावा आम्हाला सापडलेला नाही.

खात्रीने काय सांगता येतं?

  1. श्रीसूक्त शाकल संहितेच्या दहा मंडलांत नाही. त्याचा पत्ता ऋग्वेद खिल २.६ आहे.
  2. घरच्या पाठातल्या १५ ऋचा आवृत्तीतल्या २.६.१ ते २.६.१५ आहेत, पण शब्दभेदांसह.
  3. १६वी फलश्रुती स्वतः 'पंधरा ऋचांचं सूक्त' म्हणते. आवृत्तीत ती मुख्य क्रमाबाहेर, पर्यायी क्रमांकाने आहे.
  4. हस्तलिखितात सूक्त स्वरचिन्हांसह आहे, आणि नंतरची भर स्वरचिन्हांशिवाय आहे.
  5. नेमका काळ ठरलेला नाही. कोणी तो ठामपणे सांगत असेल, तर त्याचा स्रोत विचारा.

घरी पाठ करताना याचा काय उपयोग?

पोथी बदलायची गरज नाही. तुमच्या पुस्तकात आणि एखाद्या वेबसाइटवर एखादा शब्द वेगळा दिसला, तर तो बहुतेक वेळा वरच्या तक्त्यातल्यासारखा पाठभेद असतो. तुमच्या पुस्तकात १६व्या श्लोकानंतर 'पद्मानने…' सारखे आणखी श्लोक असतील, तर तेही शेफ्टेलोवित्स यांच्या आवृत्तीत खिल २.६ खाली पर्यायी क्रमांकाने नोंदलेले आहेत.

आवर्तनं मोजायची असतील तर जपमाळ साधन वापरता येईल. स्तोत्रांच्या श्लोकसंख्येतला असाच गोंधळ शिवतांडव स्तोत्राच्या लेखात उलगडला आहे.

संदर्भ लिहायचा असेल, उदाहरणार्थ पूजेच्या निमंत्रणावर, भाषणात किंवा शाळेच्या प्रकल्पात, तर फक्त 'ऋग्वेद' न लिहिता 'ऋग्वेद खिल २.६' लिहा. एवढा एक शब्द जोडला की संदर्भ अचूक होतो, आणि कोणालाही तो तपासता येतो.

लोक विचारतात ते प्रश्न

श्रीसूक्त ऋग्वेदाच्या कोणत्या मंडलात आहे?

कोणत्याही मंडलात नाही. ते ऋग्वेदाच्या खिल भागात, खिल २.६ म्हणून येतं. परंपरेत ते सहसा पाचव्या मंडलाला जोडलेलं मानलं जातं.

श्रीसूक्तात किती ऋचा आहेत?

प्रचलित पाठात १५ ऋचा आणि १६वी फलश्रुती असते. शेफ्टेलोवित्स यांच्या आवृत्तीत खिल २.६ खाली २९ ऋचांचा मुख्य क्रम आणि काही पर्यायी क्रमांकाचे श्लोक आहेत.

श्रीसूक्त किती जुनं आहे?

नेमका काळ ठरलेला नाही. शेफ्टेलोवित्स आणि विट्झेल खिलांचा मोठा भाग वैदिक काळातला मानतात, तर डॉमिनिक हास श्रीसूक्ताला वेदोत्तर मानतात. नंतरची भर उशिराची आहे, हे दोन्ही बाजूंच्या मांडणीतून दिसतं.

खिल सूक्त म्हणजे काय?

मुख्य संहितेला जोडून आलेलं पुरवणी-सूक्त. ऋग्वेदाची खिलं बाष्कल शाखेत जपली गेली आणि ती काश्मीरमधल्या एका हस्तलिखितात मिळतात.

माझ्या पोथीत आणि वेबसाइटवर काही शब्द वेगळे का आहेत?

श्रीसूक्ताचे पाठभेद जुने आहेत. छापील आवृत्ती आणि घरोघरीचा पाठ यांत अनेक शब्द वेगळे आहेत, आणि दक्षिण भारतात १३–१४ च्या ओळी वेगळ्या जोडीने म्हणतात.

संदर्भ

  1. list.indology.info — Michael Witzel (INDOLOGY list, 4 June 1996): the Shri Sukta is RVKh 2.6 and accented; it has 15 standard verses, some have 19 (only in Kashmir); the Khilas sur…
  2. list.indology.info — Dominik A. Haas (INDOLOGY list, 19 Oct 2021): calls it 'the post-Vedic Śrīsūkta'; argues the modified or adapted Gāyatrīs probably did not come into being befo…
  3. list.indology.info — Harry Spier (INDOLOGY list, 19 Oct 2021): verse 26 of Scheftelowitz's edition is the Mahālakṣmī Gāyatrī; quotes Witzel, 'The Development of the Vedic Canon and…
  4. list.indology.info — Dominik A. Haas (INDOLOGY list, 21 Oct 2021): quotes Witzel's footnote that the Śrīsūkta has Brāhmaṇa-time and even later, unaccented additions; says he has no…
  5. en.wikipedia.org — The Khilani are apocryphal hymns of the Rigveda recorded in the Bāṣkala but not the Śākala shakha; lists Scheftelowitz 1906.
  6. en.wikipedia.org — Usually appended to the fifth mandala; Scheftelowitz's strata (stratum 1 = verses 1-19, with 3-12 addressed to Shri and 1-2 and 13-17 to Lakshmi; stratum 2 = 1…
  7. wisdomlib.org — Apte and Monier-Williams entries for khila: waste land between fields; supplement; additional hymn appended to the regular collection.
  8. github.com — GRETIL input (Tokunaga 1995) of Scheftelowitz's edition: Khila arranged in five adhyayas; 2.6 has main verses 1-29 plus alternative-numbered verses (%16-%19, %…
  9. sanskritlibrary.org — The Sanskrit Library's electronic Rgveda Khilani edition lists Scheftelowitz, Die Apokryphen des Rgveda (Breslau 1906) as its print source.
  10. github.com — Accented South Indian recitation text of the Shri Suktam (mantras/ShriSuktam.tex): 15 verses with the lines of 13 and 14 paired differently, and a Lakshmi Gaya…
वाचा

लेख

स्तोत्र अर्थ शिवतांडव स्तोत्राचा ठेका डमरूसारखा का? पंचचामर छंद आणि श्लोकसंख्या शिवतांडव स्तोत्र पंचचामर छंदात आहे: प्रत्येक ओळीत १६ अक्षरं, लघु-गुरू आठ वेळा आलटून पालटून, म्हणून डमरूसारखा ठेका. श्लोक छोट्या पाठात १५, मोठ्या पाठा… 1 Nov 2026 स्तोत्र अर्थ कर्मण्येवाधिकारस्ते: गीता २.४७ चा पदच्छेद आणि चरणानुसार अर्थ कर्मण्येवाधिकारस्ते म्हणजे कर्मणि एव अधिकारः ते: तुझा अधिकार फक्त कर्मावर आहे. रोमनमधलं karmanye vadhikaraste हे रूप शब्द चुकीच्या जागी तोडतं. गीता २… 18 Oct 2026 स्तोत्र अर्थ रामरक्षा स्तोत्राची रचना: विनियोग, ध्यान, कवच आणि फलश्रुती रामरक्षेत विनियोग आणि ध्यानानंतर ३८ श्लोक आहेत. प्रत्यक्ष कवच श्लोक ४ च्या दुसऱ्या ओळीपासून ९ पर्यंत आहे, आणि फलश्रुती दोन ठिकाणी येते: १० ते १४ आणि… 14 Oct 2026