Pradip TambeFounder · Mydigitcard Business Solutions

लोड होतंय

स्तोत्र अर्थ

कर्मण्येवाधिकारस्ते: गीता २.४७ चा पदच्छेद आणि चरणानुसार अर्थ

कर्मण्येवाधिकारस्ते म्हणजे कर्मणि एव अधिकारः ते: तुझा अधिकार फक्त कर्मावर आहे. रोमनमधलं karmanye vadhikaraste हे रूप शब्द चुकीच्या जागी तोडतं. गीता २.४७ च्या चार चरणांतल्या चार सूचना आणि त्यांचे गैरसमज इथे आहेत.

कर्मण्येवाधिकारस्ते ही श्लोकाची पहिली ओळ कर्मणि एव अधिकारः ते अशी सुटते: तुझा अधिकार फक्त कर्म करण्यावर आहे. रोमन लिपीत सगळीकडे दिसणारं karmanye vadhikaraste हे रूप शब्द चुकीच्या जागी तोडतं, आणि त्यात नेमका "एव" (फक्त) हा शब्द दोन तुकड्यांत विखुरतो.

श्लोकाच्या चार चरणांत चार स्वतंत्र सूचना आहेत, आणि शेवटची सूचना "काहीच न करण्याची" ओढ स्पष्टपणे नाकारते. सध्या शुभाक्षरच्या मुखपृष्ठावर "रोज एक श्लोक" म्हणून हाच श्लोक दिसतो. तिथला दोन ओळींचा अर्थ इथे शब्दाशब्दाने उलगडला आहे.

कर्मण्येवाधिकारस्ते मा फलेषु कदाचन। मा कर्मफलहेतुर्भूर्मा ते सङ्गोऽस्त्वकर्मणि॥

भगवद्गीता २.४७ (महाभारत, भीष्मपर्व). रोमन लिपीत (IAST): karmaṇy evādhikāras te mā phaleṣu kadācana | mā karmaphalahetur bhūr mā te saṅgo 'stv akarmaṇi ||

karmanye vadhikaraste मध्ये चूक नेमकी कुठे आहे?

संस्कृतमध्ये दोन शब्द शेजारी आले की त्यांच्या टोकाचे आवाज एकमेकांत मिसळतात. याला संधी म्हणतात. "कर्मणि" चा शेवटचा इ पुढच्या "एव" मधल्या ए ला भेटतो आणि त्याचा य होतो; म्हणून "कर्मण्येव". देवनागरीत हे सगळं एकसंध लिहिलं जातं, त्यामुळे अडचण येत नाही. अडचण येते ती रोमन लिपीत शब्द वेगळे दाखवताना: रेषा कुठे काढायची?

लोकप्रिय रूप ती रेषा karmanye | vadhikaraste अशी काढतं. त्यात "एव" मधला ए पहिल्या तुकड्याला चिकटतो आणि व दुसऱ्या तुकड्याच्या डोक्यावर जातो. "कर्मण्ये" हा या श्लोकातला शब्द नाही, आणि "वाधिकारस्ते" तर कुठल्याच कोशात सापडणार नाही. ज्या शब्दावर पूर्ण ओळीचा जोर आहे, तोच "एव" वाचणाऱ्याच्या नजरेआड जातो.

IAST पद्धतीत हीच ओळ karmaṇy evādhikāras te अशी लिहितात. संधी जशीच्या तशी ठेवायची, आणि जागा फक्त खऱ्या शब्दसीमेवर सोडायची, हा नियम.

चिन्हं नसलेल्या रोमन लिखाणाचा आणखी एक तोटा आहे. आमच्या देवनागरी ⇄ रोमन कन्व्हर्टरमध्ये karmanye vadhikaraste टाइप करून पाहा: देवनागरीत "कर्मन्ये वधिकरस्ते" उमटतं. मूर्धन्य ण जाऊन दंत्य न येतो, आणि दोन दीर्घ आ ऱ्हस्व होतात. म्हणजे शब्द चुकीच्या जागी तुटतात, आणि उच्चारही बदलतो.

श्लोक शब्दांत कसा सुटतो?

श्लोकात सात ठिकाणी संधी झाली आहे. डावीकडे श्लोकात दिसणारं रूप, मधे सुटे शब्द आणि उजवीकडे काय बदललं ते:

श्लोकातलं रूपसुटे शब्दकाय बदललं
कर्मण्येवकर्मणि + एवपुढे वेगळा स्वर आल्याने इ चा य झाला
एवाधिकारःएव + अधिकारःअ आणि अ मिळून आ झाला
अधिकारस्तेअधिकारः + तेपुढे त आल्याने विसर्गाचा स झाला
हेतुर्भूःहेतुः + भूःपुढे घोष व्यंजन (भ) आल्याने विसर्गाचा र झाला
भूर्माभूः + मापुढे म आल्याने विसर्गाचा र झाला
सङ्गोऽस्तुसङ्गः + अस्तुअः चा ओ झाला, पुढचा अ लोपला; त्याची खूण म्हणजे अवग्रह (ऽ)
अस्त्वकर्मणिअस्तु + अकर्मणिपुढे वेगळा स्वर आल्याने उ चा व झाला

सगळे शब्द सुटे केले की श्लोक असा वाचता येतो: कर्मणि एव अधिकारः ते, मा फलेषु कदाचन, मा कर्मफलहेतुः भूः, मा ते सङ्गः अस्तु अकर्मणि.

चार चरणांत कोणत्या चार सूचना आहेत?

  1. कर्मण्येवाधिकारस्ते. कर्मणि म्हणजे कर्मात, एव म्हणजे फक्त, अधिकारः म्हणजे हक्क किंवा अखत्यार, ते म्हणजे तुझा. सूचना: कर्म तुझ्या हातात आहे, तेवढ्यावर तुझा हक्क आहे.
  2. मा फलेषु कदाचन. मा म्हणजे नको, फलेषु म्हणजे फळांवर, कदाचन म्हणजे कधीही. या चरणात क्रियापदच नाही; पहिल्या चरणातला "अधिकारः" इथे पुन्हा समजून घ्यायचा. शंकराचार्य हा चरण "मा फलेषु अधिकारः अस्तु" असा पूर्ण करून वाचतात. सूचना: फळांवर तुझा हक्क कधीच नाही.
  3. मा कर्मफलहेतुर्भूः. कर्मफलहेतुः हा समास आहे (कर्म, फल, हेतु), आणि "मा भूः" म्हणजे होऊ नकोस. सूचना: कर्माचं फळ हीच तुझी प्रेरणा होऊ देऊ नकोस. (या समासाचे दोन अर्थ भाष्यकारांनी लावले आहेत; ते खाली दिले आहेत.)
  4. मा ते सङ्गोऽस्त्वकर्मणि. सङ्गः म्हणजे आसक्ती किंवा ओढ, अस्तु म्हणजे असो, अकर्मणि म्हणजे कर्म न करण्यात. सूचना: काहीच न करण्याकडे तुझी ओढ नसो.

पहिल्या दोन सूचना अधिकाराची सीमा आखतात: कर्म तुझं, फळ तुझं नाही. शेवटच्या दोन सूचना मनाचा कल सांभाळतात: फळासाठी धावू नकोस, आणि फळ हाती नाही म्हणून बसूनही राहू नकोस.

"मा भूः" हे रूप वेगळं का दिसतं?

"भू" (होणे) धातूचं नेहमीचं आज्ञार्थी रूप "भव" आहे. याच अध्यायात दोन श्लोक आधी "निस्त्रैगुण्यो भवार्जुन" (२.४५) असं ते येतंही. पण "मा" लावून मनाई करताना संस्कृत भूतकाळाचं लुङ् हे रूप वापरतं, आणि त्याच्या सुरुवातीचा अ गाळतं: अभूः ऐवजी भूः. पाणिनीची दोन सूत्रं हे सांगतात, "माङि लुङ्" (३.३.१७५) आणि "न माङ्योगे" (६.४.७४). रूप भूतकाळाचं असलं तरी अर्थ आदेशाचा आहे: होऊ नकोस. चौथ्या चरणातलं "अस्तु" हे "अस्" (असणे) चं आज्ञार्थी रूप, म्हणून "मा … अस्तु" म्हणजे "नसो".

हा श्लोक कोणत्या प्रसंगात येतो?

कुरुक्षेत्रावर दोन्ही सैन्यांमध्ये रथ उभा आहे. पहिल्या अध्यायाच्या शेवटी अर्जुन धनुष्यबाण टाकून रथात बसतो (१.४७), आणि दुसऱ्या अध्यायात "न योत्स्ये" (मी लढणार नाही, २.९) असं सांगून गप्प होतो. त्यानंतर, २.११ पासून, श्रीकृष्णांचा उपदेश सुरू होतो. ३९व्या श्लोकात ते सांख्याची बुद्धी सांगून झाल्यावर "आता योगाची बुद्धी ऐक" असं म्हणतात, आणि ४७वा श्लोक त्याच योगबुद्धीच्या भागात येतो. म्हणजे "अकर्मणि" ही केवळ तात्त्विक कल्पना नाही; समोर लढायला नकार देणारा अर्जुन उभा आहे.

शंकराचार्य, रामानुजाचार्य आणि श्रीधरस्वामी हा श्लोक कसा वाचतात?

खालचे मुद्दे त्यांच्या मूळ संस्कृत भाष्यावरून घेतले आहेत, कोणत्याही आधुनिक भाषांतरावरून नाहीत. शंकराचार्य आणि रामानुजाचार्य यांचा मजकूर आम्ही दोन स्वतंत्र प्रतींत जुळवून पाहिला आहे.

  • शंकराचार्य. "एव" कशाला वगळतो, यावर त्यांचं वाचन वेगळं आहे. तुझा अधिकार कर्मावर आहे, ज्ञाननिष्ठेवर नाही ("न ज्ञाननिष्ठायाम्"), असं ते म्हणतात. दुसऱ्या चरणाचा अर्थ ते "कर्मफलतृष्णा मा भूत्" असा देतात: फळाची तहान नसो, कोणत्याही अवस्थेत. आणि चौथ्या चरणामागे ते एक प्रश्न उभा करतात: फळच नको असेल, तर दुःखरूप कर्म तरी कशाला? उत्तर: न करण्यावर प्रीती नको. शांकरभाष्याचा मूळ मजकूर ई-भारती संपदावर वाचता येतो.
  • रामानुजाचार्य. फळांवर अधिकार नाही, कारण फळ धरून केलेलं कर्म बांधून ठेवतं, तर फळ न धरता आराधना म्हणून केलेलं कर्म मोक्षाचं साधन होतं. "अकर्मणि" चा अर्थ ते थेट अर्जुनाच्या "मी लढणार नाही" या वाक्याशी जोडतात: त्या न-करण्यावर तुझी ओढ नसो, युद्धरूपी कर्मावर असो.
  • श्रीधरस्वामी. "कर्मफलहेतुः" म्हणजे ज्याच्या प्रवृत्तीचं कारण फळ आहे असा. फळ बंधनात टाकेल या भीतीने कर्मच टाळू नकोस, असं ते चौथ्या चरणाचं वाचन करतात.

"कर्मफलहेतु" या एका समासावर इथे खरा फरक दिसतो. शंकराचार्य "हेतु" चा अर्थ कारण असा घेतात: फळाच्या तृष्णेने कर्म करणारा कर्मफळाचं, म्हणजे पुन्हा जन्माचं, कारण बनतो. श्रीधरस्वामी "हेतु" म्हणजे प्रेरणा असा घेतात. गीता स्वतः दोनच श्लोकांनंतर हा शब्द पुन्हा वापरते: "कृपणाः फलहेतवः" (२.४९), फळ हीच प्रेरणा असणारे लोक दीन आहेत. दोन्ही वाचनांत सूचना एकच राहते; फरक तिच्या कारणमीमांसेत आहे.

"फळाची अपेक्षा करू नको" म्हणजे हातपाय गाळून बसायचं का?

नाही, आणि हे सांगायला बाहेरचा पुरावा लागत नाही; श्लोकाचा चौथा चरणच ते सांगतो. तरीही तीन गैरसमज वेगवेगळे तपासण्यासारखे आहेत:

  • "निकालाचा विचारच करू नको." श्लोकात नियोजनाचा, अभ्यासाच्या वेळापत्रकाचा किंवा हिशेबाचा उल्लेखच नाही. तो फळावरच्या हक्काबद्दल आणि फळाच्या तृष्णेबद्दल बोलतो.
  • "फळ आपोआप मिळेल." श्लोक कोणतंही आश्वासन देत नाही. पुढचा श्लोक "सिद्ध्यसिद्ध्योः समो भूत्वा" (२.४८), म्हणजे यश आणि अपयश दोन्हींत सम राहा, असं सांगतो. अपयशाची शक्यता गीतेने गृहीतच धरली आहे.
  • "फळ नको, मग काम तरी कशाला?" हाच प्रश्न शंकराचार्यांनी स्वतः उभा केला आणि चौथ्या चरणाने त्याचं उत्तर दिलं.

शाळेच्या फळ्यावर सुविचार म्हणून किंवा परीक्षेच्या आधीच्या संदेशात हा श्लोक लिहिताना पहिल्या दोन चरणांबरोबर शेवटचे दोनही लिहिले, तर अर्थ अर्धवट राहत नाही.

कार्डवर, फलकावर किंवा टॅटूसाठी लिहिताना काय तपासायचं?

  • देवनागरीत "कर्मण्येवाधिकारस्ते" एकसंध लिहा. "कर्मण्ये वाधिकारस्ते" असा मधेच खंड पाडला, तर रोमनमधली तीच चूक देवनागरीत येते.
  • "सङ्गोऽस्त्वकर्मणि" मधला अवग्रह (ऽ) गाळू नका; तो लोपलेल्या अ ची खूण आहे.
  • रोमनमध्ये karmaṇy evādhikāras te असं लिहा. चिन्हं वापरता येत नसतील, तरी किमान शब्दांची सीमा योग्य ठेवा: karmany evadhikaras te.
  • छापण्याआधी मजकूर कन्व्हर्टरमध्ये टाकून अक्षरं जुळवा, आणि सुविचार कार्ड मेकरमध्ये शुद्ध देवनागरीत कार्ड बनवा. टॅटू आणि नावफलकांवरच्या इतर नेहमीच्या चुका संस्कृत छपाई आणि टॅटूमधल्या चुका या लेखात एकत्र दिल्या आहेत.

लोक विचारतात ते प्रश्न

कर्मण्येवाधिकारस्ते चा पदच्छेद काय आहे?

कर्मणि एव अधिकारः ते, मा फलेषु कदाचन, मा कर्मफलहेतुः भूः, मा ते सङ्गः अस्तु अकर्मणि. पहिल्या चरणाचा अर्थ: तुझा अधिकार फक्त कर्मावर आहे.

हा श्लोक कोणी कोणाला सांगितला?

श्रीकृष्णांनी कुरुक्षेत्रावर अर्जुनाला. तो भगवद्गीतेच्या दुसऱ्या अध्यायातला ४७वा श्लोक आहे, आणि गीता महाभारताच्या भीष्मपर्वात येते.

मा फलेषु कदाचन म्हणजे फळाची अपेक्षा करू नको का?

शब्दशः अर्थ आहे: फळांवर तुझा अधिकार कधीही नाही. शंकराचार्य त्याचा अर्थ फळाची तृष्णा नसो असा देतात. कर्म थांबवायला हा चरण सांगत नाही; चौथा चरण उलट न करण्याची ओढ नाकारतो.

रोमन लिपीत हा श्लोक अचूक कसा लिहायचा?

karmaṇy evādhikāras te mā phaleṣu kadācana | mā karmaphalahetur bhūr mā te saṅgo 'stv akarmaṇi ||. चिन्हं नसतील तर किमान karmany evadhikaras te असं शब्दसीमेवर तोडा.

गीता २.४७ महाभारताच्या कोणत्या अध्यायात आहे?

गीता भीष्मपर्वात आहे. पर्वातला अध्यायक्रमांक आवृत्तीनुसार बदलतो, म्हणून आम्ही इथे तो दिलेला नाही.

संदर्भ

  1. github.com — Gita 2.47 text and word meanings (karmaṇi, eva, adhikāraḥ, te, mā, phaleṣu, kadācana, karma-phala-hetuḥ, bhūḥ, saṅgaḥ, astu, akarmaṇi); text of 2.9 (न योत्स्य…
  2. github.com — Sanskrit commentaries on 2.47 by Shankara, Ramanuja, Sridhara Swami, Madhusudana Sarasvati and Madhva (verse_id 94): Shankara's 'न ज्ञाननिष्ठायाम्', 'कर्मफलतृष…
  3. ebharatisampat.in — Independent copy of Shankara's Gita-bhashya (Rashtriya Sanskrit Vidyapeetha, Tirupati, via eBharati Sampat); its 2.47 text matches the gita/gita commentary wor…
  4. ebharatisampat.in — Independent copy of Ramanuja's Gita-bhashya; 2.47: no claim on fruits, action as worship (मदाराधनरूप), akarmaṇi = not fighting as Arjuna had said (न योत्स्यामि)
  5. github.com — Pāṇini's Aṣṭādhyāyī (GRETIL text): sūtra 3.3.175 माङि लुङ् and 6.4.74 न माङ्योगे, the rules behind मा … भूः (aorist without augment after prohibitive mā)
  6. enjoylearningsanskrit.com — Word split of the verse: karmaṇi eva adhikāraḥ te mā phaleṣu kadācana mā karma-phala-hetuḥ bhūḥ mā te saṅgaḥ astu akarmaṇi
  7. en.wikipedia.org — The Krishna–Arjuna dialogue (Bhagavad Gita) is part of the Bhishma Parva of the Mahabharata
वाचा

लेख

स्तोत्र अर्थ शिवतांडव स्तोत्राचा ठेका डमरूसारखा का? पंचचामर छंद आणि श्लोकसंख्या शिवतांडव स्तोत्र पंचचामर छंदात आहे: प्रत्येक ओळीत १६ अक्षरं, लघु-गुरू आठ वेळा आलटून पालटून, म्हणून डमरूसारखा ठेका. श्लोक छोट्या पाठात १५, मोठ्या पाठा… 1 Nov 2026 स्तोत्र अर्थ श्रीसूक्त ऋग्वेदात आहे का? मूळ ठिकाण, ऋचांची संख्या आणि काळ श्रीसूक्त ऋग्वेदाच्या दहा मंडलांत नाही; ते ऋग्वेदाच्या खिल भागात, खिल २.६ या क्रमांकाने येतं. प्रचलित पाठात १५ ऋचा आणि फलश्रुती असते, आणि त्याच्या का… 28 Oct 2026 स्तोत्र अर्थ रामरक्षा स्तोत्राची रचना: विनियोग, ध्यान, कवच आणि फलश्रुती रामरक्षेत विनियोग आणि ध्यानानंतर ३८ श्लोक आहेत. प्रत्यक्ष कवच श्लोक ४ च्या दुसऱ्या ओळीपासून ९ पर्यंत आहे, आणि फलश्रुती दोन ठिकाणी येते: १० ते १४ आणि… 14 Oct 2026