Pradip TambeFounder · Mydigitcard Business Solutions

लोड हो रहा है

ग्रंथ: श्रीदुर्गासप्तशती

अष्टमोऽध्यायः · रक्तबीजवध

Chapter 8 · The slaying of Raktabija

दुर्गा सप्तशती का आठवाँ अध्याय: रक्तबीज का वध

65 श्लोक ऑडियो बाद में जोड़ा जाएगा

इस स्तोत्र के बारे में

रक्तबीजवध श्रीदुर्गासप्तशती का आठवाँ अध्याय है। सप्तशती मार्कंडेय पुराण का देवीमाहात्म्य है, और पुष्पिका के अनुसार यह प्रसंग सावर्णिक मन्वंतर की कथा में आता है। परंपरा के अनुसार पाँचवें से तेरहवें अध्याय तक का भाग 'उत्तम चरित्र' कहलाता है। यह अध्याय उसी भाग में है।

चंड और मुंड के मारे जाने के बाद शुंभ सारे दैत्य कुलों को युद्ध के लिए निकालता है। उसी समय ब्रह्मा, शिव, कार्तिकेय, विष्णु, वराह, नृसिंह और इंद्र की शक्तियाँ उन्हीं के रूप में देवी की सहायता को आती हैं। ब्रह्माणी, माहेश्वरी, कौमारी, वैष्णवी, वाराही, नारसिंही और ऐंद्री, ये मातृकाएँ कहलाती हैं। देवी के शरीर से एक और उग्र शक्ति प्रकट होती है। वह शिव को ही दूत बनाकर भेजती है, इसलिए उसका नाम 'शिवदूती' है। फिर रक्तबीज लड़ने आता है। उसके रक्त की हर बूँद धरती पर गिरते ही एक नया असुर खड़ा हो जाता है। अंत में चंडिका के कहने पर चामुंडा उसका रक्त अपने मुँह में ले लेती हैं, और रक्तहीन रक्तबीज मारा जाता है।

रचना

आरंभ में भवानी का ध्यान है। उसके बाद गीता प्रेस की गिनती से ६३ मंत्र हैं: एक 'उवाच' पंक्ति, ६१ श्लोक और अंत में एक अर्धश्लोक। फिर पुष्पिका है। यहाँ के क्रमांक (८.१, ८.२…) गीता प्रेस संस्करण के अनुसार हैं।

पहली बार पढ़ रहे हों तो

यह अध्याय लंबा है, इसलिए बीच में रुकना ठीक है। मातृकाओं के नाम पहले पहचान लें, तो वर्णन समझना आसान होगा। इन शब्दों पर ध्यान दें:

  • षडशीतिः: शुरू का 'ष' मूर्धन्य है, और अंत का विसर्ग हल्का सुनाई दे।
  • शक्त्यृष्टिवृष्टिभिः, ऋष्टिभिः: 'ऋ' स्वर है; हल्का 'रि' जैसा बोलें, 'रु' नहीं।
  • असृङ्मदोद्धतः: 'ङ्म' को नासिक्य ध्वनि के साथ जोड़कर बोलें।
  • दंष्ट्राग्र: 'ष्ट्र' एक साथ और धीरे बोलें।

यहाँ दिया अर्थ हमारी टीम ने मूल संस्कृत से लिखा है। विद्वानों ने इसे जाँचा है या नहीं, यह इसी पेज पर दिखाया गया है।

ॐ अरुणां करुणातरङ्गिताक्षीं धृतपाशाङ्कुशबाणचापहस्ताम्। अणिमादिभिरावृतां मयूखैरहमित्येव विभावये भवानीम्॥

oṃ aruṇāṃ karuṇātaraṅgitākṣīṃ dhṛtapāśāṅkuśabāṇacāpahastām | aṇimādibhirāvṛtāṃ mayūkhairahamityeva vibhāvaye bhavānīm ||

मैं भवानी का ध्यान करता हूँ, इस भाव से कि 'वही मैं हूँ', वे मुझसे अलग नहीं। उनका रंग अरुण, यानी उगते सूरज जैसा लाल है। उनकी आँखों में करुणा की लहरें उठती हैं। उनके हाथों में पाश, अंकुश, बाण और धनुष हैं। अणिमा आदि सिद्धियाँ किरणों की तरह उन्हें घेरे हुए हैं।

ॐ ऋषिरुवाच॥

oṃ ṛṣiruvāca ||

ॐ। ऋषि बोले —

चण्डे च निहते दैत्ये मुण्डे च विनिपातिते। बहुलेषु च सैन्येषु क्षयितेष्वसुरेश्वरः॥

caṇḍe ca nihate daitye muṇḍe ca vinipātite | bahuleṣu ca sainyeṣu kṣayiteṣvasureśvaraḥ ||

दैत्य चंड मारा गया, मुंड भी गिरा दिया गया, और बहुत-सी सेना नष्ट हो गई। तब असुरों के राजा…

ततः कोपपराधीनचेताः शुम्भः प्रतापवान्। उद्योगं सर्वसैन्यानां दैत्यानामादिदेश ह॥

tataḥ kopaparādhīnacetāḥ śumbhaḥ pratāpavān | udyogaṃ sarvasainyānāṃ daityānāmādideśa ha ||

…प्रतापी शुंभ ने, जिसका मन पूरी तरह क्रोध के वश में था, सारी दैत्य सेनाओं को युद्ध की तैयारी का आदेश दिया।

अद्य सर्वबलैर्दैत्याः षडशीतिरुदायुधाः। कम्बूनां चतुरशीतिर्निर्यान्तु स्वबलैर्वृताः॥

adya sarvabalairdaityāḥ ṣaḍaśītirudāyudhāḥ | kambūnāṃ caturaśītirniryāntu svabalairvṛtāḥ ||

“आज हथियार उठाए छियासी दैत्य अपनी पूरी सेनाओं के साथ निकलें। कंबु कुल के चौरासी असुर भी अपनी-अपनी सेनाओं के साथ कूच करें।

कोटिवीर्याणि पञ्चाशदसुराणां कुलानि वै। शतं कुलानि धौम्राणां निर्गच्छन्तु ममाज्ञया॥

koṭivīryāṇi pañcāśadasurāṇāṃ kulāni vai | śataṃ kulāni dhaumrāṇāṃ nirgacchantu mamājñayā ||

कोटिवीर्य कहलाने वाले, अपार बल वाले असुरों के पचास कुल और धौम्र असुरों के सौ कुल मेरी आज्ञा से निकल पड़ें।

कालका दौर्हृदा मौर्याः कालकेयास्तथासुराः। युद्धाय सज्जा निर्यान्तु आज्ञया त्वरिता मम॥

kālakā daurhṛdā mauryāḥ kālakeyāstathāsurāḥ | yuddhāya sajjā niryāntu ājñayā tvaritā mama ||

कालक, दौर्हृद, मौर्य और कालकेय असुर युद्ध के लिए तैयार होकर मेरी आज्ञा से तुरंत कूच करें।”

इत्याज्ञाप्यासुरपतिः शुम्भो भैरवशासनः। निर्जगाम महासैन्यसहस्रैर्बहुभिर्वृतः॥

ityājñāpyāsurapatiḥ śumbho bhairavaśāsanaḥ | nirjagāma mahāsainyasahasrairbahubhirvṛtaḥ ||

ऐसी आज्ञा देकर, कठोर शासन वाला असुरराज शुंभ हज़ारों बड़ी सेनाओं से घिरा हुआ स्वयं निकल पड़ा।

आयान्तं चण्डिका दृष्ट्वा तत्सैन्यमतिभीषणम्। ज्यास्वनैः पूरयामास धरणीगगनान्तरम्॥

āyāntaṃ caṇḍikā dṛṣṭvā tatsainyamatibhīṣaṇam | jyāsvanaiḥ pūrayāmāsa dharaṇīgaganāntaram ||

उस अत्यंत भयानक सेना को आते देखकर चंडिका ने धनुष की डोरी की टंकार की। उस ध्वनि से धरती और आकाश के बीच का सारा स्थान भर गया।

ततः सिंहो महानादमतीव कृतवान् नृप। घण्टास्वनेन तन्नादमम्बिका चोपबृंहयत्॥

tataḥ siṃho mahānādamatīva kṛtavān nṛpa | ghaṇṭāsvanena tannādamambikā copabṛṃhayat ||

हे राजन्, फिर सिंह ने बहुत ज़ोर से दहाड़ लगाई। अंबिका ने घंटे की ध्वनि से उस दहाड़ को और बढ़ा दिया।

धनुर्ज्यासिंहघण्टानां नादापूरितदिङ्मुखा। निनादैर्भीषणैः काली जिग्ये विस्तारितानना॥

dhanurjyāsiṃhaghaṇṭānāṃ nādāpūritadiṅmukhā | ninādairbhīṣaṇaiḥ kālī jigye vistāritānanā ||

धनुष की डोरी, सिंह और घंटे की ध्वनि से दिशाएँ भर गई थीं। पर मुँह विशाल फैलाकर काली ने अपनी भयानक गर्जना से उन सब ध्वनियों को पीछे छोड़ दिया।

तं निनादमुपश्रुत्य दैत्यसैन्यैश्चतुर्दिशम्। देवी सिंहस्तथा काली सरोषैः परिवारिताः॥

taṃ ninādamupaśrutya daityasainyaiścaturdiśam | devī siṃhastathā kālī saroṣaiḥ parivāritāḥ ||

वह गर्जना सुनकर क्रोध से भरी दैत्य सेनाओं ने देवी, सिंह और काली को चारों ओर से घेर लिया।

एतस्मिन्नन्तरे भूप विनाशाय सुरद्विषाम्। भवायामरसिंहानामतिवीर्यबलान्विताः॥

etasminnantare bhūpa vināśāya suradviṣām | bhavāyāmarasiṃhānāmativīryabalānvitāḥ ||

हे राजन्, उसी समय देवताओं के शत्रुओं के विनाश के लिए और श्रेष्ठ देवताओं के कल्याण के लिए, अत्यंत पराक्रम और बल से भरी…

ब्रह्मेशगुहविष्णूनां तथेन्द्रस्य च शक्तयः। शरीरेभ्यो विनिष्क्रम्य तद्रूपैश्चण्डिकां ययुः॥

brahmeśaguhaviṣṇūnāṃ tathendrasya ca śaktayaḥ | śarīrebhyo viniṣkramya tadrūpaiścaṇḍikāṃ yayuḥ ||

…ब्रह्मा, शिव, कार्तिकेय, विष्णु और इंद्र की शक्तियाँ उनके शरीरों से निकलीं। उन्हीं देवताओं का रूप लेकर वे चंडिका के पास पहुँचीं।

यस्य देवस्य यद्रूपं यथाभूषणवाहनम्। तद्वदेव हि तच्छक्तिरसुरान् योद्धुमाययौ॥

yasya devasya yadrūpaṃ yathābhūṣaṇavāhanam | tadvadeva hi tacchaktirasurān yoddhumāyayau ||

जिस देवता का जैसा रूप, जैसे आभूषण और जैसा वाहन था, ठीक वैसी ही उसकी शक्ति असुरों से लड़ने आई।

हंसयुक्तविमानाग्रे साक्षसूत्रकमण्डलुः। आयाता ब्रह्मणः शक्तिर्ब्रह्माणी साभिधीयते॥

haṃsayuktavimānāgre sākṣasūtrakamaṇḍaluḥ | āyātā brahmaṇaḥ śaktirbrahmāṇī sābhidhīyate ||

हंसों से जुते विमान पर बैठकर, जपमाला और कमंडलु लिए ब्रह्मा की शक्ति आई। उन्हें ब्रह्माणी कहते हैं।

माहेश्वरी वृषारूढा त्रिशूलवरधारिणी। महाहिवलया प्राप्ता चन्द्ररेखाविभूषणा॥

māheśvarī vṛṣārūḍhā triśūlavaradhāriṇī | mahāhivalayā prāptā candrarekhāvibhūṣaṇā ||

माहेश्वरी बैल पर सवार होकर आईं। उनके हाथ में उत्तम त्रिशूल था, बड़े-बड़े साँपों के कंगन थे, और चंद्रमा की रेखा उनका आभूषण थी।

कौमारी शक्तिहस्ता च मयूरवरवाहना। योद्धुमभ्याययौ दैत्यानम्बिका गुहरूपिणी॥

kaumārī śaktihastā ca mayūravaravāhanā | yoddhumabhyāyayau daityānambikā guharūpiṇī ||

हाथ में शक्ति नामक भाला लिए, सुंदर मोर पर सवार, कार्तिकेय का रूप धरे अंबिका, यानी कौमारी, दैत्यों से लड़ने आईं।

तथैव वैष्णवी शक्तिर्गरुडोपरि संस्थिता। शङ्खचक्रगदाशार्ङ्गखड्गहस्ताभ्युपाययौ॥

tathaiva vaiṣṇavī śaktirgaruḍopari saṃsthitā | śaṅkhacakragadāśārṅgakhaḍgahastābhyupāyayau ||

इसी तरह वैष्णवी शक्ति गरुड़ पर बैठकर आईं। उनके हाथों में शंख, चक्र, गदा, शार्ङ्ग धनुष और तलवार थे।

यज्ञवाराहमतुलं रूपं या बिभ्रतो हरेः। शक्तिः साप्याययौ तत्र वाराहीं बिभ्रती तनुम्॥

yajñavārāhamatulaṃ rūpaṃ yā bibhrato hareḥ | śaktiḥ sāpyāyayau tatra vārāhīṃ bibhratī tanum ||

यज्ञ-वराह का अनुपम रूप धारण करने वाले हरि की शक्ति भी वराह का शरीर धारण करके वहाँ आईं। वे वाराही हैं।

नारसिंही नृसिंहस्य बिभ्रती सदृशं वपुः। प्राप्ता तत्र सटाक्षेपक्षिप्तनक्षत्रसंहतिः॥

nārasiṃhī nṛsiṃhasya bibhratī sadṛśaṃ vapuḥ | prāptā tatra saṭākṣepakṣiptanakṣatrasaṃhatiḥ ||

नृसिंह जैसा शरीर धारण करने वाली नारसिंही वहाँ आईं। उनके अयाल झटकते ही आकाश के नक्षत्र बिखर जाते थे।

वज्रहस्ता तथैवैन्द्री गजराजोपरि स्थिता। प्राप्ता सहस्रनयना यथा शक्रस्तथैव सा॥

vajrahastā tathaivaindrī gajarājopari sthitā | prāptā sahasranayanā yathā śakrastathaiva sā ||

इसी तरह हाथ में वज्र लिए, गजराज पर बैठी ऐंद्री आईं। उनके हज़ार नेत्र थे। जैसे इंद्र हैं, ठीक वैसी ही वे थीं।

ततः परिवृतस्ताभिरीशानो देवशक्तिभिः। हन्यन्तामसुराः शीघ्रं मम प्रीत्याऽऽह चण्डिकाम्॥

tataḥ parivṛtastābhirīśāno devaśaktibhiḥ | hanyantāmasurāḥ śīghraṃ mama prītyā''ha caṇḍikām ||

तब इन देव-शक्तियों से घिरे ईशान, यानी शिव, ने चंडिका से कहा, “मेरी प्रसन्नता के लिए असुरों को शीघ्र मारो।”

ततो देवीशरीरात्तु विनिष्क्रान्तातिभीषणा। चण्डिकाशक्तिरत्युग्रा शिवाशतनिनादिनी॥

tato devīśarīrāttu viniṣkrāntātibhīṣaṇā | caṇḍikāśaktiratyugrā śivāśataninādinī ||

तब देवी के शरीर से चंडिका की एक अत्यंत भयानक और उग्र शक्ति निकली। उनकी आवाज़ ऐसी थी मानो सैकड़ों सियार एक साथ चीख रहे हों।

सा चाह धूम्रजटिलमीशानमपराजिता। दूत त्वं गच्छ भगवन् पार्श्वं शुम्भनिशुम्भयोः॥

sā cāha dhūmrajaṭilamīśānamaparājitā | dūta tvaṃ gaccha bhagavan pārśvaṃ śumbhaniśumbhayoḥ ||

उस अपराजिता देवी ने धुएँ जैसी जटाओं वाले ईशान से कहा, “भगवन, आप दूत बनकर शुंभ और निशुंभ के पास जाइए।

ब्रूहि शुम्भं निशुम्भं च दानवावतिगर्वितौ। ये चान्ये दानवास्तत्र युद्धाय समुपस्थिताः॥

brūhi śumbhaṃ niśumbhaṃ ca dānavāvatigarvitau | ye cānye dānavāstatra yuddhāya samupasthitāḥ ||

अत्यंत घमंडी दानव शुंभ और निशुंभ से, और वहाँ युद्ध के लिए जुटे दूसरे दानवों से भी कहिए —

त्रैलोक्यमिन्द्रो लभतां देवाः सन्तु हविर्भुजः। यूयं प्रयात पातालं यदि जीवितुमिच्छथ॥

trailokyamindro labhatāṃ devāḥ santu havirbhujaḥ | yūyaṃ prayāta pātālaṃ yadi jīvitumicchatha ||

‘तीनों लोक इंद्र को वापस मिलें, और देवता फिर से यज्ञ का हविष्य पाएँ। अगर तुम जीना चाहते हो, तो पाताल चले जाओ।

बलावलेपादथ चेद्भवन्तो युद्धकाङ्क्षिणः। तदागच्छत तृप्यन्तु मच्छिवाः पिशितेन वः॥

balāvalepādatha cedbhavanto yuddhakāṅkṣiṇaḥ | tadāgacchata tṛpyantu macchivāḥ piśitena vaḥ ||

पर अगर बल के घमंड में तुम युद्ध ही चाहते हो, तो आओ। मेरे सियार तुम्हारे मांस से तृप्त हों।’”

यतो नियुक्तो दौत्येन तया देव्या शिवः स्वयम्। शिवदूतीति लोकेस्मिंस्ततः सा ख्यातिमागता॥

yato niyukto dautyena tayā devyā śivaḥ svayam | śivadūtīti lokesmiṃstataḥ sā khyātimāgatā ||

उस देवी ने स्वयं शिव को दूत बनाकर भेजा, इसलिए वे इस संसार में 'शिवदूती' नाम से प्रसिद्ध हुईं।

तेऽपि श्रुत्वा वचो देव्याः शर्वाख्यातं महासुराः। अमर्षापूरिता जग्मुर्यत्र कात्यायनी स्थिता॥

te'pi śrutvā vaco devyāḥ śarvākhyātaṃ mahāsurāḥ | amarṣāpūritā jagmuryatra kātyāyanī sthitā ||

शर्व, यानी शिव, के सुनाए देवी के वचन सुनकर वे महाअसुर भी क्रोध से भर गए और वहाँ गए जहाँ कात्यायनी खड़ी थीं।

ततः प्रथममेवाग्रे शरशक्त्यृष्टिवृष्टिभिः। ववर्षुरुद्धतामर्षास्तां देवीममरारयः॥

tataḥ prathamamevāgre śaraśaktyṛṣṭivṛṣṭibhiḥ | vavarṣuruddhatāmarṣāstāṃ devīmamarārayaḥ ||

तब देवताओं के शत्रुओं ने, जिनका क्रोध भड़क उठा था, सबसे पहले सामने से उन देवी पर बाणों, शक्तियों और ऋष्टियों की बौछार की।

सा च तान् प्रहितान् बाणाञ्छूलशक्तिपरश्वधान्। चिच्छेद लीलयाऽऽध्मातधनुर्मुक्तैर्महेषुभिः॥

sā ca tān prahitān bāṇāñchūlaśaktiparaśvadhān | ciccheda līlayā''dhmātadhanurmuktairmaheṣubhiḥ ||

उनके फेंके हुए बाण, शूल, शक्तियाँ और फरसे देवी ने खेल-खेल में, तने हुए धनुष से छोड़े गए बड़े बाणों से काट डाले।

तस्याग्रतस्तथा काली शूलपातविदारितान्। खट्वाङ्गपोथितांश्चारीन् कुर्वती व्यचरत्तदा॥

tasyāgratastathā kālī śūlapātavidāritān | khaṭvāṅgapothitāṃścārīn kurvatī vyacarattadā ||

उनके आगे-आगे काली घूम रही थीं। वे शूल के प्रहार से शत्रुओं को चीर रही थीं और खट्वांग से उन्हें कुचल रही थीं।

कमण्डलुजलाक्षेपहतवीर्यान् हतौजसः। ब्रह्माणी चाकरोच्छत्रून् येन येन स्म धावति॥

kamaṇḍalujalākṣepahatavīryān hataujasaḥ | brahmāṇī cākarocchatrūn yena yena sma dhāvati ||

ब्रह्माणी जहाँ-जहाँ दौड़तीं, वहाँ-वहाँ कमंडलु का जल छिड़ककर शत्रुओं का पराक्रम और तेज हर लेती थीं।

माहेश्वरी त्रिशूलेन तथा चक्रेण वैष्णवी। दैत्याञ्जघान कौमारी तथा शक्त्यातिकोपना॥

māheśvarī triśūlena tathā cakreṇa vaiṣṇavī | daityāñjaghāna kaumārī tathā śaktyātikopanā ||

माहेश्वरी ने त्रिशूल से, वैष्णवी ने चक्र से, और अत्यंत क्रोधित कौमारी ने शक्ति नामक भाले से दैत्यों को मारा।

ऐन्द्रीकुलिशपातेन शतशो दैत्यदानवाः। पेतुर्विदारिताः पृथ्व्यां रुधिरौघप्रवर्षिणः॥

aindrīkuliśapātena śataśo daityadānavāḥ | peturvidāritāḥ pṛthvyāṃ rudhiraughapravarṣiṇaḥ ||

ऐंद्री के वज्र के प्रहार से फटे सैकड़ों दैत्य और दानव रक्त की धाराएँ बहाते हुए धरती पर गिर पड़े।

तुण्डप्रहारविध्वस्ता दंष्ट्राग्रक्षतवक्षसः। वाराहमूर्त्या न्यपतंश्चक्रेण च विदारिताः॥

tuṇḍaprahāravidhvastā daṃṣṭrāgrakṣatavakṣasaḥ | vārāhamūrtyā nyapataṃścakreṇa ca vidāritāḥ ||

वराह-रूपिणी वाराही की थूथन की चोट से कुछ कुचल गए, कुछ की छातियाँ दाढ़ों की नोक से फट गईं, और कुछ चक्र से चिर गए। वे सब गिर पड़े।

नखैर्विदारितांश्चान्यान् भक्षयन्ती महासुरान्। नारसिंही चचाराजौ नादापूर्णदिगम्बरा॥

nakhairvidāritāṃścānyān bhakṣayantī mahāsurān | nārasiṃhī cacārājau nādāpūrṇadigambarā ||

नारसिंही रणभूमि में घूम रही थीं। नाख़ूनों से चीरे हुए बड़े-बड़े असुरों को वे खा रही थीं। उनकी गर्जना से दिशाएँ और आकाश भर गए थे।

चण्डाट्टहासैरसुराः शिवदूत्यभिदूषिताः। पेतुः पृथिव्यां पतितांस्तांश्चखादाथ सा तदा॥

caṇḍāṭṭahāsairasurāḥ śivadūtyabhidūṣitāḥ | petuḥ pṛthivyāṃ patitāṃstāṃścakhādātha sā tadā ||

शिवदूती के प्रचंड अट्टहास से असुर बेहाल होकर धरती पर गिर पड़े, और फिर गिरे हुए उन असुरों को वे खा गईं।

इति मातृगणं क्रुद्धं मर्दयन्तं महासुरान्। दृष्ट्वाभ्युपायैर्विविधैर्नेशुर्देवारिसैनिकाः॥

iti mātṛgaṇaṃ kruddhaṃ mardayantaṃ mahāsurān | dṛṣṭvābhyupāyairvividhairneśurdevārisainikāḥ ||

इस तरह क्रोधित मातृकाओं का समूह तरह-तरह के उपायों से महाअसुरों को कुचल रहा है, यह देखकर देवताओं के शत्रुओं के सैनिक भाग खड़े हुए।

पलायनपरान् दृष्ट्वा दैत्यान् मातृगणार्दितान्। योद्धुमभ्याययौ क्रुद्धो रक्तबीजो महासुरः॥

palāyanaparān dṛṣṭvā daityān mātṛgaṇārditān | yoddhumabhyāyayau kruddho raktabījo mahāsuraḥ ||

मातृकाओं से पीड़ित दैत्यों को भागते देखकर महाअसुर रक्तबीज क्रोध में भरकर लड़ने आगे आया।

रक्तबिन्दुर्यदा भूमौ पतत्यस्य शरीरतः। समुत्पतति मेदिन्यां तत्प्रमाणस्तदासुरः॥

raktabinduryadā bhūmau patatyasya śarīrataḥ | samutpatati medinyāṃ tatpramāṇastadāsuraḥ ||

जब उसके शरीर से रक्त की एक बूँद धरती पर गिरती, तब उसी के आकार का एक असुर धरती से उठ खड़ा होता था।

युयुधे स गदापाणिरिन्द्रशक्त्या महासुरः। ततश्चैन्द्री स्ववज्रेण रक्तबीजमताडयत्॥

yuyudhe sa gadāpāṇirindraśaktyā mahāsuraḥ | tataścaindrī svavajreṇa raktabījamatāḍayat ||

हाथ में गदा लिए वह महाअसुर इंद्र की शक्ति ऐंद्री से लड़ने लगा। तब ऐंद्री ने अपने वज्र से रक्तबीज पर प्रहार किया।

कुलिशेनाहतस्याशु बहु सुस्राव शोणितम्। समुत्तस्थुस्ततो योधास्तद्रूपास्तत्पराक्रमाः॥

kuliśenāhatasyāśu bahu susrāva śoṇitam | samuttasthustato yodhāstadrūpāstatparākramāḥ ||

वज्र की चोट लगते ही उसके शरीर से बहुत-सा रक्त बह निकला। उससे उसी जैसे रूप और उसी जैसे पराक्रम वाले योद्धा उठ खड़े हुए।

यावन्तः पतितास्तस्य शरीराद्रक्तबिन्दवः। तावन्तः पुरुषा जातास्तद्वीर्यबलविक्रमाः॥

yāvantaḥ patitāstasya śarīrādraktabindavaḥ | tāvantaḥ puruṣā jātāstadvīryabalavikramāḥ ||

उसके शरीर से रक्त की जितनी बूँदें गिरीं, उतने ही पुरुष पैदा हो गए। उनका वीर्य, बल और पराक्रम उसी के समान था।

ते चापि युयुधुस्तत्र पुरुषा रक्तसम्भवाः। समं मातृभिरत्युग्रशस्त्रपातातिभीषणम्॥

te cāpi yuyudhustatra puruṣā raktasambhavāḥ | samaṃ mātṛbhiratyugraśastrapātātibhīṣaṇam ||

रक्त से जन्मे वे पुरुष भी वहाँ मातृकाओं से लड़ने लगे। अत्यंत उग्र शस्त्रों के प्रहारों से वह युद्ध बहुत भयानक हो गया।

पुनश्च वज्रपातेन क्षतमस्य शिरो यदा। ववाह रक्तं पुरुषास्ततो जाताः सहस्रशः॥

punaśca vajrapātena kṣatamasya śiro yadā | vavāha raktaṃ puruṣāstato jātāḥ sahasraśaḥ ||

फिर जब वज्र के प्रहार से उसका सिर घायल हुआ और रक्त बहने लगा, तब उससे हज़ारों पुरुष पैदा हो गए।

वैष्णवी समरे चैनं चक्रेणाभिजघान ह। गदया ताडयामास ऐन्द्री तमसुरेश्वरम्॥

vaiṣṇavī samare cainaṃ cakreṇābhijaghāna ha | gadayā tāḍayāmāsa aindrī tamasureśvaram ||

वैष्णवी ने युद्ध में उस पर चक्र से प्रहार किया, और ऐंद्री ने उस असुरराज को गदा से मारा।

वैष्णवीचक्रभिन्नस्य रुधिरस्रावसम्भवैः। सहस्रशो जगद्व्याप्तं तत्प्रमाणैर्महासुरैः॥

vaiṣṇavīcakrabhinnasya rudhirasrāvasambhavaiḥ | sahasraśo jagadvyāptaṃ tatpramāṇairmahāsuraiḥ ||

वैष्णवी के चक्र से कटे उसके बहते रक्त से उसी के आकार के हज़ारों महाअसुर पैदा हुए, और उनसे सारा जगत भर गया।

शक्त्या जघान कौमारी वाराही च तथासिना। माहेश्वरी त्रिशूलेन रक्तबीजं महासुरम्॥

śaktyā jaghāna kaumārī vārāhī ca tathāsinā | māheśvarī triśūlena raktabījaṃ mahāsuram ||

कौमारी ने शक्ति नामक भाले से, वाराही ने तलवार से और माहेश्वरी ने त्रिशूल से महाअसुर रक्तबीज पर प्रहार किए।

स चापि गदया दैत्यः सर्वा एवाहनत् पृथक्। मातॄः कोपसमाविष्टो रक्तबीजो महासुरः॥

sa cāpi gadayā daityaḥ sarvā evāhanat pṛthak | mātṝḥ kopasamāviṣṭo raktabījo mahāsuraḥ ||

क्रोध से भरे उस दैत्य, महाअसुर रक्तबीज, ने सभी मातृकाओं पर एक-एक करके गदा से प्रहार किए।

तस्याहतस्य बहुधा शक्तिशूलादिभिर्भुवि। पपात यो वै रक्तौघस्तेनासञ्छतशोऽसुराः॥

tasyāhatasya bahudhā śaktiśūlādibhirbhuvi | papāta yo vai raktaughastenāsañchataśo'surāḥ ||

शक्ति, शूल और दूसरे शस्त्रों से उस पर कई बार चोट हुई। उसके शरीर से धरती पर जो रक्त की धारा गिरी, उससे सैकड़ों असुर पैदा हो गए।

तैश्चासुरासृक्सम्भूतैरसुरैः सकलं जगत्। व्याप्तमासीत्ततो देवा भयमाजग्मुरुत्तमम्॥

taiścāsurāsṛksambhūtairasuraiḥ sakalaṃ jagat | vyāptamāsīttato devā bhayamājagmuruttamam ||

उस असुर के रक्त से जन्मे असुरों से सारा जगत भर गया। तब देवता बहुत डर गए।

तान् विषण्णान् सुरान् दृष्ट्वा चण्डिका प्राहसत्वरा। उवाच कालीं चामुण्डे विस्तीर्णं वदनं कुरु॥

tān viṣaṇṇān surān dṛṣṭvā caṇḍikā prāhasatvarā | uvāca kālīṃ cāmuṇḍe vistīrṇaṃ vadanaṃ kuru ||

देवताओं को उदास देखकर चंडिका तुरंत बोलीं। उन्होंने काली से कहा, “चामुंडे, अपना मुँह ख़ूब चौड़ा खोलो।

मच्छस्त्रपातसम्भूतान् रक्तबिन्दून्महासुरान्। रक्तबिन्दोः प्रतीच्छ त्वं वक्त्रेणानेन वेगिना॥

macchastrapātasambhūtān raktabindūnmahāsurān | raktabindoḥ pratīccha tvaṃ vaktreṇānena veginā ||

मेरे शस्त्रों के प्रहार से रक्तबीज के शरीर से रक्त की बूँदें गिरती हैं, और उनसे महाअसुर पैदा होते हैं। उन सबको तुम अपने इस फुर्तीले मुँह से लपक लो।

भक्षयन्ती चर रणे तदुत्पन्नान्महासुरान्। एवमेष क्षयं दैत्यः क्षीणरक्तो गमिष्यति॥

bhakṣayantī cara raṇe tadutpannānmahāsurān | evameṣa kṣayaṃ daityaḥ kṣīṇarakto gamiṣyati ||

उनसे पैदा होने वाले महाअसुरों को खाती हुई रणभूमि में घूमो। ऐसा करने से इसका रक्त समाप्त हो जाएगा और यह दैत्य नष्ट हो जाएगा।

भक्ष्यमाणास्त्वया चोग्रा न चोत्पत्स्यन्ति चापरे। इत्युक्त्वा तां ततो देवी शूलेनाभिजघान तम्॥

bhakṣyamāṇāstvayā cogrā na cotpatsyanti cāpare | ityuktvā tāṃ tato devī śūlenābhijaghāna tam ||

जब तुम उन उग्र असुरों को खाती रहोगी, तो और नए असुर पैदा नहीं होंगे।” काली से ऐसा कहकर देवी ने रक्तबीज पर शूल से प्रहार किया।

मुखेन काली जगृहे रक्तबीजस्य शोणितम्। ततोऽसावाजघानाथ गदया तत्र चण्डिकाम्॥

mukhena kālī jagṛhe raktabījasya śoṇitam | tato'sāvājaghānātha gadayā tatra caṇḍikām ||

काली ने रक्तबीज का रक्त अपने मुँह में ले लिया। तब उसने वहाँ चंडिका पर गदा से प्रहार किया।

न चास्या वेदनां चक्रे गदापातोऽल्पिकामपि। तस्याहतस्य देहात्तु बहु सुस्राव शोणितम्॥

na cāsyā vedanāṃ cakre gadāpāto'lpikāmapi | tasyāhatasya dehāttu bahu susrāva śoṇitam ||

पर गदा की चोट से देवी को ज़रा-सी भी पीड़ा नहीं हुई। उधर घायल रक्तबीज के शरीर से बहुत-सा रक्त बहने लगा।

यतस्ततस्तद्वक्त्रेण चामुण्डा सम्प्रतीच्छति। मुखे समुद्गता येऽस्या रक्तपातान्महासुराः॥

yatastatastadvaktreṇa cāmuṇḍā sampratīcchati | mukhe samudgatā ye'syā raktapātānmahāsurāḥ ||

वह रक्त जहाँ-जहाँ से बहता, वहीं से चामुंडा उसे मुँह में ले लेती थीं। उस रक्त के गिरने से उनके मुँह में ही जो महाअसुर पैदा हुए…

तांश्चखादाथ चामुण्डा पपौ तस्य च शोणितम्। देवी शूलेन वज्रेण बाणैरसिभिर्ऋष्टिभिः॥

tāṃścakhādātha cāmuṇḍā papau tasya ca śoṇitam | devī śūlena vajreṇa bāṇairasibhirṛṣṭibhiḥ ||

…उन्हें चामुंडा खा गईं, और उन्होंने उसका रक्त पी लिया। फिर देवी ने शूल, वज्र, बाणों, तलवारों और ऋष्टियों से…

जघान रक्तबीजं तं चामुण्डापीतशोणितम्। स पपात महीपृष्ठे शस्त्रसङ्घसमाहतः॥

jaghāna raktabījaṃ taṃ cāmuṇḍāpītaśoṇitam | sa papāta mahīpṛṣṭhe śastrasaṅghasamāhataḥ ||

…उस रक्तबीज को मारा, जिसका रक्त चामुंडा पी चुकी थीं। शस्त्रों की बौछार से आहत होकर वह धरती पर गिर पड़ा।

नीरक्तश्च महीपाल रक्तबीजो महासुरः। ततस्ते हर्षमतुलमवापुस्त्रिदशा नृप॥

nīraktaśca mahīpāla raktabījo mahāsuraḥ | tataste harṣamatulamavāpustridaśā nṛpa ||

हे पृथ्वीपाल, महाअसुर रक्तबीज रक्तहीन होकर गिर पड़ा। हे राजन्, तब देवताओं को अपार आनंद हुआ।

तेषां मातृगणो जातो ननर्तासृङ्मदोद्धतः॥ ॐ॥

teṣāṃ mātṛgaṇo jāto nanartāsṛṅmadoddhataḥ || oṃ ||

और देवताओं से प्रकट हुआ मातृकाओं का समूह रक्त के मद में मतवाला होकर नाचने लगा। ॐ।

॥ इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे सावर्णिके मन्वन्तरे देवीमाहात्म्ये रक्तबीजवधो नामाष्टमोऽध्यायः॥

|| iti śrīmārkaṇḍeyapurāṇe sāvarṇike manvantare devīmāhātmye raktabījavadho nāmāṣṭamo'dhyāyaḥ ||

श्रीमार्कंडेय पुराण में, सावर्णिक मन्वंतर की कथा में, देवीमाहात्म्य का ‘रक्तबीज का वध’ नामक आठवाँ अध्याय यहाँ पूरा हुआ।