Pradip TambeFounder · Mydigitcard Business Solutions

लोड हो रहा है

ग्रंथ: श्रीदुर्गासप्तशती

सप्तमोऽध्यायः · चण्डमुण्डवध

Chapter 7 · The slaying of Chanda and Munda

दुर्गा सप्तशती का सातवाँ अध्याय: चंड-मुंड का वध

29 श्लोक ऑडियो बाद में जोड़ा जाएगा

इस स्तोत्र के बारे में

चंडमुंडवध श्रीदुर्गासप्तशती का सातवाँ अध्याय है। सप्तशती मार्कंडेय पुराण का देवीमाहात्म्य है, और पुष्पिका के अनुसार यह प्रसंग सावर्णिक मन्वंतर की कथा में आता है। परंपरा के अनुसार पाँचवें से तेरहवें अध्याय तक का भाग 'उत्तम चरित्र' कहलाता है। यह अध्याय उसी भाग में है।

छठे अध्याय के अंत में शुंभ ने चंड और मुंड को देवी को पकड़ लाने का आदेश दिया था। वे बड़ी सेना लेकर हिमालय पहुँचते हैं। उन्हें देखकर अंबिका का मुख क्रोध से काला पड़ जाता है, और उनके ललाट से काली प्रकट होती हैं। काली असुर सेना को सचमुच निगल जाती हैं। फिर वे चंड का सिर काटती हैं और मुंड को भी गिरा देती हैं। दोनों के सिर लेकर वे चंडिका के पास आती हैं। तब चंडिका कहती हैं, तुम चंड और मुंड को लाई हो, इसलिए 'चामुंडा' नाम से जानी जाओगी। देवी के 'चामुंडा' नाम का कारण यह अध्याय स्वयं बताता है।

रचना

आरंभ में मातंगी देवी का ध्यान है। उसके बाद गीता प्रेस की गिनती से २७ मंत्र हैं: दो 'उवाच' पंक्तियाँ और २५ श्लोक। अंत में पुष्पिका है। यहाँ के क्रमांक (७.१, ७.२…) गीता प्रेस संस्करण के अनुसार हैं।

पहली बार पढ़ रहे हों तो

युद्ध का वर्णन तेज़ है, पर पाठ में जल्दी न करें। हर आधे श्लोक के बाद ज़रा रुकें। ध्यान का श्लोक लंबे छंद में है, उसे दो-तीन बार धीरे-धीरे पढ़कर देखें। इन शब्दों पर ध्यान दें:

  • शृण्वतीं: यहाँ 'शृ' है, 'श्रृ' नहीं; बीच में 'र' न जोड़ें।
  • खट्वाङ्ग: 'ट्व' जोड़कर बोलें, 'खटवांग' नहीं।
  • पार्ष्णिग्राह: 'र्ष्ण' कठिन संयुक्ताक्षर है, धीरे बोलें।
  • दुर्दर्शदशनोज्ज्वला: 'र्द' और 'ज्ज्व' साफ़ बोलें।

यहाँ दिया अर्थ हमारी टीम ने मूल संस्कृत से लिखा है। विद्वानों ने इसे जाँचा है या नहीं, यह इसी पेज पर दिखाया गया है।

ॐ ध्यायेयं रत्नपीठे शुककलपठितं शृण्वतीं श्यामलाङ्गीं न्यस्तैकाङ्घ्रिं सरोजे शशिशकलधरां वल्लकीं वादयन्तीम्। कह्लाराबद्धमालां नियमितविलसच्चोलिकां रक्तवस्त्रां मातङ्गीं शङ्खपात्रां मधुरमधुमदां चित्रकोद्भासिभालाम्॥

oṃ dhyāyeyaṃ ratnapīṭhe śukakalapaṭhitaṃ śṛṇvatīṃ śyāmalāṅgīṃ nyastaikāṅghriṃ saroje śaśiśakaladharāṃ vallakīṃ vādayantīm | kahlārābaddhamālāṃ niyamitavilasaccolikāṃ raktavastrāṃ mātaṅgīṃ śaṅkhapātrāṃ madhuramadhumadāṃ citrakodbhāsibhālām ||

मैं मातंगी देवी का ध्यान करता हूँ। वे रत्नों के आसन पर बैठी हैं और तोते की मीठी बोली सुन रही हैं। उनका रंग साँवला है। उनका एक पैर कमल पर रखा है। वे चंद्रमा की कला धारण करती हैं और वीणा बजाती हैं। गले में कल्हार के फूलों की माला है। उन्होंने कसकर बँधी चमकती चोली और लाल वस्त्र पहने हैं। हाथ में शंख का पात्र है। मधुर मधु के पान से वे मग्न हैं, और माथे पर तिलक शोभा देता है।

ॐ ऋषिरुवाच॥

oṃ ṛṣiruvāca ||

ॐ। ऋषि बोले —

आज्ञप्तास्ते ततो दैत्याश्चण्डमुण्डपुरोगमाः। चतुरङ्गबलोपेता ययुरभ्युद्यतायुधाः॥

ājñaptāste tato daityāścaṇḍamuṇḍapurogamāḥ | caturaṅgabalopetā yayurabhyudyatāyudhāḥ ||

आज्ञा मिलने पर चंड और मुंड को आगे करके वे दैत्य चल पड़े। उनके साथ चतुरंगिणी सेना थी, यानी हाथी, रथ, घोड़े और पैदल। सबने हथियार उठा रखे थे।

ददृशुस्ते ततो देवीमीषद्धासां व्यवस्थिताम्। सिंहस्योपरि शैलेन्द्रशृङ्गे महति काञ्चने॥

dadṛśuste tato devīmīṣaddhāsāṃ vyavasthitām | siṃhasyopari śailendraśṛṅge mahati kāñcane ||

तब उन्होंने देवी को देखा। गिरिराज हिमालय के एक विशाल सुनहरे शिखर पर वे सिंह पर बैठी थीं और हल्के-से मुस्करा रही थीं।

ते दृष्ट्वा तां समादातुमुद्यमं चक्रुरुद्यताः। आकृष्टचापासिधरास्तथान्ये तत्समीपगाः॥

te dṛṣṭvā tāṃ samādātumudyamaṃ cakrurudyatāḥ | ākṛṣṭacāpāsidharāstathānye tatsamīpagāḥ ||

देवी को देखते ही वे तैयार होकर उन्हें पकड़ने का प्रयत्न करने लगे। कुछ और असुर धनुष ताने और तलवारें लिए उनके पास आ पहुँचे।

ततः कोपं चकारोच्चैरम्बिका तानरीन् प्रति। कोपेन चास्या वदनं मषीवर्णमभूत्तदा॥

tataḥ kopaṃ cakāroccairambikā tānarīn prati | kopena cāsyā vadanaṃ maṣīvarṇamabhūttadā ||

तब अंबिका को उन शत्रुओं पर बहुत क्रोध आया। उस क्रोध से उनका मुख स्याही जैसा काला पड़ गया।

भ्रुकुटीकुटिलात्तस्या ललाटफलकाद्द्रुतम्। काली करालवदना विनिष्क्रान्तासिपाशिनी॥

bhrukuṭīkuṭilāttasyā lalāṭaphalakāddrutam | kālī karālavadanā viniṣkrāntāsipāśinī ||

क्रोध से टेढ़ी हुई भौंहों वाले उनके ललाट से तुरंत काली प्रकट हुईं। उनका मुख भयानक था। उनके हाथों में तलवार और पाश थे।

विचित्रखट्वाङ्गधरा नरमालाविभूषणा। द्वीपिचर्मपरीधाना शुष्कमांसातिभैरवा॥

vicitrakhaṭvāṅgadharā naramālāvibhūṣaṇā | dvīpicarmaparīdhānā śuṣkamāṃsātibhairavā ||

उनके हाथ में विचित्र खट्वांग था, यानी खोपड़ी लगा डंडा। मनुष्यों के मुंडों की माला उनका आभूषण थी। उन्होंने तेंदुए की खाल पहन रखी थी। उनका मांस सूखा हुआ था, जिससे वे और भी भयानक लगती थीं।

अतिविस्तारवदना जिह्वाललनभीषणा। निमग्नारक्तनयना नादापूरितदिङ्मुखा॥

ativistāravadanā jihvālalanabhīṣaṇā | nimagnāraktanayanā nādāpūritadiṅmukhā ||

उनका मुँह बहुत चौड़ा फैला था। लपलपाती जीभ से वे डरावनी लगती थीं। उनकी लाल आँखें गहरी धँसी थीं। उनकी गर्जना से सारी दिशाएँ गूँज उठीं।

सा वेगेनाभिपतिता घातयन्ती महासुरान्। सैन्ये तत्र सुरारीणामभक्षयत तद्बलम्॥

sā vegenābhipatitā ghātayantī mahāsurān | sainye tatra surārīṇāmabhakṣayata tadbalam ||

वे तेज़ी से असुरों पर टूट पड़ीं और बड़े-बड़े असुरों को मारने लगीं। देवताओं के शत्रुओं की उस सेना में घुसकर वे उस सेना को खाने लगीं।

पार्ष्णिग्राहाङ्कुशग्राहियोधघण्टासमन्वितान्। समादायैकहस्तेन मुखे चिक्षेप वारणान्॥

pārṣṇigrāhāṅkuśagrāhiyodhaghaṇṭāsamanvitān | samādāyaikahastena mukhe cikṣepa vāraṇān ||

हाथियों को, उन पर पीछे बैठे रक्षकों, अंकुश थामे महावतों, योद्धाओं और घंटों समेत, वे एक ही हाथ से उठाकर मुँह में डालने लगीं।

तथैव योधं तुरगै रथं सारथिना सह। निक्षिप्य वक्त्रे दशनैश्चर्वयन्त्यतिभैरवम्॥

tathaiva yodhaṃ turagai rathaṃ sārathinā saha | nikṣipya vaktre daśanaiścarvayantyatibhairavam ||

इसी तरह घोड़ों समेत योद्धाओं को और सारथि समेत रथों को मुँह में डालकर वे दाँतों से बड़े भयानक ढंग से चबाने लगीं।

एकं जग्राह केशेषु ग्रीवायामथ चापरम्। पादेनाक्रम्य चैवान्यमुरसान्यमपोथयत्॥

ekaṃ jagrāha keśeṣu grīvāyāmatha cāparam | pādenākramya caivānyamurasānyamapothayat ||

उन्होंने किसी को बालों से पकड़ा, किसी को गर्दन से। किसी को पैर से दबा दिया, और किसी को छाती से कुचल डाला।

तैर्मुक्तानि च शस्त्राणि महास्त्राणि तथासुरैः। मुखेन जग्राह रुषा दशनैर्मथितान्यपि॥

tairmuktāni ca śastrāṇi mahāstrāṇi tathāsuraiḥ | mukhena jagrāha ruṣā daśanairmathitānyapi ||

उन असुरों के छोड़े हुए शस्त्र और बड़े-बड़े अस्त्र उन्होंने क्रोध से मुँह में पकड़ लिए और दाँतों से चबाकर चूर कर दिए।

बलिनां तद् बलं सर्वमसुराणां दुरात्मनाम्। ममर्दाभक्षयच्चान्यानन्यांश्चाताडयत्तथा॥

balināṃ tad balaṃ sarvamasurāṇāṃ durātmanām | mamardābhakṣayaccānyānanyāṃścātāḍayattathā ||

उन बलवान किंतु दुष्ट असुरों की उस पूरी सेना को उन्होंने रौंद डाला। कुछ को वे खा गईं और कुछ को मार-मारकर गिरा दिया।

असिना निहताः केचित्केचित्खट्वाङ्गताडिताः। जग्मुर्विनाशमसुरा दन्ताग्राभिहतास्तथा॥

asinā nihatāḥ kecitkecitkhaṭvāṅgatāḍitāḥ | jagmurvināśamasurā dantāgrābhihatāstathā ||

कुछ असुर तलवार से मारे गए, कुछ खट्वांग की चोट से, और कुछ उनके दाँतों की नोक से घायल होकर नष्ट हो गए।

क्षणेन तद् बलं सर्वमसुराणां निपातितम्। दृष्ट्वा चण्डोऽभिदुद्राव तां कालीमतिभीषणाम्॥

kṣaṇena tad balaṃ sarvamasurāṇāṃ nipātitam | dṛṣṭvā caṇḍo'bhidudrāva tāṃ kālīmatibhīṣaṇām ||

असुरों की वह पूरी सेना पल भर में धराशायी हुई देखकर चंड उन अत्यंत भयानक काली की ओर दौड़ा।

शरवर्षैर्महाभीमैर्भीमाक्षीं तां महासुरः। छादयामास चक्रैश्च मुण्डः क्षिप्तैः सहस्रशः॥

śaravarṣairmahābhīmairbhīmākṣīṃ tāṃ mahāsuraḥ | chādayāmāsa cakraiśca muṇḍaḥ kṣiptaiḥ sahasraśaḥ ||

उस महाअसुर चंड ने भयंकर नेत्रों वाली काली को बहुत भयानक बाणों की वर्षा से ढक दिया। मुंड ने भी हज़ारों चक्र फेंककर उन्हें ढक दिया।

तानि चक्राण्यनेकानि विशमानानि तन्मुखम्। बभुर्यथार्कबिम्बानि सुबहूनि घनोदरम्॥

tāni cakrāṇyanekāni viśamānāni tanmukham | babhuryathārkabimbāni subahūni ghanodaram ||

वे अनेक चक्र उनके मुँह में समाते हुए ऐसे दिखे, मानो बहुत-से सूर्य-बिंब बादल के पेट में समा रहे हों।

ततो जहासातिरुषा भीमं भैरवनादिनी। कालीकरालवक्त्रान्तर्दुर्दर्शदशनोज्ज्वला॥

tato jahāsātiruṣā bhīmaṃ bhairavanādinī | kālīkarālavaktrāntardurdarśadaśanojjvalā ||

तब भीषण गर्जना करने वाली काली बहुत क्रोध में भयानक ढंग से हँसीं। उनके विकराल मुँह में ऐसे दाँत चमक रहे थे, जिनकी ओर देखना भी कठिन था।

उत्थाय च महासिं हं देवी चण्डमधावत। गृहीत्वा चास्य केशेषु शिरस्तेनासिनाच्छिनत्॥

utthāya ca mahāsiṃ haṃ devī caṇḍamadhāvata | gṛhītvā cāsya keśeṣu śirastenāsinācchinat ||

फिर 'हं' का हुंकार करके देवी अपनी बड़ी तलवार उठाकर चंड पर झपटीं। उसके बाल पकड़कर उन्होंने उसी तलवार से उसका सिर काट डाला।

अथ मुण्डोऽभ्यधावत्तां दृष्ट्वा चण्डं निपातितम्। तमप्यपातयद्भूमौ सा खड्गाभिहतं रुषा॥

atha muṇḍo'bhyadhāvattāṃ dṛṣṭvā caṇḍaṃ nipātitam | tamapyapātayadbhūmau sā khaḍgābhihataṃ ruṣā ||

चंड को गिरा देखकर मुंड उन पर झपटा। उन्होंने क्रोध में तलवार का वार करके उसे भी ज़मीन पर गिरा दिया।

हतशेषं ततः सैन्यं दृष्ट्वा चण्डं निपातितम्। मुण्डं च सुमहावीर्यं दिशो भेजे भयातुरम्॥

hataśeṣaṃ tataḥ sainyaṃ dṛṣṭvā caṇḍaṃ nipātitam | muṇḍaṃ ca sumahāvīryaṃ diśo bheje bhayāturam ||

चंड को गिरा हुआ और महापराक्रमी मुंड को भी गिरा हुआ देखकर बची हुई सेना डर से घबराकर चारों ओर भाग गई।

शिरश्चण्डस्य काली च गृहीत्वा मुण्डमेव च। प्राह प्रचण्डाट्टहासमिश्रमभ्येत्य चण्डिकाम्॥

śiraścaṇḍasya kālī ca gṛhītvā muṇḍameva ca | prāha pracaṇḍāṭṭahāsamiśramabhyetya caṇḍikām ||

काली ने चंड और मुंड के सिर हाथ में लिए। चंडिका के पास जाकर, प्रचंड अट्टहास करते हुए वे बोलीं —

मया तवात्रोपहृतौ चण्डमुण्डौ महापशू। युद्धयज्ञे स्वयं शुम्भं निशुम्भं च हनिष्यसि॥

mayā tavātropahṛtau caṇḍamuṇḍau mahāpaśū | yuddhayajñe svayaṃ śumbhaṃ niśumbhaṃ ca haniṣyasi ||

“चंड और मुंड, इन दो बड़े पशुओं को मैं तुम्हारे लिए यहाँ ले आई हूँ। अब इस युद्ध-रूपी यज्ञ में शुंभ और निशुंभ का वध तुम स्वयं करोगी।”

ऋषिरुवाच॥

ṛṣiruvāca ||

ऋषि बोले —

तावानीतौ ततो दृष्ट्वा चण्डमुण्डौ महासुरौ। उवाच कालीं कल्याणी ललितं चण्डिका वचः॥

tāvānītau tato dṛṣṭvā caṇḍamuṇḍau mahāsurau | uvāca kālīṃ kalyāṇī lalitaṃ caṇḍikā vacaḥ ||

उन दोनों महाअसुरों, चंड और मुंड, को लाया हुआ देखकर कल्याणमयी चंडिका ने काली से मधुर वचन कहे —

यस्माच्चण्डं च मुण्डं च गृहीत्वा त्वमुपागता। चामुण्डेति ततो लोके ख्याता देवि भविष्यसि॥ ॐ॥

yasmāccaṇḍaṃ ca muṇḍaṃ ca gṛhītvā tvamupāgatā | cāmuṇḍeti tato loke khyātā devi bhaviṣyasi || oṃ ||

“हे देवी, तुम चंड और मुंड को पकड़कर लाई हो, इसलिए संसार में तुम 'चामुंडा' नाम से प्रसिद्ध होओगी।” ॐ।

॥ इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे सावर्णिके मन्वन्तरे देवीमाहात्म्ये चण्डमुण्डवधो नाम सप्तमोऽध्यायः॥

|| iti śrīmārkaṇḍeyapurāṇe sāvarṇike manvantare devīmāhātmye caṇḍamuṇḍavadho nāma saptamo'dhyāyaḥ ||

श्रीमार्कंडेय पुराण में, सावर्णिक मन्वंतर की कथा में, देवीमाहात्म्य का ‘चंड-मुंड का वध’ नामक सातवाँ अध्याय यहाँ पूरा हुआ।