ॐ नागाधीश्वरविष्टरां फणिफणोत्तंसोरुरत्नावलीभास्वद्देहलतां दिवाकरनिभां नेत्रत्रयोद्भासिताम्।
मालाकुम्भकपालनीरजकरां चन्द्रार्धचूडां परां सर्वज्ञेश्वरभैरवाङ्कनिलयां पद्मावतीं चिन्तये॥
oṃ nāgādhīśvaraviṣṭarāṃ phaṇiphaṇottaṃsoruratnāvalībhāsvaddehalatāṃ divākaranibhāṃ netratrayodbhāsitām |
mālākumbhakapālanīrajakarāṃ candrārdhacūḍāṃ parāṃ sarvajñeśvarabhairavāṅkanilayāṃ padmāvatīṃ cintaye ||
मी पद्मावती देवीचं चिंतन करतो. नागराज हे तिचं आसन आहे. मस्तकावर अलंकारासारख्या उभारलेल्या नागफण्यांवरच्या मोठमोठ्या रत्नांच्या प्रकाशाने तिची कोमल देहयष्टी झळाळते. ती सूर्यासारखी तेजस्वी आहे आणि तिचे तीन डोळे उजळलेले आहेत. तिच्या हातांत जपमाळ, कलश, कपाल आणि कमळ आहेत. तिच्या मस्तकावर अर्धचंद्र आहे. ती सर्वश्रेष्ठ आहे, आणि सर्वज्ञ ईश्वर भैरवाच्या, म्हणजे शिवाच्या, मांडीवर विराजमान आहे.
मैं पद्मावती देवी का चिंतन करता हूँ। नागराज उनका आसन है। सिर पर आभूषण की तरह उठे नागों के फनों में जड़े बड़े-बड़े रत्नों की चमक से उनकी कोमल देह दमकती है। वे सूर्य जैसी तेजस्वी हैं और तीन नेत्रों से शोभित हैं। उनके हाथों में जपमाला, कलश, कपाल और कमल हैं। सिर पर अर्धचंद्र है। वे परम हैं, और सर्वज्ञ ईश्वर भैरव, यानी शिव, की गोद में विराजती हैं।
I meditate on the goddess Padmavati. The king of serpents is her seat. Serpent hoods rise over her head like a crown, and the great jewels on them light up her slender body. She is bright as the sun, and her three eyes shine. In her hands she holds a rosary, a water pot, a skull and a lotus. The half-moon is her crest. She is supreme, and she sits on the lap of Bhairava, the all-knowing Lord, that is, Shiva.
ॐ ऋषिरुवाच॥
oṃ ṛṣiruvāca ||
ॐ. ऋषी म्हणाले —
ॐ। ऋषि बोले —
Om. The sage said:
इत्याकर्ण्य वचो देव्याः स दूतोऽमर्षपूरितः।
समाचष्ट समागम्य दैत्यराजाय विस्तरात्॥
ityākarṇya vaco devyāḥ sa dūto'marṣapūritaḥ |
samācaṣṭa samāgamya daityarājāya vistarāt ||
देवीचं हे बोलणं ऐकून तो दूत संतापाने भरून गेला. तो परत गेला आणि दैत्यराजाला सगळं सविस्तर सांगितलं.
देवी की यह बात सुनकर वह दूत क्रोध से भर गया। उसने लौटकर दैत्यराज को सारी बात विस्तार से बताई।
Hearing the Devi's words, the messenger was filled with indignation. He went back and told the king of the daityas everything in detail.
तस्य दूतस्य तद्वाक्यमाकर्ण्यासुरराट् ततः।
सक्रोधः प्राह दैत्यानामधिपं धूम्रलोचनम्॥
tasya dūtasya tadvākyamākarṇyāsurarāṭ tataḥ |
sakrodhaḥ prāha daityānāmadhipaṃ dhūmralocanam ||
दूताचं ते बोलणं ऐकून असुरराज शुंभ रागावला. मग तो दैत्यांचा एक प्रमुख, धूम्रलोचन, याला म्हणाला —
दूत की वह बात सुनकर असुरराज शुंभ क्रोधित हो गया। तब उसने दैत्यों के एक प्रमुख, धूम्रलोचन, से कहा —
When the king of the asuras heard the messenger's report, he grew angry. He then spoke to Dhumralochana, a chief among the daityas:
हे धूम्रलोचनाशु त्वं स्वसैन्यपरिवारितः।
तामानय बलाद् दुष्टां केशाकर्षणविह्वलाम्॥
he dhūmralocanāśu tvaṃ svasainyaparivāritaḥ |
tāmānaya balād duṣṭāṃ keśākarṣaṇavihvalām ||
“हे धूम्रलोचना, आपलं सैन्य बरोबर घेऊन लगेच जा. त्या दुष्ट स्त्रीला केस धरून ओढत, बेहाल करून, जबरदस्तीने इथे घेऊन ये.
“हे धूम्रलोचन, अपनी सेना साथ लेकर तुरंत जाओ। उस दुष्ट स्त्री को बाल पकड़कर घसीटो, और बेहाल करके ज़बरदस्ती यहाँ ले आओ।
“Dhumralochana, take your army and go at once. Bring that wicked woman here by force, dragging her by the hair until she is helpless.
तत्परित्राणदः कश्चिद्यदि वोत्तिष्ठतेऽपरः।
स हन्तव्योऽमरो वापि यक्षो गन्धर्व एव वा॥
tatparitrāṇadaḥ kaścidyadi vottiṣṭhate'paraḥ |
sa hantavyo'maro vāpi yakṣo gandharva eva vā ||
तिला वाचवायला दुसरा कोणी उभा राहिला, तर तो देव असो, यक्ष असो की गंधर्व, त्याला ठार मार.”
अगर उसे बचाने के लिए कोई और खड़ा हो, तो वह देवता हो, यक्ष हो या गंधर्व, उसे मार डालना।”
If anyone else rises to protect her, kill him, whether he is a god, a yaksha or a gandharva.”
ऋषिरुवाच॥
ṛṣiruvāca ||
ऋषी म्हणाले —
ऋषि बोले —
The sage said:
तेनाज्ञप्तस्ततः शीघ्रं स दैत्यो धूम्रलोचनः।
वृतः षष्ट्या सहस्राणामसुराणां द्रुतं ययौ॥
tenājñaptastataḥ śīghraṃ sa daityo dhūmralocanaḥ |
vṛtaḥ ṣaṣṭyā sahasrāṇāmasurāṇāṃ drutaṃ yayau ||
अशी आज्ञा मिळताच तो दैत्य धूम्रलोचन साठ हजार असुरांना बरोबर घेऊन वेगाने निघाला.
ऐसी आज्ञा मिलते ही वह दैत्य धूम्रलोचन साठ हज़ार असुरों को साथ लेकर तेज़ी से चल पड़ा।
So commanded, the daitya Dhumralochana set out at once with sixty thousand asuras.
स दृष्ट्वा तां ततो देवीं तुहिनाचलसंस्थिताम्।
जगादोच्चैः प्रयाहीति मूलं शुम्भनिशुम्भयोः॥
sa dṛṣṭvā tāṃ tato devīṃ tuhinācalasaṃsthitām |
jagādoccaiḥ prayāhīti mūlaṃ śumbhaniśumbhayoḥ ||
हिमालयावर बसलेल्या देवीला पाहून तो मोठ्याने ओरडला, “चल, शुंभ-निशुंभांकडे चल.
हिमालय पर बैठी देवी को देखकर वह ज़ोर से चिल्लाया, “चलो, शुंभ और निशुंभ के पास चलो।
He saw the Devi seated on the snowy Himalaya and shouted, “Come with me to Shumbha and Nishumbha.
न चेत्प्रीत्याद्य भवती मद्भर्तारमुपैष्यति।
ततो बलान्नयाम्येष केशाकर्षणविह्वलाम्॥
na cetprītyādya bhavatī madbhartāramupaiṣyati |
tato balānnayāmyeṣa keśākarṣaṇavihvalām ||
तू आज खुशीने माझ्या स्वामीकडे आली नाहीस, तर मी तुला केस धरून ओढत जबरदस्तीने घेऊन जाईन.”
अगर तुम आज अपनी इच्छा से मेरे स्वामी के पास नहीं आओगी, तो मैं तुम्हें बाल पकड़कर घसीटते हुए ज़बरदस्ती ले जाऊँगा।”
If you do not come to my master willingly today, I will drag you there by the hair.”
देव्युवाच॥
devyuvāca ||
देवी म्हणाली —
देवी बोलीं —
The Devi said:
दैत्येश्वरेण प्रहितो बलवान् बलसंवृतः।
बलान्नयसि मामेवं ततः किं ते करोम्यहम्॥
daityeśvareṇa prahito balavān balasaṃvṛtaḥ |
balānnayasi māmevaṃ tataḥ kiṃ te karomyaham ||
“तुला दैत्यराजाने पाठवले आहे. तू बलवान आहेस आणि तुझ्याबरोबर सैन्यही आहे. असा तू मला जबरदस्तीने नेणार असशील, तर मी तुझं काय करणार?”
“तुम्हें दैत्यराज ने भेजा है। तुम बलवान हो और तुम्हारे साथ सेना भी है। अगर तुम इस तरह मुझे ज़बरदस्ती ले जाओगे, तो मैं तुम्हारा क्या कर सकती हूँ?”
“The lord of the daityas has sent you. You are strong, and you have an army with you. If you take me by force like this, what can I do to you?”
ऋषिरुवाच॥
ṛṣiruvāca ||
ऋषी म्हणाले —
ऋषि बोले —
The sage said:
इत्युक्तः सोऽभ्यधावत्तामसुरो धूम्रलोचनः।
हुंकारेणैव तं भस्म सा चकाराम्बिका ततः॥
ityuktaḥ so'bhyadhāvattāmasuro dhūmralocanaḥ |
huṃkāreṇaiva taṃ bhasma sā cakārāmbikā tataḥ ||
देवी असं म्हणताच असुर धूम्रलोचन तिच्यावर धावून गेला. तेव्हा अंबिकेने फक्त एका ‘हुं’काराने त्याला जाळून राख केलं.
देवी के ऐसा कहते ही असुर धूम्रलोचन उन पर झपटा। तब अंबिका ने केवल ‘हुं’ के उच्चार से उसे भस्म कर दिया।
At these words the asura Dhumralochana rushed at her. Then Ambika burned him to ashes with nothing more than the sound “hum”.
अथ क्रुद्धं महासैन्यमसुराणां तथाम्बिका।
ववर्ष सायकैस्तीक्ष्णैस्तथा शक्तिपरश्वधैः॥
atha kruddhaṃ mahāsainyamasurāṇāṃ tathāmbikā |
vavarṣa sāyakaistīkṣṇaistathā śaktiparaśvadhaiḥ ||
मग चिडलेल्या असुरांच्या त्या मोठ्या सैन्यावर अंबिकेने तीक्ष्ण बाणांचा, शक्तींचा आणि परशूंचा वर्षाव केला.
फिर क्रोध से भरी असुरों की उस बड़ी सेना पर अंबिका ने तीखे बाणों, शक्तियों और फरसों की वर्षा की।
Then Ambika rained sharp arrows, spears and axes on the great, enraged army of the asuras.
ततो धुतसटः कोपात्कृत्वा नादं सुभैरवम्।
पपातासुरसेनायां सिंहो देव्याः स्ववाहनः॥
tato dhutasaṭaḥ kopātkṛtvā nādaṃ subhairavam |
papātāsurasenāyāṃ siṃho devyāḥ svavāhanaḥ ||
तेव्हा देवीचे वाहन असलेला सिंह रागाने आयाळ झटकत, अतिशय भयंकर गर्जना करून असुरसेनेवर तुटून पडला.
तब देवी का वाहन सिंह क्रोध से अपनी अयाल झटकता हुआ, बहुत भयानक गर्जना करके असुरों की सेना पर टूट पड़ा।
Then the lion, the Devi's own mount, shook its mane in fury, let out a terrifying roar and fell upon the asura army.
कांश्चित् करप्रहारेण दैत्यानास्येन चापरान्।
आक्रम्य चाधरेणान्यान् स जघान महासुरान्॥
kāṃścit karaprahāreṇa daityānāsyena cāparān |
ākramya cādhareṇānyān sa jaghāna mahāsurān ||
त्याने काही दैत्यांना पंजाच्या फटक्याने मारले, काहींना जबड्याने, आणि आणखी काही मोठ्या असुरांवर झडप घालून खालच्या जबड्याखाली दाबून ठार केले.
उसने कुछ दैत्यों को पंजे के प्रहार से मारा, कुछ को मुँह से, और कुछ बड़े असुरों पर झपटकर उन्हें निचले जबड़े से दबाकर मार डाला।
He killed some daityas with blows of his paws and others with his jaws. Still other great asuras he leapt on and crushed with his lower jaw.
केषांचित्पाटयामास नखैः कोष्ठानि केसरी।
तथा तलप्रहारेण शिरांसि कृतवान् पृथक्॥
keṣāṃcitpāṭayāmāsa nakhaiḥ koṣṭhāni kesarī |
tathā talaprahāreṇa śirāṃsi kṛtavān pṛthak ||
त्या सिंहाने नखांनी काहींची पोटं फाडली, आणि पंजाच्या तडाख्याने काहींची डोकी धडापासून वेगळी केली.
उस सिंह ने नाख़ूनों से कुछ के पेट फाड़ दिए, और पंजे के थपेड़े से कुछ के सिर धड़ से अलग कर दिए।
With his claws the lion ripped open the bellies of some, and with a swipe of his paw he struck the heads off others.
विच्छिन्नबाहुशिरसः कृतास्तेन तथापरे।
पपौ च रुधिरं कोष्ठादन्येषां धुतकेसरः॥
vicchinnabāhuśirasaḥ kṛtāstena tathāpare |
papau ca rudhiraṃ koṣṭhādanyeṣāṃ dhutakesaraḥ ||
त्याने आणखी काहींचे हात आणि डोकी तोडली. आयाळ झटकत तो इतरांच्या पोटातून रक्त प्यायला.
उसने कुछ और दैत्यों की भुजाएँ और सिर काट डाले। अयाल झटकते हुए उसने दूसरों के पेट से रक्त पिया।
He tore the arms and heads off others. Shaking his mane, he drank blood from the bellies of still others.
क्षणेन तद्बलं सर्वं क्षयं नीतं महात्मना।
तेन केसरिणा देव्या वाहनेनातिकोपिना॥
kṣaṇena tadbalaṃ sarvaṃ kṣayaṃ nītaṃ mahātmanā |
tena kesariṇā devyā vāhanenātikopinā ||
देवीच्या त्या पराक्रमी आणि अतिशय रागावलेल्या वाहनाने, त्या सिंहाने, क्षणात ते सगळं सैन्य नष्ट केलं.
देवी के उस पराक्रमी और अत्यंत क्रोधित वाहन, उस सिंह ने, पल भर में वह सारी सेना नष्ट कर दी।
In a moment that great-hearted lion, the Devi's furious mount, destroyed the whole army.
श्रुत्वा तमसुरं देव्या निहतं धूम्रलोचनम्।
बलं च क्षयितं कृत्स्नं देवीकेसरिणा ततः॥
śrutvā tamasuraṃ devyā nihataṃ dhūmralocanam |
balaṃ ca kṣayitaṃ kṛtsnaṃ devīkesariṇā tataḥ ||
देवीने असुर धूम्रलोचनाला ठार केलं आणि देवीच्या सिंहाने त्याचं सगळं सैन्य नष्ट केलं, हे ऐकून…
देवी ने असुर धूम्रलोचन को मार डाला है और देवी के सिंह ने उसकी सारी सेना नष्ट कर दी है, यह सुनकर…
When he heard that the Devi had slain the asura Dhumralochana, and that her lion had wiped out his entire army…
चुकोप दैत्याधिपतिः शुम्भः प्रस्फुरिताधरः।
आज्ञापयामास च तौ चण्डमुण्डौ महासुरौ॥
cukopa daityādhipatiḥ śumbhaḥ prasphuritādharaḥ |
ājñāpayāmāsa ca tau caṇḍamuṇḍau mahāsurau ||
…दैत्यांचा राजा शुंभ संतापला. रागाने त्याचे ओठ थरथरू लागले. त्याने चंड आणि मुंड या दोन महाअसुरांना आज्ञा दिली —
…दैत्यों का राजा शुंभ क्रोधित हो उठा। रोष से उसके होंठ फड़कने लगे। उसने चंड और मुंड नाम के दो महाअसुरों को आज्ञा दी —
…Shumbha, lord of the daityas, flew into a rage, his lip trembling. He gave an order to the two great asuras Chanda and Munda:
हे चण्ड हे मुण्ड बलैर्बहुभिः परिवारितौ।
तत्र गच्छत गत्वा च सा समानीयतां लघु॥
he caṇḍa he muṇḍa balairbahubhiḥ parivāritau |
tatra gacchata gatvā ca sā samānīyatāṃ laghu ||
“हे चंडा, हे मुंडा, मोठं सैन्य बरोबर घेऊन तिथे जा. तिथे जाऊन तिला लवकर इथे घेऊन या.
“हे चंड, हे मुंड, बड़ी सेना साथ लेकर वहाँ जाओ। वहाँ जाकर उसे जल्दी यहाँ ले आओ।
“Chanda, Munda, take a large army and go there. Once there, bring her back quickly.
केशेष्वाकृष्य बद्ध्वा वा यदि वः संशयो युधि।
तदाशेषायुधैः सर्वैरसुरैर्विनिहन्यताम्॥
keśeṣvākṛṣya baddhvā vā yadi vaḥ saṃśayo yudhi |
tadāśeṣāyudhaiḥ sarvairasurairvinihanyatām ||
तिला केस धरून ओढत आणा किंवा बांधून आणा. युद्धात तिला पकडता येईल की नाही अशी शंका आली, तर सगळ्या असुरांनी सगळी शस्त्रं वापरून तिला ठार करावं.
उसे बाल पकड़कर घसीटते हुए लाओ या बाँधकर लाओ। अगर युद्ध में उसे पकड़ पाने में संदेह हो, तो सारे असुर अपने सारे शस्त्रों से उसे मार डालें।
Drag her by the hair or bind her. If you have any doubt about taking her in battle, then let all the asuras strike her down with every weapon they have.
तस्यां हतायां दुष्टायां सिंहे च विनिपातिते।
शीघ्रमागम्यतां बद्ध्वा गृहीत्वा तामथाम्बिकाम्॥ ॐ॥
tasyāṃ hatāyāṃ duṣṭāyāṃ siṃhe ca vinipātite |
śīghramāgamyatāṃ baddhvā gṛhītvā tāmathāmbikām || oṃ ||
ती दुष्ट स्त्री घायाळ होऊन पडली आणि तो सिंह मारला गेला, की त्या अंबिकेला बांधून, पकडून लवकर परत या.” ॐ.
जब वह दुष्ट स्त्री घायल होकर गिर जाए और सिंह मारा जाए, तब उस अंबिका को बाँधकर, पकड़कर जल्दी लौट आना।” ॐ।
Once that wicked woman is struck down and the lion killed, bind Ambika, seize her and come back quickly.” Om.
॥ इतिश्रीमार्कण्डेयपुराणे सावर्णिके मन्वन्तरे देवीमाहात्म्ये शुम्भनिशुम्भसेनानीधूम्रलोचनवधो नाम षष्ठोऽध्यायः॥
|| itiśrīmārkaṇḍeyapurāṇe sāvarṇike manvantare devīmāhātmye śumbhaniśumbhasenānīdhūmralocanavadho nāma ṣaṣṭho'dhyāyaḥ ||
श्रीमार्कंडेय पुराणात, सावर्णिक मन्वंतराच्या कथेत, देवीमाहात्म्यातला ‘शुंभ-निशुंभांचा सेनापती धूम्रलोचन याचा वध’ नावाचा सहावा अध्याय इथे पूर्ण झाला.
श्रीमार्कंडेय पुराण में, सावर्णिक मन्वंतर की कथा में, देवीमाहात्म्य का ‘शुंभ-निशुंभ के सेनापति धूम्रलोचन का वध’ नामक छठा अध्याय यहाँ पूरा हुआ।
Here ends the sixth chapter, called ‘The Slaying of Dhumralochana, Commander of Shumbha and Nishumbha’, of the Devi Mahatmya, in the account of the Savarni Manvantara in the Shri Markandeya Purana.