Pradip TambeFounder · Mydigitcard Business Solutions

लोड हो रहा है

ग्रंथ: श्रीदुर्गासप्तशती

षष्ठोऽध्यायः · शुम्भनिशुम्भसेनानीधूम्रलोचनवध

Chapter 6 · The slaying of Dhumralochana, general of Shumbha and Nishumbha

दुर्गा सप्तशती का छठा अध्याय: धूम्रलोचन का वध

26 श्लोक ऑडियो बाद में जोड़ा जाएगा

इस स्तोत्र के बारे में

धूम्रलोचनवध श्रीदुर्गासप्तशती का छठा अध्याय है। दुर्गासप्तशती मार्कंडेय पुराण का देवीमाहात्म्य है। अध्याय के अंत की पुष्पिका बताती है कि यह प्रसंग सावर्णिक मन्वंतर की कथा में आता है। परंपरा के अनुसार पाँचवें से तेरहवें अध्याय तक का भाग 'उत्तम चरित्र' कहलाता है, और यह उसका दूसरा अध्याय है।

पाँचवें अध्याय में शुंभ का दूत विवाह का प्रस्ताव लेकर देवी के पास गया था। देवी ने कहा था कि जो उन्हें युद्ध में जीतेगा, वही उनका पति होगा। यह उत्तर सुनकर दूत क्रोध में लौटता है, और यहीं से यह अध्याय शुरू होता है। शुंभ धूम्रलोचन को साठ हज़ार असुरों के साथ भेजता है। धूम्रलोचन देवी पर झपटता है, और देवी केवल 'हुं' के उच्चार से उसे भस्म कर देती हैं। फिर देवी का सिंह पूरी सेना को नष्ट कर देता है। अंत में क्रोधित शुंभ चंड और मुंड को देवी को पकड़ लाने की आज्ञा देता है।

रचना

आरंभ में पद्मावती देवी का ध्यान है। उसके बाद गीता प्रेस की गिनती से २४ मंत्र हैं: चार 'उवाच' पंक्तियाँ और २० श्लोक। अंत में पुष्पिका है। यहाँ के क्रमांक (६.१, ६.२…) गीता प्रेस संस्करण के अनुसार हैं।

पहली बार पढ़ रहे हों तो

अध्याय छोटा है, इसलिए जल्दबाज़ी की ज़रूरत नहीं। आधा श्लोक पढ़ें, ज़रा रुकें, फिर अगला आधा। पहले एक बार अर्थ पढ़ लें तो कथा मन में बनी रहती है। इन शब्दों पर ध्यान दें:

  • धूम्रलोचन: 'म्र' एक साथ बोलें, 'धूमर' की तरह तोड़ें नहीं।
  • षष्ट्या: यहाँ मूर्धन्य 'ष' है, 'शश्ट्या' नहीं।
  • हुंकारेणैव: अनुस्वार नाक से साफ़ सुनाई दे।
  • कृत्स्नं, बद्ध्वा: संयुक्ताक्षर धीरे और पूरे बोलें।

यहाँ दिया अर्थ हमारी टीम ने मूल संस्कृत से लिखा है। विद्वानों ने इसे जाँचा है या नहीं, यह इसी पेज पर दिखाया गया है।

ॐ नागाधीश्वरविष्टरां फणिफणोत्तंसोरुरत्नावलीभास्वद्देहलतां दिवाकरनिभां नेत्रत्रयोद्भासिताम्। मालाकुम्भकपालनीरजकरां चन्द्रार्धचूडां परां सर्वज्ञेश्वरभैरवाङ्कनिलयां पद्मावतीं चिन्तये॥

oṃ nāgādhīśvaraviṣṭarāṃ phaṇiphaṇottaṃsoruratnāvalībhāsvaddehalatāṃ divākaranibhāṃ netratrayodbhāsitām | mālākumbhakapālanīrajakarāṃ candrārdhacūḍāṃ parāṃ sarvajñeśvarabhairavāṅkanilayāṃ padmāvatīṃ cintaye ||

मैं पद्मावती देवी का चिंतन करता हूँ। नागराज उनका आसन है। सिर पर आभूषण की तरह उठे नागों के फनों में जड़े बड़े-बड़े रत्नों की चमक से उनकी कोमल देह दमकती है। वे सूर्य जैसी तेजस्वी हैं और तीन नेत्रों से शोभित हैं। उनके हाथों में जपमाला, कलश, कपाल और कमल हैं। सिर पर अर्धचंद्र है। वे परम हैं, और सर्वज्ञ ईश्वर भैरव, यानी शिव, की गोद में विराजती हैं।

ॐ ऋषिरुवाच॥

oṃ ṛṣiruvāca ||

ॐ। ऋषि बोले —

इत्याकर्ण्य वचो देव्याः स दूतोऽमर्षपूरितः। समाचष्ट समागम्य दैत्यराजाय विस्तरात्॥

ityākarṇya vaco devyāḥ sa dūto'marṣapūritaḥ | samācaṣṭa samāgamya daityarājāya vistarāt ||

देवी की यह बात सुनकर वह दूत क्रोध से भर गया। उसने लौटकर दैत्यराज को सारी बात विस्तार से बताई।

तस्य दूतस्य तद्वाक्यमाकर्ण्यासुरराट् ततः। सक्रोधः प्राह दैत्यानामधिपं धूम्रलोचनम्॥

tasya dūtasya tadvākyamākarṇyāsurarāṭ tataḥ | sakrodhaḥ prāha daityānāmadhipaṃ dhūmralocanam ||

दूत की वह बात सुनकर असुरराज शुंभ क्रोधित हो गया। तब उसने दैत्यों के एक प्रमुख, धूम्रलोचन, से कहा —

हे धूम्रलोचनाशु त्वं स्वसैन्यपरिवारितः। तामानय बलाद् दुष्टां केशाकर्षणविह्वलाम्॥

he dhūmralocanāśu tvaṃ svasainyaparivāritaḥ | tāmānaya balād duṣṭāṃ keśākarṣaṇavihvalām ||

“हे धूम्रलोचन, अपनी सेना साथ लेकर तुरंत जाओ। उस दुष्ट स्त्री को बाल पकड़कर घसीटो, और बेहाल करके ज़बरदस्ती यहाँ ले आओ।

तत्परित्राणदः कश्चिद्यदि वोत्तिष्ठतेऽपरः। स हन्तव्योऽमरो वापि यक्षो गन्धर्व एव वा॥

tatparitrāṇadaḥ kaścidyadi vottiṣṭhate'paraḥ | sa hantavyo'maro vāpi yakṣo gandharva eva vā ||

अगर उसे बचाने के लिए कोई और खड़ा हो, तो वह देवता हो, यक्ष हो या गंधर्व, उसे मार डालना।”

ऋषिरुवाच॥

ṛṣiruvāca ||

ऋषि बोले —

तेनाज्ञप्तस्ततः शीघ्रं स दैत्यो धूम्रलोचनः। वृतः षष्ट्या सहस्राणामसुराणां द्रुतं ययौ॥

tenājñaptastataḥ śīghraṃ sa daityo dhūmralocanaḥ | vṛtaḥ ṣaṣṭyā sahasrāṇāmasurāṇāṃ drutaṃ yayau ||

ऐसी आज्ञा मिलते ही वह दैत्य धूम्रलोचन साठ हज़ार असुरों को साथ लेकर तेज़ी से चल पड़ा।

स दृष्ट्वा तां ततो देवीं तुहिनाचलसंस्थिताम्। जगादोच्चैः प्रयाहीति मूलं शुम्भनिशुम्भयोः॥

sa dṛṣṭvā tāṃ tato devīṃ tuhinācalasaṃsthitām | jagādoccaiḥ prayāhīti mūlaṃ śumbhaniśumbhayoḥ ||

हिमालय पर बैठी देवी को देखकर वह ज़ोर से चिल्लाया, “चलो, शुंभ और निशुंभ के पास चलो।

न चेत्प्रीत्याद्य भवती मद्भर्तारमुपैष्यति। ततो बलान्नयाम्येष केशाकर्षणविह्वलाम्॥

na cetprītyādya bhavatī madbhartāramupaiṣyati | tato balānnayāmyeṣa keśākarṣaṇavihvalām ||

अगर तुम आज अपनी इच्छा से मेरे स्वामी के पास नहीं आओगी, तो मैं तुम्हें बाल पकड़कर घसीटते हुए ज़बरदस्ती ले जाऊँगा।”

देव्युवाच॥

devyuvāca ||

देवी बोलीं —

दैत्येश्वरेण प्रहितो बलवान् बलसंवृतः। बलान्नयसि मामेवं ततः किं ते करोम्यहम्॥

daityeśvareṇa prahito balavān balasaṃvṛtaḥ | balānnayasi māmevaṃ tataḥ kiṃ te karomyaham ||

“तुम्हें दैत्यराज ने भेजा है। तुम बलवान हो और तुम्हारे साथ सेना भी है। अगर तुम इस तरह मुझे ज़बरदस्ती ले जाओगे, तो मैं तुम्हारा क्या कर सकती हूँ?”

ऋषिरुवाच॥

ṛṣiruvāca ||

ऋषि बोले —

इत्युक्तः सोऽभ्यधावत्तामसुरो धूम्रलोचनः। हुंकारेणैव तं भस्म सा चकाराम्बिका ततः॥

ityuktaḥ so'bhyadhāvattāmasuro dhūmralocanaḥ | huṃkāreṇaiva taṃ bhasma sā cakārāmbikā tataḥ ||

देवी के ऐसा कहते ही असुर धूम्रलोचन उन पर झपटा। तब अंबिका ने केवल ‘हुं’ के उच्चार से उसे भस्म कर दिया।

अथ क्रुद्धं महासैन्यमसुराणां तथाम्बिका। ववर्ष सायकैस्तीक्ष्णैस्तथा शक्तिपरश्वधैः॥

atha kruddhaṃ mahāsainyamasurāṇāṃ tathāmbikā | vavarṣa sāyakaistīkṣṇaistathā śaktiparaśvadhaiḥ ||

फिर क्रोध से भरी असुरों की उस बड़ी सेना पर अंबिका ने तीखे बाणों, शक्तियों और फरसों की वर्षा की।

ततो धुतसटः कोपात्कृत्वा नादं सुभैरवम्। पपातासुरसेनायां सिंहो देव्याः स्ववाहनः॥

tato dhutasaṭaḥ kopātkṛtvā nādaṃ subhairavam | papātāsurasenāyāṃ siṃho devyāḥ svavāhanaḥ ||

तब देवी का वाहन सिंह क्रोध से अपनी अयाल झटकता हुआ, बहुत भयानक गर्जना करके असुरों की सेना पर टूट पड़ा।

कांश्चित् करप्रहारेण दैत्यानास्येन चापरान्। आक्रम्य चाधरेणान्यान् स जघान महासुरान्॥

kāṃścit karaprahāreṇa daityānāsyena cāparān | ākramya cādhareṇānyān sa jaghāna mahāsurān ||

उसने कुछ दैत्यों को पंजे के प्रहार से मारा, कुछ को मुँह से, और कुछ बड़े असुरों पर झपटकर उन्हें निचले जबड़े से दबाकर मार डाला।

केषांचित्पाटयामास नखैः कोष्ठानि केसरी। तथा तलप्रहारेण शिरांसि कृतवान् पृथक्॥

keṣāṃcitpāṭayāmāsa nakhaiḥ koṣṭhāni kesarī | tathā talaprahāreṇa śirāṃsi kṛtavān pṛthak ||

उस सिंह ने नाख़ूनों से कुछ के पेट फाड़ दिए, और पंजे के थपेड़े से कुछ के सिर धड़ से अलग कर दिए।

विच्छिन्नबाहुशिरसः कृतास्तेन तथापरे। पपौ च रुधिरं कोष्ठादन्येषां धुतकेसरः॥

vicchinnabāhuśirasaḥ kṛtāstena tathāpare | papau ca rudhiraṃ koṣṭhādanyeṣāṃ dhutakesaraḥ ||

उसने कुछ और दैत्यों की भुजाएँ और सिर काट डाले। अयाल झटकते हुए उसने दूसरों के पेट से रक्त पिया।

क्षणेन तद्बलं सर्वं क्षयं नीतं महात्मना। तेन केसरिणा देव्या वाहनेनातिकोपिना॥

kṣaṇena tadbalaṃ sarvaṃ kṣayaṃ nītaṃ mahātmanā | tena kesariṇā devyā vāhanenātikopinā ||

देवी के उस पराक्रमी और अत्यंत क्रोधित वाहन, उस सिंह ने, पल भर में वह सारी सेना नष्ट कर दी।

श्रुत्वा तमसुरं देव्या निहतं धूम्रलोचनम्। बलं च क्षयितं कृत्स्नं देवीकेसरिणा ततः॥

śrutvā tamasuraṃ devyā nihataṃ dhūmralocanam | balaṃ ca kṣayitaṃ kṛtsnaṃ devīkesariṇā tataḥ ||

देवी ने असुर धूम्रलोचन को मार डाला है और देवी के सिंह ने उसकी सारी सेना नष्ट कर दी है, यह सुनकर…

चुकोप दैत्याधिपतिः शुम्भः प्रस्फुरिताधरः। आज्ञापयामास च तौ चण्डमुण्डौ महासुरौ॥

cukopa daityādhipatiḥ śumbhaḥ prasphuritādharaḥ | ājñāpayāmāsa ca tau caṇḍamuṇḍau mahāsurau ||

…दैत्यों का राजा शुंभ क्रोधित हो उठा। रोष से उसके होंठ फड़कने लगे। उसने चंड और मुंड नाम के दो महाअसुरों को आज्ञा दी —

हे चण्ड हे मुण्ड बलैर्बहुभिः परिवारितौ। तत्र गच्छत गत्वा च सा समानीयतां लघु॥

he caṇḍa he muṇḍa balairbahubhiḥ parivāritau | tatra gacchata gatvā ca sā samānīyatāṃ laghu ||

“हे चंड, हे मुंड, बड़ी सेना साथ लेकर वहाँ जाओ। वहाँ जाकर उसे जल्दी यहाँ ले आओ।

केशेष्वाकृष्य बद्ध्वा वा यदि वः संशयो युधि। तदाशेषायुधैः सर्वैरसुरैर्विनिहन्यताम्॥

keśeṣvākṛṣya baddhvā vā yadi vaḥ saṃśayo yudhi | tadāśeṣāyudhaiḥ sarvairasurairvinihanyatām ||

उसे बाल पकड़कर घसीटते हुए लाओ या बाँधकर लाओ। अगर युद्ध में उसे पकड़ पाने में संदेह हो, तो सारे असुर अपने सारे शस्त्रों से उसे मार डालें।

तस्यां हतायां दुष्टायां सिंहे च विनिपातिते। शीघ्रमागम्यतां बद्ध्वा गृहीत्वा तामथाम्बिकाम्॥ ॐ॥

tasyāṃ hatāyāṃ duṣṭāyāṃ siṃhe ca vinipātite | śīghramāgamyatāṃ baddhvā gṛhītvā tāmathāmbikām || oṃ ||

जब वह दुष्ट स्त्री घायल होकर गिर जाए और सिंह मारा जाए, तब उस अंबिका को बाँधकर, पकड़कर जल्दी लौट आना।” ॐ।

॥ इतिश्रीमार्कण्डेयपुराणे सावर्णिके मन्वन्तरे देवीमाहात्म्ये शुम्भनिशुम्भसेनानीधूम्रलोचनवधो नाम षष्ठोऽध्यायः॥

|| itiśrīmārkaṇḍeyapurāṇe sāvarṇike manvantare devīmāhātmye śumbhaniśumbhasenānīdhūmralocanavadho nāma ṣaṣṭho'dhyāyaḥ ||

श्रीमार्कंडेय पुराण में, सावर्णिक मन्वंतर की कथा में, देवीमाहात्म्य का ‘शुंभ-निशुंभ के सेनापति धूम्रलोचन का वध’ नामक छठा अध्याय यहाँ पूरा हुआ।