Pradip TambeFounder · Mydigitcard Business Solutions

लोड हो रहा है

ग्रंथ: श्रीदुर्गासप्तशती

दशमोऽध्यायः · शुम्भवध

Chapter 10 · The slaying of Shumbha

दुर्गा सप्तशती का दसवाँ अध्याय: शुंभ का वध

34 श्लोक ऑडियो बाद में जोड़ा जाएगा

इस स्तोत्र के बारे में

शुंभवध श्रीदुर्गासप्तशती का दसवाँ अध्याय है। सप्तशती मार्कंडेय पुराण का देवीमाहात्म्य है, और इसकी पुष्पिका कथा को सावर्णिक मन्वंतर के प्रसंग में रखती है। परंपरा के अनुसार पाँचवें से तेरहवें अध्याय तक का भाग 'उत्तम चरित्र' कहलाता है। शुंभ-निशुंभ की कथा यहीं पूरी होती है।

नौवें अध्याय में निशुंभ मारा गया। अब भाई की मृत्यु से तिलमिलाया शुंभ देवी को ताना देता है कि वे दूसरों के बल पर लड़ती हैं। देवी उत्तर देती हैं, 'इस जगत में मैं अकेली ही हूँ', और सारी मातृकाएँ उन्हीं में समा जाती हैं। फिर अकेली अंबिका और शुंभ का युद्ध होता है। उसके सारे शस्त्र कट जाने पर दोनों आकाश में गुत्थमगुत्था हो जाते हैं। अंत में देवी उसे धरती पर पटकती हैं और शूल से उसकी छाती बेध देती हैं। इसके बाद जगत में फिर शांति लौट आती है।

रचना

आरंभ में कामेश्वरी का ध्यान है। उसके बाद गीता प्रेस की गिनती से ३२ मंत्र हैं: चार 'उवाच' पंक्तियाँ, २७ श्लोक और अंत में एक अर्धश्लोक। आख़िर में पुष्पिका है। क्रमांक (१०.१, १०.२…) गीता प्रेस के अनुसार हैं।

पाठभेद पर एक बात: कुछ पुरानी छपी प्रतियों में १०.१७ के बाद एक अर्धश्लोक और है: 'अश्वांश्च पातयामास रथं सारथिना सह', यानी देवी ने उसके घोड़े, रथ और सारथी गिरा दिए। गीता प्रेस में यह नहीं है, इसलिए यहाँ भी नहीं है। इसी से १०.१८ में घोड़े और सारथी अचानक गायब दिखते हैं।

पहली बार पढ़ रहे हों तो

धीरे पढ़ें, एक साँस में आधा श्लोक। इन शब्दों पर ध्यान दें:

  • धनुश्शर: 'श्श' दोहरा है, ज़रा ठहरकर बोलें।
  • युद्ध्यसे, नियुद्धं: 'द्ध' और 'द्ध्य' साफ़ बोलें।
  • दैत्यश्छिन्नधन्वा: यहाँ विसर्ग 'श्' बन गया है, 'दैत्यः छिन्न' तोड़कर न पढ़ें।
  • चिच्छेद: 'च्छ' पूरा बोलें, 'चिछेद' नहीं।

यहाँ दिया अर्थ हमारी टीम ने मूल संस्कृत से लिखा है। विद्वानों ने इसे जाँचा है या नहीं, यह इसी पेज पर दिखाया गया है।

ॐ उत्तप्तहेमरुचिरां रविचन्द्रवह्निनेत्रां धनुश्शरयुताङ्कुशपाशशूलम्। रम्यैर्भुजैश्च दधतीं शिवशक्तिरूपां कामेश्वरीं हृदि भजामि धृतेन्दुलेखाम्॥

oṃ uttaptahemarucirāṃ ravicandravahninetrāṃ dhanuśśarayutāṅkuśapāśaśūlam | ramyairbhujaiśca dadhatīṃ śivaśaktirūpāṃ kāmeśvarīṃ hṛdi bhajāmi dhṛtendulekhām ||

जिनकी कांति तपाए हुए सोने जैसी है, सूर्य, चंद्रमा और अग्नि जिनके तीन नेत्र हैं, जो अपने सुंदर हाथों में बाण सहित धनुष, अंकुश, पाश और शूल धारण करती हैं, जो शिव की शक्ति का रूप हैं और जिन्होंने चंद्रमा की कला धारण की है, उन कामेश्वरी की मैं हृदय में उपासना करता हूँ।

ॐ ऋषिरुवाच॥

oṃ ṛṣiruvāca ||

ॐ। ऋषि बोले —

निशुम्भं निहतं दृष्ट्वा भ्रातरं प्राणसम्मितम्। हन्यमानं बलं चैव शुम्भः क्रुद्धोऽब्रवीद्वचः॥

niśumbhaṃ nihataṃ dṛṣṭvā bhrātaraṃ prāṇasammitam | hanyamānaṃ balaṃ caiva śumbhaḥ kruddho'bravīdvacaḥ ||

अपने प्राणों के समान प्रिय भाई निशुंभ को मरा हुआ देखकर, और अपनी सेना को कटते देखकर, शुंभ क्रोध में भरकर बोला —

बलावलेपाद् दुष्टे त्वं मा दुर्गे गर्वमावह। अन्यासां बलमाश्रित्य युद्ध्यसे यातिमानिनी॥

balāvalepād duṣṭe tvaṃ mā durge garvamāvaha | anyāsāṃ balamāśritya yuddhyase yātimāninī ||

'अरी दुष्ट दुर्गा, अपने बल के घमंड में इतना गर्व मत कर। तू ख़ुद को बहुत बड़ी मानती है, पर लड़ती है दूसरी देवियों के बल के सहारे।'

देव्युवाच॥

devyuvāca ||

देवी बोलीं —

एकैवाहं जगत्यत्र द्वितीया का ममापरा। पश्यैता दुष्ट मय्येव विशन्त्यो मद्विभूतयः॥

ekaivāhaṃ jagatyatra dvitīyā kā mamāparā | paśyaitā duṣṭa mayyeva viśantyo madvibhūtayaḥ ||

'इस जगत में मैं अकेली ही हूँ। मेरे सिवा दूसरी कौन है? अरे दुष्ट, देख, ये मेरी ही विभूतियाँ मुझमें ही समा रही हैं।'

ततः समस्तास्ता देव्यो ब्रह्माणीप्रमुखा लयम्। तस्या देव्यास्तनौ जग्मुरेकैवासीत्तदाम्बिका॥

tataḥ samastāstā devyo brahmāṇīpramukhā layam | tasyā devyāstanau jagmurekaivāsīttadāmbikā ||

तब ब्रह्माणी आदि वे सभी देवियाँ उस देवी के शरीर में लीन हो गईं। उस समय केवल अंबिका अकेली रह गईं।

देव्युवाच॥

devyuvāca ||

देवी बोलीं —

अहं विभूत्या बहुभिरिह रूपैर्यदास्थिता। तत्संहृतं मयैकैव तिष्ठाम्याजौ स्थिरो भव॥

ahaṃ vibhūtyā bahubhiriha rūpairyadāsthitā | tatsaṃhṛtaṃ mayaikaiva tiṣṭhāmyājau sthiro bhava ||

'अपनी विभूति से मैं यहाँ बहुत-से रूपों में खड़ी थी। वे सब रूप मैंने अब समेट लिए हैं। अब इस युद्ध में मैं अकेली खड़ी हूँ। तू डटकर खड़ा रह।'

ऋषिरुवाच॥

ṛṣiruvāca ||

ऋषि बोले —

ततः प्रववृते युद्धं देव्याः शुम्भस्य चोभयोः। पश्यतां सर्वदेवानामसुराणां च दारुणम्॥

tataḥ pravavṛte yuddhaṃ devyāḥ śumbhasya cobhayoḥ | paśyatāṃ sarvadevānāmasurāṇāṃ ca dāruṇam ||

फिर देवी और शुंभ, दोनों के बीच भयंकर युद्ध छिड़ गया। सभी देवता और असुर उसे देख रहे थे।

शरवर्षैः शितैः शस्त्रैस्तथास्त्रैश्चैव दारुणैः। तयोर्युद्धमभूद्भूयः सर्वलोकभयङ्करम्॥

śaravarṣaiḥ śitaiḥ śastraistathāstraiścaiva dāruṇaiḥ | tayoryuddhamabhūdbhūyaḥ sarvalokabhayaṅkaram ||

बाणों की बौछार, तेज़ शस्त्रों और भयानक अस्त्रों से उन दोनों का युद्ध फिर भड़क उठा। वह सब लोकों को डराने वाला था।

दिव्यान्यस्त्राणि शतशो मुमुचे यान्यथाम्बिका। बभञ्ज तानि दैत्येन्द्रस्तत्प्रतीघातकर्तृभिः॥

divyānyastrāṇi śataśo mumuce yānyathāmbikā | babhañja tāni daityendrastatpratīghātakartṛbhiḥ ||

अंबिका ने सैकड़ों दिव्य अस्त्र छोड़े। दैत्यराज ने उनकी काट करने वाले अस्त्रों से उन्हें तोड़ डाला।

मुक्तानि तेन चास्त्राणि दिव्यानि परमेश्वरी। बभञ्ज लीलयैवोग्रहुङ्कारोच्चारणादिभिः॥

muktāni tena cāstrāṇi divyāni parameśvarī | babhañja līlayaivograhuṅkāroccāraṇādibhiḥ ||

और उसके छोड़े दिव्य अस्त्रों को परमेश्वरी ने खेल-खेल में तोड़ दिया। इसके लिए उनका एक उग्र हुंकार ही काफ़ी था।

ततः शरशतैर्देवीमाच्छादयत सोऽसुरः। सापि तत्कुपिता देवी धनुश्चिच्छेद चेषुभिः॥

tataḥ śaraśatairdevīmācchādayata so'suraḥ | sāpi tatkupitā devī dhanuściccheda ceṣubhiḥ ||

तब उस असुर ने सैकड़ों बाणों से देवी को ढक दिया। इस पर देवी कुपित हुईं और उन्होंने बाणों से उसका धनुष काट डाला।

छिन्ने धनुषि दैत्येन्द्रस्तथा शक्तिमथाददे। चिच्छेद देवी चक्रेण तामप्यस्य करे स्थिताम्॥

chinne dhanuṣi daityendrastathā śaktimathādade | ciccheda devī cakreṇa tāmapyasya kare sthitām ||

धनुष कटने पर दैत्यराज ने शक्ति उठा ली। वह अभी उसके हाथ में ही थी कि देवी ने चक्र से उसे भी काट डाला।

ततः खड्गमुपादाय शतचन्द्रं च भानुमत्। अभ्यधावत्तदा देवीं दैत्यानामधिपेश्वरः॥

tataḥ khaḍgamupādāya śatacandraṃ ca bhānumat | abhyadhāvattadā devīṃ daityānāmadhipeśvaraḥ ||

फिर दैत्यों के सब राजाओं का वह स्वामी तलवार और सौ चंद्रों से अंकित चमकती ढाल लेकर देवी की ओर दौड़ा।

तस्यापतत एवाशु खड्गं चिच्छेद चण्डिका। धनुर्मुक्तैः शितैर्बाणैश्चर्म चार्ककरामलम्॥

tasyāpatata evāśu khaḍgaṃ ciccheda caṇḍikā | dhanurmuktaiḥ śitairbāṇaiścarma cārkakarāmalam ||

वह झपटकर आ ही रहा था कि चंडिका ने धनुष से छोड़े तीखे बाणों से उसकी तलवार काट दी। सूर्य की किरणों जैसी उजली उसकी ढाल भी काट दी।

हताश्वः स तदा दैत्यश्छिन्नधन्वा विसारथिः। जग्राह मुद्गरं घोरमम्बिकानिधनोद्यतः॥

hatāśvaḥ sa tadā daityaśchinnadhanvā visārathiḥ | jagrāha mudgaraṃ ghoramambikānidhanodyataḥ ||

उसके घोड़े मारे जा चुके थे, धनुष कट चुका था, सारथी भी नहीं रहा था। तब उस दैत्य ने अंबिका को मारने के लिए एक भयानक मुद्गर उठाया।

चिच्छेदापततस्तस्य मुद्गरं निशितैः शरैः। तथापि सोऽभ्यधावत्तां मुष्टिमुद्यम्य वेगवान्॥

cicchedāpatatastasya mudgaraṃ niśitaiḥ śaraiḥ | tathāpi so'bhyadhāvattāṃ muṣṭimudyamya vegavān ||

वह झपटा ही था कि देवी ने तीखे बाणों से उसका मुद्गर भी काट डाला। फिर भी वह मुट्ठी तानकर बड़े वेग से उनकी ओर दौड़ा।

स मुष्टिं पातयामास हृदये दैत्यपुङ्गवः। देव्यास्तं चापि सा देवी तलेनोरस्यताडयत्॥

sa muṣṭiṃ pātayāmāsa hṛdaye daityapuṅgavaḥ | devyāstaṃ cāpi sā devī talenorasyatāḍayat ||

उस दैत्यश्रेष्ठ ने देवी की छाती पर मुक्का मारा। देवी ने भी उसकी छाती पर हथेली से चोट की।

तलप्रहाराभिहतो निपपात महीतले। स दैत्यराजः सहसा पुनरेव तथोत्थितः॥

talaprahārābhihato nipapāta mahītale | sa daityarājaḥ sahasā punareva tathotthitaḥ ||

हथेली की उस चोट से वह दैत्यराज धरती पर गिर पड़ा। पर उसी तरह तुरंत फिर उठ खड़ा हुआ।

उत्पत्य च प्रगृह्योच्चैर्देवीं गगनमास्थितः। तत्रापि सा निराधारा युयुधे तेन चण्डिका॥

utpatya ca pragṛhyoccairdevīṃ gaganamāsthitaḥ | tatrāpi sā nirādhārā yuyudhe tena caṇḍikā ||

उसने छलाँग लगाई और देवी को पकड़कर ऊँचे आकाश में जा पहुँचा। वहाँ भी बिना किसी आधार के चंडिका उससे लड़ती रहीं।

नियुद्धं खे तदा दैत्यश्चण्डिका च परस्परम्। चक्रतुः प्रथमं सिद्धमुनिविस्मयकारकम्॥

niyuddhaṃ khe tadā daityaścaṇḍikā ca parasparam | cakratuḥ prathamaṃ siddhamunivismayakārakam ||

तब आकाश में वह दैत्य और चंडिका आपस में गुत्थमगुत्था होकर लड़े। ऐसा युद्ध पहले कभी नहीं हुआ था। उसे देखकर सिद्ध और मुनि भी चकित रह गए।

ततो नियुद्धं सुचिरं कृत्वा तेनाम्बिका सह। उत्पात्य भ्रामयामास चिक्षेप धरणीतले॥

tato niyuddhaṃ suciraṃ kṛtvā tenāmbikā saha | utpātya bhrāmayāmāsa cikṣepa dharaṇītale ||

बहुत देर तक उससे गुत्थमगुत्था लड़ने के बाद अंबिका ने उसे ऊपर उठाया, चारों ओर घुमाया और धरती पर पटक दिया।

स क्षिप्तो धरणीं प्राप्य मुष्टिमुद्यम्य वेगितः। अभ्यधावत दुष्टात्मा चण्डिकानिधनेच्छया॥

sa kṣipto dharaṇīṃ prāpya muṣṭimudyamya vegitaḥ | abhyadhāvata duṣṭātmā caṇḍikānidhanecchayā ||

इस तरह फेंका गया वह दुष्ट धरती पर आ गिरा। पर फिर मुट्ठी तानकर, चंडिका को मारने की इच्छा से वह तेज़ी से दौड़ पड़ा।

तमायान्तं ततो देवी सर्वदैत्यजनेश्वरम्। जगत्यां पातयामास भित्त्वा शूलेन वक्षसि॥

tamāyāntaṃ tato devī sarvadaityajaneśvaram | jagatyāṃ pātayāmāsa bhittvā śūlena vakṣasi ||

सब दैत्यों का वह स्वामी इस तरह आ ही रहा था कि देवी ने शूल से उसकी छाती बेध दी और उसे धरती पर गिरा दिया।

स गतासुः पपातोर्व्यां देवीशूलाग्रविक्षतः। चालयन् सकलां पृथ्वीं साब्धिद्वीपां सपर्वताम्॥

sa gatāsuḥ papātorvyāṃ devīśūlāgravikṣataḥ | cālayan sakalāṃ pṛthvīṃ sābdhidvīpāṃ saparvatām ||

देवी के शूल की नोक से घायल होकर वह प्राणहीन हो धरती पर गिर पड़ा। गिरते हुए उसने समुद्रों, द्वीपों और पर्वतों सहित सारी पृथ्वी को हिला दिया।

ततः प्रसन्नमखिलं हते तस्मिन् दुरात्मनि। जगत्स्वास्थ्यमतीवाप निर्मलं चाभवन्नभः॥

tataḥ prasannamakhilaṃ hate tasmin durātmani | jagatsvāsthyamatīvāpa nirmalaṃ cābhavannabhaḥ ||

उस दुष्ट के मारे जाने पर सारा जगत प्रसन्न हो गया। जगत को फिर पूरी शांति मिली और आकाश निर्मल हो गया।

उत्पातमेघाः सोल्का ये प्रागासंस्ते शमं ययुः। सरितो मार्गवाहिन्यस्तथासंस्तत्र पातिते॥

utpātameghāḥ solkā ye prāgāsaṃste śamaṃ yayuḥ | sarito mārgavāhinyastathāsaṃstatra pātite ||

पहले जो उल्काओं के साथ उत्पात सूचक बादल छाए थे, वे शांत हो गए। उसके वहाँ गिरते ही नदियाँ भी फिर अपने मार्ग से बहने लगीं।

ततो देवगणाः सर्वे हर्षनिर्भरमानसाः। बभूवुर्निहते तस्मिन् गन्धर्वा ललितं जगुः॥

tato devagaṇāḥ sarve harṣanirbharamānasāḥ | babhūvurnihate tasmin gandharvā lalitaṃ jaguḥ ||

उसके मारे जाने पर सभी देवताओं के मन आनंद से भर गए। गंधर्व मधुर स्वर में गाने लगे।

अवादयंस्तथैवान्ये ननृतुश्चाप्सरोगणाः। ववुः पुण्यास्तथा वाताः सुप्रभोऽभूद्दिवाकरः॥

avādayaṃstathaivānye nanṛtuścāpsarogaṇāḥ | vavuḥ puṇyāstathā vātāḥ suprabho'bhūddivākaraḥ ||

दूसरे बाजे बजाने लगे और अप्सराओं के समूह नाचने लगे। पवित्र, सुखद हवाएँ चलने लगीं और सूर्य उजली प्रभा से चमक उठा।

जज्वलुश्चाग्नयः शान्ताः शान्ता दिग्जनितस्वनाः॥ ॐ॥

jajvaluścāgnayaḥ śāntāḥ śāntā digjanitasvanāḥ || oṃ ||

बुझी हुई यज्ञ की अग्नियाँ फिर प्रज्वलित हो उठीं। दिशाओं से उठने वाले भयानक स्वर शांत हो गए। ॐ।

॥ इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे सावर्णिके मन्वन्तरे देवीमाहात्म्ये शुम्भवधो नाम दशमोऽध्यायः॥

|| iti śrīmārkaṇḍeyapurāṇe sāvarṇike manvantare devīmāhātmye śumbhavadho nāma daśamo'dhyāyaḥ ||

श्रीमार्कंडेय पुराण में, सावर्णिक मन्वंतर की कथा में, देवीमाहात्म्य का ‘शुंभ का वध’ नामक दसवाँ अध्याय यहाँ पूरा हुआ।