Pradip TambeFounder · Mydigitcard Business Solutions

लोड हो रहा है

ग्रंथ: श्रीदुर्गासप्तशती

त्रयोदशोऽध्यायः · सुरथवैश्ययोर्वरप्रदान

Chapter 13 · Boons to Suratha and the merchant

दुर्गा सप्तशती का तेरहवाँ अध्याय: सुरथ और वैश्य को वरदान

32 श्लोक ऑडियो बाद में जोड़ा जाएगा

इस स्तोत्र के बारे में

यह दुर्गा सप्तशती का तेरहवाँ और अंतिम अध्याय है। सप्तशती मार्कंडेय पुराण का देवीमाहात्म्य है। अध्याय के अंत की पुष्पिका बताती है कि यह कथा सावर्णिक मन्वंतर के प्रसंग में आती है। परंपरा के अनुसार इसी अध्याय के साथ सात सौ मंत्रों का पाठ पूरा होता है।

कथा का समापन

पहले अध्याय में राज्य खो चुके राजा सुरथ और घरवालों द्वारा निकाले गए समाधि नाम के वैश्य मेधा ऋषि के आश्रम में मिले थे। दोनों का मन अब भी अपनों में अटका था। ऋषि ने उन्हें देवी के तीनों चरित्र सुनाए। अब वे कहते हैं कि यह मोह भी उसी देवी का है, इसलिए उसी की शरण लो। दोनों नदी के तट पर मिट्टी की मूर्ति बनाकर तीन वर्ष तप करते हैं। देवी प्रकट होती हैं। राजा अपना राज्य वापस और अगले जन्म में अटल राज्य माँगता है। वैश्य वह ज्ञान माँगता है जो 'मैं' और 'मेरा' से छुड़ाए। देवी दोनों को वर देती हैं और बताती हैं कि सुरथ आगे सावर्णि मनु बनेंगे।

ये वरदान कथा का हिस्सा हैं। ग्रंथ जो कहता है, हमने उसका वैसा ही अनुवाद किया है। इसमें हमारी ओर से कोई वादा नहीं है।

रचना और पाठ

आरंभ में देवी का ध्यान है। फिर गीता प्रेस की गिनती में २९ मंत्र हैं। अंतिम श्लोक 'क्लीं ॐ' जोड़कर दोबारा पढ़ा जाता है। धीरे पढ़ें और इन उच्चारणों पर ध्यान दें:

  • अविभ्रंश्यन्यजन्मनि: अ-वि-भ्रं-श्य-न्य-ज-न्म-नि। लंबा शब्द है, टुकड़ों में बोलें।
  • निजगात्रासृगुक्षितम्: 'सृ' में ऋ है, 'रु' नहीं। 'क्षि' साफ़ बोलें।
  • शंसितव्रतम्: पहले श, फिर स।
  • क्लीं: क और ल को जोड़कर, अंत में अनुस्वार।

यहाँ दिया अर्थ हमारी टीम ने मूल संस्कृत से लिखा है। विद्वानों ने इसे जाँचा है या नहीं, यह इसी पेज पर दिखाया गया है।

ॐ बालार्कमण्डलाभासां चतुर्बाहुं त्रिलोचनाम्। पाशाङ्कुशवराभीतीर्धारयन्तीं शिवां भजे॥

oṃ bālārkamaṇḍalābhāsāṃ caturbāhuṃ trilocanām | pāśāṅkuśavarābhītīrdhārayantīṃ śivāṃ bhaje ||

जिनकी आभा उगते सूर्य के बिंब जैसी है, जिनकी चार भुजाएँ और तीन नेत्र हैं, और जो हाथों में पाश, अंकुश, वर-मुद्रा और अभय-मुद्रा धारण करती हैं, उन मंगलमयी शिवा की मैं उपासना करता हूँ।

ॐ ऋषिरुवाच॥

oṃ ṛṣiruvāca ||

ॐ। ऋषि बोले —

एतत्ते कथितं भूप देवीमाहात्म्यमुत्तमम्। एवंप्रभावा सा देवी ययेदं धार्यते जगत्॥

etatte kathitaṃ bhūpa devīmāhātmyamuttamam | evaṃprabhāvā sā devī yayedaṃ dhāryate jagat ||

हे राजन्, देवी का यह उत्तम माहात्म्य मैंने तुम्हें सुना दिया। जिन देवी ने इस जगत को धारण कर रखा है, उनका प्रभाव ऐसा है।

विद्या तथैव क्रियते भगवद्विष्णुमायया। तया त्वमेष वैश्यश्च तथैवान्ये विवेकिनः॥

vidyā tathaiva kriyate bhagavadviṣṇumāyayā | tayā tvameṣa vaiśyaśca tathaivānye vivekinaḥ ||

भगवान विष्णु की माया रूपी वही देवी उसी प्रकार ज्ञान भी उत्पन्न करती हैं। उन्हीं के कारण तुम, यह वैश्य और इसी तरह दूसरे विवेकी लोग भी

मोह्यन्ते मोहिताश्चैव मोहमेष्यन्ति चापरे। तामुपैहि महाराज शरणं परमेश्वरीम्॥

mohyante mohitāścaiva mohameṣyanti cāpare | tāmupaihi mahārāja śaraṇaṃ parameśvarīm ||

मोह में पड़ते हैं। पहले भी मोहित हुए हैं और आगे भी दूसरे लोग मोह में पड़ेंगे। हे महाराज, उन परमेश्वरी की शरण में जाओ।

आराधिता सैव नृणां भोगस्वर्गापवर्गदा॥

ārādhitā saiva nṛṇāṃ bhogasvargāpavargadā ||

आराधना करने पर वही मनुष्यों को भोग, स्वर्ग और मोक्ष देती हैं।

मार्कण्डेय उवाच॥

mārkaṇḍeya uvāca ||

मार्कंडेय बोले —

इति तस्य वचः श्रुत्वा सुरथः स नराधिपः॥

iti tasya vacaḥ śrutvā surathaḥ sa narādhipaḥ ||

ऋषि के ये वचन सुनकर वह राजा सुरथ

प्रणिपत्य महाभागं तमृषिं शंसितव्रतम्। निर्विण्णोऽतिममत्वेन राज्यापहरणेन च॥

praṇipatya mahābhāgaṃ tamṛṣiṃ śaṃsitavratam | nirviṇṇo'timamatvena rājyāpaharaṇena ca ||

उत्तम व्रतों के लिए प्रसिद्ध उन महाभाग ऋषि को प्रणाम किया। 'यह मेरा है' इस अत्यधिक ममता से और राज्य छिन जाने से उसका मन उचट गया था।

जगाम सद्यस्तपसे स च वैश्यो महामुने। संदर्शनार्थमम्बाया नदीपुलिनसंस्थितः॥

jagāma sadyastapase sa ca vaiśyo mahāmune | saṃdarśanārthamambāyā nadīpulinasaṃsthitaḥ ||

हे महामुनि, वह तुरंत तपस्या के लिए चल पड़ा, और वह वैश्य भी। अंबा के दर्शन के लिए वह एक नदी के रेतीले तट पर जाकर ठहरा।

स च वैश्यस्तपस्तेपे देवीसूक्तं परं जपन्। तौ तस्मिन् पुलिने देव्याः कृत्वा मूर्तिं महीमयीम्॥

sa ca vaiśyastapastepe devīsūktaṃ paraṃ japan | tau tasmin puline devyāḥ kṛtvā mūrtiṃ mahīmayīm ||

वह वैश्य भी श्रेष्ठ देवीसूक्त का जप करते हुए तप करने लगा। उन दोनों ने उस तट पर देवी की मिट्टी की मूर्ति बनाई

अर्हणां चक्रतुस्तस्याः पुष्पधूपाग्नितर्पणैः। निराहारौ यताहारौ तन्मनस्कौ समाहितौ॥

arhaṇāṃ cakratustasyāḥ puṣpadhūpāgnitarpaṇaiḥ | nirāhārau yatāhārau tanmanaskau samāhitau ||

और फूल, धूप, अग्नि में आहुति और जल-तर्पण से उनकी पूजा की। कभी निराहार रहकर, कभी संयमित आहार लेकर, मन उन्हीं में लगाकर और एकाग्र होकर

ददतुस्तौ बलिं चैव निजगात्रासृगुक्षितम्। एवं समाराधयतोस्त्रिभिर्वर्षैर्यतात्मनोः॥

dadatustau baliṃ caiva nijagātrāsṛgukṣitam | evaṃ samārādhayatostribhirvarṣairyatātmanoḥ ||

उन्होंने अपने शरीर के रक्त से सींची हुई बलि भी उन्हें अर्पित की। इस प्रकार संयम से तीन वर्ष तक आराधना करने पर

परितुष्टा जगद्धात्री प्रत्यक्षं प्राह चण्डिका॥

parituṣṭā jagaddhātrī pratyakṣaṃ prāha caṇḍikā ||

जगत को धारण करने वाली चंडिका प्रसन्न हुईं और प्रत्यक्ष प्रकट होकर बोलीं।

देव्युवाच॥

devyuvāca ||

देवी बोलीं —

यत्प्रार्थ्यते त्वया भूप त्वया च कुलनन्दन। मत्तस्तत्प्राप्यतां सर्वं परितुष्टा ददामि तत्॥

yatprārthyate tvayā bhūpa tvayā ca kulanandana | mattastatprāpyatāṃ sarvaṃ parituṣṭā dadāmi tat ||

हे राजन्, और कुल को आनंद देने वाले हे वैश्य, तुम जो कुछ माँगते हो वह सब मुझसे प्राप्त करो। मैं प्रसन्न हूँ, वह मैं देती हूँ।

मार्कण्डेय उवाच॥

mārkaṇḍeya uvāca ||

मार्कंडेय बोले —

ततो वव्रे नृपो राज्यमविभ्रंश्यन्यजन्मनि। अत्रैव च निजं राज्यं हतशत्रुबलं बलात्॥

tato vavre nṛpo rājyamavibhraṃśyanyajanmani | atraiva ca nijaṃ rājyaṃ hataśatrubalaṃ balāt ||

तब राजा ने वर माँगा: अगले जन्म में कभी न छिनने वाला राज्य, और इसी जन्म में शत्रुओं की शक्ति को बलपूर्वक तोड़कर अपना राज्य वापस।

सोऽपि वैश्यस्ततो ज्ञानं वव्रे निर्विण्णमानसः। ममेत्यहमिति प्राज्ञः सङ्गविच्युतिकारकम्॥

so'pi vaiśyastato jñānaṃ vavre nirviṇṇamānasaḥ | mametyahamiti prājñaḥ saṅgavicyutikārakam ||

फिर उस वैश्य ने भी ज्ञान माँगा। उसका मन संसार से विरक्त हो चुका था और वह समझदार था। उसने वह ज्ञान माँगा जो 'यह मेरा है' और 'मैं' की भावना से बँधी आसक्ति को काट देता है।

देव्युवाच॥

devyuvāca ||

देवी बोलीं —

स्वल्पैरहोभिर्नृपते स्वं राज्यं प्राप्स्यते भवान्॥

svalpairahobhirnṛpate svaṃ rājyaṃ prāpsyate bhavān ||

हे राजन्, बहुत थोड़े ही दिनों में आप अपना राज्य फिर पा लेंगे।

हत्वा रिपूनस्खलितं तव तत्र भविष्यति॥

hatvā ripūnaskhalitaṃ tava tatra bhaviṣyati ||

शत्रुओं को मारकर पाया हुआ वह राज्य वहाँ आपके पास अटल रहेगा।

मृतश्च भूयः सम्प्राप्य जन्म देवाद्विवस्वतः॥

mṛtaśca bhūyaḥ samprāpya janma devādvivasvataḥ ||

और मृत्यु के बाद आप फिर से विवस्वान् सूर्यदेव से जन्म पाएँगे,

सावर्णिको नाम मनुर्भवान् भुवि भविष्यति॥

sāvarṇiko nāma manurbhavān bhuvi bhaviṣyati ||

और पृथ्वी पर सावर्णिक नाम के मनु होंगे।

वैश्यवर्य त्वया यश्च वरोऽस्मत्तोऽभिवाञ्छितः॥

vaiśyavarya tvayā yaśca varo'smatto'bhivāñchitaḥ ||

हे श्रेष्ठ वैश्य, तुमने मुझसे जो वर चाहा है,

तं प्रयच्छामि संसिद्ध्यै तव ज्ञानं भविष्यति॥

taṃ prayacchāmi saṃsiddhyai tava jñānaṃ bhaviṣyati ||

वह मैं तुम्हें देती हूँ। तुम्हारी परम सिद्धि के लिए तुम्हें ज्ञान प्राप्त होगा।

मार्कण्डेय उवाच॥

mārkaṇḍeya uvāca ||

मार्कंडेय बोले —

इति दत्त्वा तयोर्देवी यथाभिलषितं वरम्॥

iti dattvā tayordevī yathābhilaṣitaṃ varam ||

इस प्रकार उन दोनों को उनकी इच्छा के अनुसार वर देकर

बभूवान्तर्हिता सद्यो भक्त्या ताभ्यामभिष्टुता। एवं देव्या वरं लब्ध्वा सुरथः क्षत्रियर्षभः॥

babhūvāntarhitā sadyo bhaktyā tābhyāmabhiṣṭutā | evaṃ devyā varaṃ labdhvā surathaḥ kṣatriyarṣabhaḥ ||

दोनों ने भक्ति से जिनकी स्तुति की, वे देवी तुरंत अंतर्धान हो गईं। इस प्रकार देवी से वर पाकर क्षत्रियों में श्रेष्ठ सुरथ

सूर्याज्जन्म समासाद्य सावर्णिर्भविता मनुः॥

sūryājjanma samāsādya sāvarṇirbhavitā manuḥ ||

सूर्य से जन्म लेकर सावर्णि मनु होंगे।

एवं देव्या वरं लब्ध्वा सुरथः क्षत्रियर्षभः। सूर्याज्जन्म समासाद्य सावर्णिर्भविता मनुः॥ क्लीं ॐ॥

evaṃ devyā varaṃ labdhvā surathaḥ kṣatriyarṣabhaḥ | sūryājjanma samāsādya sāvarṇirbhavitā manuḥ || klīṃ oṃ ||

इस प्रकार देवी से वर पाकर क्षत्रियों में श्रेष्ठ सुरथ सूर्य से जन्म लेकर सावर्णि मनु होंगे। क्लीं ॐ। (पाठ के समापन के लिए यह श्लोक दोहराया जाता है।)

॥ इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे सावर्णिके मन्वन्तरे देवीमाहात्म्ये सुरथवैश्ययोर्वरप्रदानं नाम त्रयोदशोऽध्यायः॥

|| iti śrīmārkaṇḍeyapurāṇe sāvarṇike manvantare devīmāhātmye surathavaiśyayorvarapradānaṃ nāma trayodaśo'dhyāyaḥ ||

श्रीमार्कंडेय पुराण में, सावर्णिक मन्वंतर की कथा में, देवीमाहात्म्य का ‘सुरथ और वैश्य को वरदान’ नामक तेरहवाँ अध्याय यहाँ पूरा हुआ।