ॐ बालार्कमण्डलाभासां चतुर्बाहुं त्रिलोचनाम्।
पाशाङ्कुशवराभीतीर्धारयन्तीं शिवां भजे॥
oṃ bālārkamaṇḍalābhāsāṃ caturbāhuṃ trilocanām |
pāśāṅkuśavarābhītīrdhārayantīṃ śivāṃ bhaje ||
उगवत्या सूर्याच्या बिंबासारखी जिची कांती आहे, जिला चार हात आणि तीन डोळे आहेत, आणि जी हातांत पाश, अंकुश, वरमुद्रा आणि अभयमुद्रा धारण करते, त्या मंगलमयी शिवादेवीची मी उपासना करतो.
जिनकी आभा उगते सूर्य के बिंब जैसी है, जिनकी चार भुजाएँ और तीन नेत्र हैं, और जो हाथों में पाश, अंकुश, वर-मुद्रा और अभय-मुद्रा धारण करती हैं, उन मंगलमयी शिवा की मैं उपासना करता हूँ।
I worship the auspicious Devi (śivā). She glows like the disc of the rising sun. She has four arms and three eyes. She holds a noose and a goad, and her other two hands show the gestures of granting boons and of 'do not fear'.
ॐ ऋषिरुवाच॥
oṃ ṛṣiruvāca ||
ॐ. ऋषी म्हणाले —
ॐ। ऋषि बोले —
Om. The sage said:
एतत्ते कथितं भूप देवीमाहात्म्यमुत्तमम्।
एवंप्रभावा सा देवी ययेदं धार्यते जगत्॥
etatte kathitaṃ bhūpa devīmāhātmyamuttamam |
evaṃprabhāvā sā devī yayedaṃ dhāryate jagat ||
हे राजा, देवीचं हे उत्तम माहात्म्य मी तुला सांगितलं. ज्या देवीने हे जग धारण केलं आहे, तिचा प्रभाव असा आहे.
हे राजन्, देवी का यह उत्तम माहात्म्य मैंने तुम्हें सुना दिया। जिन देवी ने इस जगत को धारण कर रखा है, उनका प्रभाव ऐसा है।
O king, I have told you this excellent account of the Devi's greatness. Such is the power of the Devi by whom this world is upheld.
विद्या तथैव क्रियते भगवद्विष्णुमायया।
तया त्वमेष वैश्यश्च तथैवान्ये विवेकिनः॥
vidyā tathaiva kriyate bhagavadviṣṇumāyayā |
tayā tvameṣa vaiśyaśca tathaivānye vivekinaḥ ||
भगवान विष्णूंची माया असलेली तीच देवी त्याच प्रकारे ज्ञानही निर्माण करते. तिच्यामुळेच तू, हा वैश्य आणि तसेच इतर विवेकी लोकही
भगवान विष्णु की माया रूपी वही देवी उसी प्रकार ज्ञान भी उत्पन्न करती हैं। उन्हीं के कारण तुम, यह वैश्य और इसी तरह दूसरे विवेकी लोग भी
In the same way, she who is the Maya of the blessed Vishnu also brings about knowledge. Through her, you, this merchant, and other discerning people too
मोह्यन्ते मोहिताश्चैव मोहमेष्यन्ति चापरे।
तामुपैहि महाराज शरणं परमेश्वरीम्॥
mohyante mohitāścaiva mohameṣyanti cāpare |
tāmupaihi mahārāja śaraṇaṃ parameśvarīm ||
मोहात पडतात. आधीही मोहात पडले आहेत आणि पुढेही इतर लोक मोहात पडतील. हे महाराज, त्या परमेश्वरीला शरण जा.
मोह में पड़ते हैं। पहले भी मोहित हुए हैं और आगे भी दूसरे लोग मोह में पड़ेंगे। हे महाराज, उन परमेश्वरी की शरण में जाओ।
are deluded now, have been deluded before, and others will be deluded in time to come. Great king, go to her, Parameshvari, the supreme Devi, for refuge.
आराधिता सैव नृणां भोगस्वर्गापवर्गदा॥
ārādhitā saiva nṛṇāṃ bhogasvargāpavargadā ||
आराधना केली असता तीच माणसांना भोग, स्वर्ग आणि मोक्ष देते.
आराधना करने पर वही मनुष्यों को भोग, स्वर्ग और मोक्ष देती हैं।
Worshipped, she alone gives people the enjoyments of this life, heaven, and final freedom.
मार्कण्डेय उवाच॥
mārkaṇḍeya uvāca ||
मार्कंडेय म्हणाले —
मार्कंडेय बोले —
Markandeya said:
इति तस्य वचः श्रुत्वा सुरथः स नराधिपः॥
iti tasya vacaḥ śrutvā surathaḥ sa narādhipaḥ ||
ऋषींचं हे बोलणं ऐकून तो राजा सुरथ
ऋषि के ये वचन सुनकर वह राजा सुरथ
Hearing these words of the sage, King Suratha
प्रणिपत्य महाभागं तमृषिं शंसितव्रतम्।
निर्विण्णोऽतिममत्वेन राज्यापहरणेन च॥
praṇipatya mahābhāgaṃ tamṛṣiṃ śaṃsitavratam |
nirviṇṇo'timamatvena rājyāpaharaṇena ca ||
उत्तम व्रतांसाठी प्रसिद्ध असलेल्या त्या थोर ऋषींना त्याने नमस्कार केला. 'हे माझं' या अतिशय ममतेने आणि राज्य हिरावलं गेल्याने त्याचं मन विटलं होतं.
उत्तम व्रतों के लिए प्रसिद्ध उन महाभाग ऋषि को प्रणाम किया। 'यह मेरा है' इस अत्यधिक ममता से और राज्य छिन जाने से उसका मन उचट गया था।
bowed low to that noble sage, whose vows were praised by all. His heart had grown weary, through his excessive sense of 'mine' and the loss of his kingdom.
जगाम सद्यस्तपसे स च वैश्यो महामुने।
संदर्शनार्थमम्बाया नदीपुलिनसंस्थितः॥
jagāma sadyastapase sa ca vaiśyo mahāmune |
saṃdarśanārthamambāyā nadīpulinasaṃsthitaḥ ||
हे महामुनी, तो लगेच तपश्चर्येसाठी निघून गेला, आणि तो वैश्यही. अंबेचं दर्शन व्हावं म्हणून तो एका नदीकाठच्या वाळूच्या पुळणीवर जाऊन राहिला.
हे महामुनि, वह तुरंत तपस्या के लिए चल पड़ा, और वह वैश्य भी। अंबा के दर्शन के लिए वह एक नदी के रेतीले तट पर जाकर ठहरा।
He left at once to undertake tapas, O great sage, and so did the merchant. Hoping for a sight of the Mother, he settled on the sandbank of a river.
स च वैश्यस्तपस्तेपे देवीसूक्तं परं जपन्।
तौ तस्मिन् पुलिने देव्याः कृत्वा मूर्तिं महीमयीम्॥
sa ca vaiśyastapastepe devīsūktaṃ paraṃ japan |
tau tasmin puline devyāḥ kṛtvā mūrtiṃ mahīmayīm ||
तो वैश्यही श्रेष्ठ देवीसूक्ताचा जप करत तप करू लागला. त्या दोघांनी त्या पुळणीवर देवीची मातीची मूर्ती घडवली,
वह वैश्य भी श्रेष्ठ देवीसूक्त का जप करते हुए तप करने लगा। उन दोनों ने उस तट पर देवी की मिट्टी की मूर्ति बनाई
The merchant, too, practised tapas, chanting the supreme Devi Sukta. On that sandbank the two of them made an image of the Devi out of earth
अर्हणां चक्रतुस्तस्याः पुष्पधूपाग्नितर्पणैः।
निराहारौ यताहारौ तन्मनस्कौ समाहितौ॥
arhaṇāṃ cakratustasyāḥ puṣpadhūpāgnitarpaṇaiḥ |
nirāhārau yatāhārau tanmanaskau samāhitau ||
आणि फुलं, धूप, अग्नीतली आहुती आणि जलतर्पण यांनी तिची पूजा केली. कधी उपवास करून, कधी मोजकाच आहार घेऊन, मन तिच्यावरच लावून आणि एकाग्र होऊन,
और फूल, धूप, अग्नि में आहुति और जल-तर्पण से उनकी पूजा की। कभी निराहार रहकर, कभी संयमित आहार लेकर, मन उन्हीं में लगाकर और एकाग्र होकर
and worshipped her with flowers, incense, fire offerings and libations of water. At times fasting, at times eating very little, with their minds fixed on her and gathered,
ददतुस्तौ बलिं चैव निजगात्रासृगुक्षितम्।
एवं समाराधयतोस्त्रिभिर्वर्षैर्यतात्मनोः॥
dadatustau baliṃ caiva nijagātrāsṛgukṣitam |
evaṃ samārādhayatostribhirvarṣairyatātmanoḥ ||
त्यांनी आपल्या शरीरातल्या रक्ताने शिंपडलेला बळीही तिला अर्पण केला. अशा प्रकारे संयमाने तीन वर्षं आराधना केल्यावर,
उन्होंने अपने शरीर के रक्त से सींची हुई बलि भी उन्हें अर्पित की। इस प्रकार संयम से तीन वर्ष तक आराधना करने पर
they also offered her bali sprinkled with blood from their own bodies. When they had worshipped her in this way, with self-control, for three years,
परितुष्टा जगद्धात्री प्रत्यक्षं प्राह चण्डिका॥
parituṣṭā jagaddhātrī pratyakṣaṃ prāha caṇḍikā ||
जगाला धारण करणारी चंडिका प्रसन्न झाली आणि प्रत्यक्ष प्रकट होऊन म्हणाली.
जगत को धारण करने वाली चंडिका प्रसन्न हुईं और प्रत्यक्ष प्रकट होकर बोलीं।
Chandika, who upholds the world, was well pleased. She appeared before them in person and spoke.
देव्युवाच॥
devyuvāca ||
देवी म्हणाली —
देवी बोलीं —
The Devi said:
यत्प्रार्थ्यते त्वया भूप त्वया च कुलनन्दन।
मत्तस्तत्प्राप्यतां सर्वं परितुष्टा ददामि तत्॥
yatprārthyate tvayā bhūpa tvayā ca kulanandana |
mattastatprāpyatāṃ sarvaṃ parituṣṭā dadāmi tat ||
हे राजा, आणि कुळाला आनंद देणाऱ्या हे वैश्या, तुम्ही जे जे मागाल ते सगळं माझ्याकडून घ्या. मी प्रसन्न आहे, ते मी देते.
हे राजन्, और कुल को आनंद देने वाले हे वैश्य, तुम जो कुछ माँगते हो वह सब मुझसे प्राप्त करो। मैं प्रसन्न हूँ, वह मैं देती हूँ।
O king, and you, the joy of your family: whatever each of you asks for, receive it all from me. I am well pleased, and I give it.
मार्कण्डेय उवाच॥
mārkaṇḍeya uvāca ||
मार्कंडेय म्हणाले —
मार्कंडेय बोले —
Markandeya said:
ततो वव्रे नृपो राज्यमविभ्रंश्यन्यजन्मनि।
अत्रैव च निजं राज्यं हतशत्रुबलं बलात्॥
tato vavre nṛpo rājyamavibhraṃśyanyajanmani |
atraiva ca nijaṃ rājyaṃ hataśatrubalaṃ balāt ||
तेव्हा राजाने वर मागितला: पुढच्या जन्मात कधीही न ढळणारं राज्य, आणि याच जन्मात शत्रूंचं बळ मोडून पराक्रमाने परत मिळवलेलं आपलं स्वतःचं राज्य.
तब राजा ने वर माँगा: अगले जन्म में कभी न छिनने वाला राज्य, और इसी जन्म में शत्रुओं की शक्ति को बलपूर्वक तोड़कर अपना राज्य वापस।
Then the king made his choice: a kingdom that would never be lost, in another birth, and in this very life his own kingdom back, taken by force, with his enemies' power broken.
सोऽपि वैश्यस्ततो ज्ञानं वव्रे निर्विण्णमानसः।
ममेत्यहमिति प्राज्ञः सङ्गविच्युतिकारकम्॥
so'pi vaiśyastato jñānaṃ vavre nirviṇṇamānasaḥ |
mametyahamiti prājñaḥ saṅgavicyutikārakam ||
त्यानंतर त्या वैश्यानेही ज्ञान मागितलं. त्याचं मन संसाराला विटलं होतं आणि तो जाणता होता. 'हे माझं' आणि 'मी' या भावनेतून येणारी आसक्ती तोडणारं ज्ञान त्याने मागितलं.
फिर उस वैश्य ने भी ज्ञान माँगा। उसका मन संसार से विरक्त हो चुका था और वह समझदार था। उसने वह ज्ञान माँगा जो 'यह मेरा है' और 'मैं' की भावना से बँधी आसक्ति को काट देता है।
Then the merchant, wise, his mind turned away from the world, asked for knowledge: the knowledge that cuts the attachment born of 'mine' and 'I'.
देव्युवाच॥
devyuvāca ||
देवी म्हणाली —
देवी बोलीं —
The Devi said:
स्वल्पैरहोभिर्नृपते स्वं राज्यं प्राप्स्यते भवान्॥
svalpairahobhirnṛpate svaṃ rājyaṃ prāpsyate bhavān ||
हे राजा, अगदी थोड्याच दिवसांत तुम्हाला तुमचं स्वतःचं राज्य परत मिळेल.
हे राजन्, बहुत थोड़े ही दिनों में आप अपना राज्य फिर पा लेंगे।
O king, in just a few days you will regain your own kingdom.
हत्वा रिपूनस्खलितं तव तत्र भविष्यति॥
hatvā ripūnaskhalitaṃ tava tatra bhaviṣyati ||
शत्रूंना मारून मिळवलेलं ते राज्य तिथे तुमच्याकडे स्थिर राहील.
शत्रुओं को मारकर पाया हुआ वह राज्य वहाँ आपके पास अटल रहेगा।
You will slay your enemies, and there it will stay yours, unshaken.
मृतश्च भूयः सम्प्राप्य जन्म देवाद्विवस्वतः॥
mṛtaśca bhūyaḥ samprāpya janma devādvivasvataḥ ||
आणि मृत्यूनंतर तुम्ही पुन्हा विवस्वान सूर्यदेवापासून जन्म घ्याल,
और मृत्यु के बाद आप फिर से विवस्वान् सूर्यदेव से जन्म पाएँगे,
And after death you will be born again, of the god Vivasvan, the Sun,
सावर्णिको नाम मनुर्भवान् भुवि भविष्यति॥
sāvarṇiko nāma manurbhavān bhuvi bhaviṣyati ||
आणि पृथ्वीवर सावर्णिक नावाचे मनू व्हाल.
और पृथ्वी पर सावर्णिक नाम के मनु होंगे।
and you will be the Manu named Savarnika on earth.
वैश्यवर्य त्वया यश्च वरोऽस्मत्तोऽभिवाञ्छितः॥
vaiśyavarya tvayā yaśca varo'smatto'bhivāñchitaḥ ||
हे श्रेष्ठ वैश्या, तू माझ्याकडे जो वर मागितला आहेस,
हे श्रेष्ठ वैश्य, तुमने मुझसे जो वर चाहा है,
And you, best of merchants, the boon you have wished for from me,
तं प्रयच्छामि संसिद्ध्यै तव ज्ञानं भविष्यति॥
taṃ prayacchāmi saṃsiddhyai tava jñānaṃ bhaviṣyati ||
तो मी तुला देते. तुझ्या परम सिद्धीसाठी तुला ज्ञान मिळेल.
वह मैं तुम्हें देती हूँ। तुम्हारी परम सिद्धि के लिए तुम्हें ज्ञान प्राप्त होगा।
I grant it. Knowledge will be yours, for your final fulfilment.
मार्कण्डेय उवाच॥
mārkaṇḍeya uvāca ||
मार्कंडेय म्हणाले —
मार्कंडेय बोले —
Markandeya said:
इति दत्त्वा तयोर्देवी यथाभिलषितं वरम्॥
iti dattvā tayordevī yathābhilaṣitaṃ varam ||
अशा प्रकारे त्या दोघांना त्यांच्या इच्छेप्रमाणे वर देऊन,
इस प्रकार उन दोनों को उनकी इच्छा के अनुसार वर देकर
Having given the two of them the boons they longed for,
बभूवान्तर्हिता सद्यो भक्त्या ताभ्यामभिष्टुता।
एवं देव्या वरं लब्ध्वा सुरथः क्षत्रियर्षभः॥
babhūvāntarhitā sadyo bhaktyā tābhyāmabhiṣṭutā |
evaṃ devyā varaṃ labdhvā surathaḥ kṣatriyarṣabhaḥ ||
त्या दोघांनी भक्तीने जिची स्तुती केली ती देवी लगेच अंतर्धान पावली. अशा प्रकारे देवीकडून वर मिळवून क्षत्रियश्रेष्ठ सुरथ
दोनों ने भक्ति से जिनकी स्तुति की, वे देवी तुरंत अंतर्धान हो गईं। इस प्रकार देवी से वर पाकर क्षत्रियों में श्रेष्ठ सुरथ
the Devi, praised by them with devotion, vanished at once. Having received this boon from the Devi, Suratha, foremost of kshatriyas,
सूर्याज्जन्म समासाद्य सावर्णिर्भविता मनुः॥
sūryājjanma samāsādya sāvarṇirbhavitā manuḥ ||
सूर्यापासून जन्म घेऊन सावर्णी मनू होईल.
सूर्य से जन्म लेकर सावर्णि मनु होंगे।
will be born of the Sun and become the Manu Savarni.
एवं देव्या वरं लब्ध्वा सुरथः क्षत्रियर्षभः।
सूर्याज्जन्म समासाद्य सावर्णिर्भविता मनुः॥ क्लीं ॐ॥
evaṃ devyā varaṃ labdhvā surathaḥ kṣatriyarṣabhaḥ |
sūryājjanma samāsādya sāvarṇirbhavitā manuḥ || klīṃ oṃ ||
अशा प्रकारे देवीकडून वर मिळवून क्षत्रियश्रेष्ठ सुरथ सूर्यापासून जन्म घेऊन सावर्णी मनू होईल. क्लीं ॐ. (पाठाच्या समारोपासाठी हा श्लोक पुन्हा म्हटला जातो.)
इस प्रकार देवी से वर पाकर क्षत्रियों में श्रेष्ठ सुरथ सूर्य से जन्म लेकर सावर्णि मनु होंगे। क्लीं ॐ। (पाठ के समापन के लिए यह श्लोक दोहराया जाता है।)
Having received this boon from the Devi, Suratha, foremost of kshatriyas, will be born of the Sun and become the Manu Savarni. Klīṃ Om. (The verse is said a second time here to close the recitation.)
॥ इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे सावर्णिके मन्वन्तरे देवीमाहात्म्ये सुरथवैश्ययोर्वरप्रदानं नाम त्रयोदशोऽध्यायः॥
|| iti śrīmārkaṇḍeyapurāṇe sāvarṇike manvantare devīmāhātmye surathavaiśyayorvarapradānaṃ nāma trayodaśo'dhyāyaḥ ||
श्रीमार्कंडेय पुराणात, सावर्णिक मन्वंतराच्या कथेत, देवीमाहात्म्यातला ‘सुरथ आणि वैश्य यांना वरदान’ नावाचा तेरावा अध्याय इथे पूर्ण झाला.
श्रीमार्कंडेय पुराण में, सावर्णिक मन्वंतर की कथा में, देवीमाहात्म्य का ‘सुरथ और वैश्य को वरदान’ नामक तेरहवाँ अध्याय यहाँ पूरा हुआ।
Here ends the thirteenth chapter, called ‘The Granting of Boons to Suratha and the Merchant’, of the Devi Mahatmya, in the account of the Savarni Manvantara in the Shri Markandeya Purana.