Pradip TambeFounder · Mydigitcard Business Solutions

लोड हो रहा है

ग्रंथ: श्रीदुर्गासप्तशती

नवमोऽध्यायः · निशुम्भवध

Chapter 9 · The slaying of Nishumbha

दुर्गा सप्तशती का नौवाँ अध्याय: निशुंभ का वध

43 श्लोक ऑडियो बाद में जोड़ा जाएगा

इस स्तोत्र के बारे में

निशुंभवध श्रीदुर्गासप्तशती का नौवाँ अध्याय है। सप्तशती मार्कंडेय पुराण का देवीमाहात्म्य है, और इस अध्याय की पुष्पिका बताती है कि यह कथा सावर्णिक मन्वंतर के प्रसंग में आती है। परंपरा के अनुसार पाँचवें से तेरहवें अध्याय तक का भाग 'उत्तम चरित्र' कहलाता है। यह अध्याय उसी भाग में है।

आठवें अध्याय में रक्तबीज मारा जा चुका है। अब राजा सुरथ ऋषि से पूछते हैं कि उसके बाद शुंभ और निशुंभ ने क्या किया। ऋषि युद्ध का वर्णन करते हैं। पहले निशुंभ घायल होकर गिरता है। फिर शुंभ रथ पर आता है और देवी उसे मूर्च्छित कर देती हैं। इसी बीच निशुंभ होश में आकर फिर लड़ता है। देवी शूल से उसका हृदय बेधती हैं और तलवार से उसका अंत करती हैं। अंतिम श्लोकों में मातृकाएँ, काली, शिवदूती और सिंह बची हुई असुर सेना का नाश करते हैं।

रचना

आरंभ में अर्धनारीश्वर का ध्यान है। उसके बाद गीता प्रेस की गिनती से ४१ मंत्र हैं: दो 'उवाच' पंक्तियाँ और ३९ श्लोक। अंत में पुष्पिका है। यहाँ के क्रमांक (९.१, ९.२…) गीता प्रेस संस्करण से मेल खाते हैं।

पहली बार पढ़ रहे हों तो

जल्दी न करें। आधा श्लोक पढ़ें, ज़रा रुकें, फिर अगला। पहले एक बार अर्थ पढ़ लें, कथा समझ में आने पर पाठ आसान लगता है। इस अध्याय में इन शब्दों पर ध्यान दें:

  • संदष्टौष्ठपुटाः: 'ष्ठ' साफ़ बोलें, 'स्ट' नहीं।
  • क्षुरप्रेण, दंष्ट्राक्षुण्ण: 'क्ष' और 'ष्ट्र' जैसे संयुक्ताक्षर तोड़कर न बोलें।
  • निर्घातनिःस्वनो: बीच का विसर्ग हल्का-सा सुनाई देना चाहिए।
  • शुम्भ, निशुम्भ: यहाँ तालव्य 'श' है, 'स' या 'ष' नहीं।

यहाँ दिया अर्थ हमारी टीम ने मूल संस्कृत से लिखा है। विद्वानों ने इसे जाँचा है या नहीं, यह इसी पेज पर दिखाया गया है।

ॐ बन्धूककाञ्चननिभं रुचिराक्षमालां पाशाङ्कुशौ च वरदां निजबाहुदण्डैः। बिभ्राणमिन्दुशकलाभरणं त्रिनेत्रमर्धाम्बिकेशमनिशं वपुराश्रयामि॥

oṃ bandhūkakāñcananibhaṃ rucirākṣamālāṃ pāśāṅkuśau ca varadāṃ nijabāhudaṇḍaiḥ | bibhrāṇaminduśakalābharaṇaṃ trinetramardhāmbikeśamaniśaṃ vapurāśrayāmi ||

जो रूप आधा अंबिका और आधा शिव है, उस अर्धनारीश्वर रूप का मैं सदा आश्रय लेता हूँ। उसकी कांति बंधूक के लाल फूल और सोने जैसी है। उसके हाथों में सुंदर जपमाला, पाश, अंकुश और वर देने की मुद्रा है। चंद्रमा की कला उसका आभूषण है और उसके तीन नेत्र हैं।

ॐ राजोवाच॥

oṃ rājovāca ||

ॐ। राजा बोले —

विचित्रमिदमाख्यातं भगवन् भवता मम। देव्याश्चरितमाहात्म्यं रक्तबीजवधाश्रितम्॥

vicitramidamākhyātaṃ bhagavan bhavatā mama | devyāścaritamāhātmyaṃ raktabījavadhāśritam ||

भगवन्, रक्तबीज के वध से जुड़ा देवी का चरित्र और उनकी महिमा आपने मुझे सुनाई। यह कथा बड़ी अद्भुत है।

भूयश्चेच्छाम्यहं श्रोतुं रक्तबीजे निपातिते। चकार शुम्भो यत्कर्म निशुम्भश्चातिकोपनः॥

bhūyaścecchāmyahaṃ śrotuṃ raktabīje nipātite | cakāra śumbho yatkarma niśumbhaścātikopanaḥ ||

रक्तबीज के मारे जाने के बाद शुंभ ने और अत्यंत क्रोधी निशुंभ ने क्या किया, यह मैं और सुनना चाहता हूँ।

ऋषिरुवाच॥

ṛṣiruvāca ||

ऋषि बोले —

चकार कोपमतुलं रक्तबीजे निपातिते। शुम्भासुरो निशुम्भश्च हतेष्वन्येषु चाहवे॥

cakāra kopamatulaṃ raktabīje nipātite | śumbhāsuro niśumbhaśca hateṣvanyeṣu cāhave ||

रक्तबीज मारा गया और बाकी असुर भी युद्ध में मारे गए। तब शुंभासुर और निशुंभ को अपार क्रोध आया।

हन्यमानं महासैन्यं विलोक्यामर्षमुद्वहन्। अभ्यधावन्निशुम्भोऽथ मुख्ययासुरसेनया॥

hanyamānaṃ mahāsainyaṃ vilokyāmarṣamudvahan | abhyadhāvanniśumbho'tha mukhyayāsurasenayā ||

अपनी बड़ी सेना को कटते देखकर निशुंभ क्रोध से भर गया। वह असुरों की मुख्य सेना लेकर देवी की ओर दौड़ा।

तस्याग्रतस्तथा पृष्ठे पार्श्वयोश्च महासुराः। संदष्टौष्ठपुटाः क्रुद्धा हन्तुं देवीमुपाययुः॥

tasyāgratastathā pṛṣṭhe pārśvayośca mahāsurāḥ | saṃdaṣṭauṣṭhapuṭāḥ kruddhā hantuṃ devīmupāyayuḥ ||

उसके आगे, पीछे और दोनों ओर बड़े-बड़े असुर थे। वे क्रोध से होंठ चबाते हुए देवी को मारने आए।

आजगाम महावीर्यः शुम्भोऽपि स्वबलैर्वृतः। निहन्तुं चण्डिकां कोपात्कृत्वा युद्धं तु मातृभिः॥

ājagāma mahāvīryaḥ śumbho'pi svabalairvṛtaḥ | nihantuṃ caṇḍikāṃ kopātkṛtvā yuddhaṃ tu mātṛbhiḥ ||

महापराक्रमी शुंभ भी अपनी सेना के साथ आया। मातृकाओं से युद्ध करने के बाद वह क्रोध में चंडिका को मारने बढ़ा।

ततो युद्धमतीवासीद्देव्या शुम्भनिशुम्भयोः। शरवर्षमतीवोग्रं मेघयोरिव वर्षतोः॥

tato yuddhamatīvāsīddevyā śumbhaniśumbhayoḥ | śaravarṣamatīvograṃ meghayoriva varṣatoḥ ||

फिर देवी और शुंभ-निशुंभ के बीच घोर युद्ध हुआ। जैसे दो बादल बरसते हैं, वैसे वे दोनों बाणों की भयानक वर्षा करने लगे।

चिच्छेदास्ताञ्छरांस्ताभ्यां चण्डिका स्वशरोत्करैः। ताडयामास चाङ्गेषु शस्त्रौघैरसुरेश्वरौ॥

cicchedāstāñcharāṃstābhyāṃ caṇḍikā svaśarotkaraiḥ | tāḍayāmāsa cāṅgeṣu śastraughairasureśvarau ||

उन दोनों के छोड़े बाणों को चंडिका ने अपने बाणों की झड़ी से काट डाला। और शस्त्रों की बौछार से उन दोनों असुरराजों के अंगों पर प्रहार किया।

निशुम्भो निशितं खड्गं चर्म चादाय सुप्रभम्। अताडयन्मूर्ध्नि सिंहं देव्या वाहनमुत्तमम्॥

niśumbho niśitaṃ khaḍgaṃ carma cādāya suprabham | atāḍayanmūrdhni siṃhaṃ devyā vāhanamuttamam ||

निशुंभ ने तेज़ तलवार और चमकती ढाल ली, और देवी के श्रेष्ठ वाहन सिंह के सिर पर वार किया।

ताडिते वाहने देवी क्षुरप्रेणासिमुत्तमम्। निशुम्भस्याशु चिच्छेद चर्म चाप्यष्टचन्द्रकम्॥

tāḍite vāhane devī kṣurapreṇāsimuttamam | niśumbhasyāśu ciccheda carma cāpyaṣṭacandrakam ||

वाहन पर वार होते ही देवी ने उस्तरे जैसी धार वाले बाण से निशुंभ की उत्तम तलवार तुरंत काट दी। आठ चंद्रों से सजी उसकी ढाल भी काट डाली।

छिन्ने चर्मणि खड्गे च शक्तिं चिक्षेप सोऽसुरः। तामप्यस्य द्विधा चक्रे चक्रेणाभिमुखागताम्॥

chinne carmaṇi khaḍge ca śaktiṃ cikṣepa so'suraḥ | tāmapyasya dvidhā cakre cakreṇābhimukhāgatām ||

ढाल और तलवार कट जाने पर उस असुर ने शक्ति नाम का अस्त्र फेंका। वह सामने से आ ही रही थी कि देवी ने चक्र से उसके दो टुकड़े कर दिए।

कोपाध्मातो निशुम्भोऽथ शूलं जग्राह दानवः। आयातं मुष्टिपातेन देवी तच्चाप्यचूर्णयत्॥

kopādhmāto niśumbho'tha śūlaṃ jagrāha dānavaḥ | āyātaṃ muṣṭipātena devī taccāpyacūrṇayat ||

तब क्रोध से फूले दानव निशुंभ ने शूल उठाया। वह पास आया ही था कि देवी ने मुक्के के एक वार से उसे चूर-चूर कर दिया।

आविध्याथ गदां सोऽपि चिक्षेप चण्डिकां प्रति। सापि देव्या त्रिशूलेन भिन्ना भस्मत्वमागता॥

āvidhyātha gadāṃ so'pi cikṣepa caṇḍikāṃ prati | sāpi devyā triśūlena bhinnā bhasmatvamāgatā ||

फिर उसने गदा घुमाकर चंडिका पर फेंकी। देवी के त्रिशूल से वह भी टूटकर राख हो गई।

ततः परशुहस्तं तमायान्तं दैत्यपुङ्गवम्। आहत्य देवी बाणौघैरपातयत भूतले॥

tataḥ paraśuhastaṃ tamāyāntaṃ daityapuṅgavam | āhatya devī bāṇaughairapātayata bhūtale ||

फिर वह श्रेष्ठ दैत्य हाथ में फरसा लेकर आया। देवी ने बाणों की बौछार से उस पर प्रहार किया और उसे धरती पर गिरा दिया।

तस्मिन्निपतिते भूमौ निशुम्भे भीमविक्रमे। भ्रातर्यतीव संक्रुद्धः प्रययौ हन्तुमम्बिकाम्॥

tasminnipatite bhūmau niśumbhe bhīmavikrame | bhrātaryatīva saṃkruddhaḥ prayayau hantumambikām ||

भयानक पराक्रमी निशुंभ धरती पर गिर पड़ा। भाई को गिरा देखकर शुंभ बहुत क्रोधित हुआ और अंबिका को मारने चला।

स रथस्थस्तथात्युच्चैर्गृहीतपरमायुधैः। भुजैरष्टाभिरतुलैर्व्याप्याशेषं बभौ नभः॥

sa rathasthastathātyuccairgṛhītaparamāyudhaiḥ | bhujairaṣṭābhiratulairvyāpyāśeṣaṃ babhau nabhaḥ ||

वह रथ पर ऊँचा खड़ा था। उत्तम अस्त्र थामे अपनी आठ अतुलनीय भुजाओं से मानो पूरे आकाश को घेरकर वह चमक रहा था।

तमायान्तं समालोक्य देवी शङ्खमवादयत्। ज्याशब्दं चापि धनुषश्चकारातीव दुःसहम्॥

tamāyāntaṃ samālokya devī śaṅkhamavādayat | jyāśabdaṃ cāpi dhanuṣaścakārātīva duḥsaham ||

उसे आते देख देवी ने शंख बजाया। और धनुष की डोरी की ऐसी टंकार की, जिसे सहना कठिन था।

पूरयामास ककुभो निजघण्टास्वनेन च। समस्तदैत्यसैन्यानां तेजोवधविधायिना॥

pūrayāmāsa kakubho nijaghaṇṭāsvanena ca | samastadaityasainyānāṃ tejovadhavidhāyinā ||

अपने घंटे की ध्वनि से उन्होंने सारी दिशाएँ भर दीं। वह ध्वनि समस्त दैत्य-सेना के तेज को नष्ट करने वाली थी।

ततः सिंहो महानादैस्त्याजितेभमहामदैः। पूरयामास गगनं गां तथैव दिशो दश॥

tataḥ siṃho mahānādaistyājitebhamahāmadaiḥ | pūrayāmāsa gaganaṃ gāṃ tathaiva diśo daśa ||

फिर सिंह ने ज़ोरदार गर्जनाएँ कीं। उन्हें सुनकर बड़े-बड़े हाथियों का मद उतर गया। उन गर्जनाओं से आकाश, धरती और दसों दिशाएँ भर गईं।

ततः काली समुत्पत्य गगनं क्ष्मामताडयत्। कराभ्यां तन्निनादेन प्राक्स्वनास्ते तिरोहिताः॥

tataḥ kālī samutpatya gaganaṃ kṣmāmatāḍayat | karābhyāṃ tanninādena prāksvanāste tirohitāḥ ||

फिर काली ने आकाश में ऊँची छलाँग लगाई और दोनों हाथों से धरती पर प्रहार किया। उस नाद के आगे पहले के सब शब्द दब गए।

अट्टाट्टहासमशिवं शिवदूती चकार ह। तैः शब्दैरसुरास्त्रेसुः शुम्भः कोपं परं ययौ॥

aṭṭāṭṭahāsamaśivaṃ śivadūtī cakāra ha | taiḥ śabdairasurāstresuḥ śumbhaḥ kopaṃ paraṃ yayau ||

शिवदूती ने अशुभ और भयानक अट्टहास किया। उन ध्वनियों से असुर काँप उठे और शुंभ का क्रोध चरम पर पहुँच गया।

दुरात्मंस्तिष्ठ तिष्ठेति व्याजहाराम्बिका यदा। तदा जयेत्यभिहितं देवैराकाशसंस्थितैः॥

durātmaṃstiṣṭha tiṣṭheti vyājahārāmbikā yadā | tadā jayetyabhihitaṃ devairākāśasaṃsthitaiḥ ||

जब अंबिका ने कहा, 'दुष्ट, ठहर, ठहर', तब आकाश में खड़े देवताओं ने 'जय हो' का घोष किया।

शुम्भेनागत्य या शक्तिर्मुक्ता ज्वालातिभीषणा। आयान्ती वह्निकूटाभा सा निरस्ता महोल्कया॥

śumbhenāgatya yā śaktirmuktā jvālātibhīṣaṇā | āyāntī vahnikūṭābhā sā nirastā maholkayā ||

शुंभ ने आगे बढ़कर एक शक्ति छोड़ी। वह लपटों से बहुत भयानक थी, मानो आग का ढेर हो। आते-आते ही एक बड़ी उल्का ने उसे दूर हटा दिया।

सिंहनादेन शुम्भस्य व्याप्तं लोकत्रयान्तरम्। निर्घातनिःस्वनो घोरो जितवानवनीपते॥

siṃhanādena śumbhasya vyāptaṃ lokatrayāntaram | nirghātaniḥsvano ghoro jitavānavanīpate ||

हे राजन्, शुंभ के सिंहनाद से तीनों लोकों के बीच का सारा अवकाश भर गया। पर बिजली की कड़क जैसे एक भयानक नाद ने उसे भी दबा दिया।

शुम्भमुक्ताञ्छरान्देवी शुम्भस्तत्प्रहिताञ्छरान्। चिच्छेद स्वशरैरुग्रैः शतशोऽथ सहस्रशः॥

śumbhamuktāñcharāndevī śumbhastatprahitāñcharān | ciccheda svaśarairugraiḥ śataśo'tha sahasraśaḥ ||

शुंभ के छोड़े बाणों को देवी ने काटा, और देवी के छोड़े बाणों को शुंभ ने। दोनों ने अपने उग्र बाणों से सैकड़ों, हज़ारों बाण काट डाले।

ततः सा चण्डिका क्रुद्धा शूलेनाभिजघान तम्। स तदाभिहतो भूमौ मूर्च्छितो निपपात ह॥

tataḥ sā caṇḍikā kruddhā śūlenābhijaghāna tam | sa tadābhihato bhūmau mūrcchito nipapāta ha ||

तब क्रोधित चंडिका ने उस पर शूल से प्रहार किया। उस चोट से वह मूर्च्छित होकर धरती पर गिर पड़ा।

ततो निशुम्भः सम्प्राप्य चेतनामात्तकार्मुकः। आजघान शरैर्देवीं कालीं केसरिणं तथा॥

tato niśumbhaḥ samprāpya cetanāmāttakārmukaḥ | ājaghāna śarairdevīṃ kālīṃ kesariṇaṃ tathā ||

इतने में निशुंभ को होश आ गया। उसने धनुष उठाया और देवी, काली तथा सिंह पर बाणों से प्रहार किया।

पुनश्च कृत्वा बाहूनामयुतं दनुजेश्वरः। चक्रायुधेन दितिजश्छादयामास चण्डिकाम्॥

punaśca kṛtvā bāhūnāmayutaṃ danujeśvaraḥ | cakrāyudhena ditijaśchādayāmāsa caṇḍikām ||

फिर उस दितिपुत्र दानवराज ने दस हज़ार भुजाएँ बना लीं और चक्रों की बौछार से चंडिका को ढक दिया।

ततो भगवती क्रुद्धा दुर्गा दुर्गार्तिनाशिनी। चिच्छेद तानि चक्राणि स्वशरैः सायकांश्च तान्॥

tato bhagavatī kruddhā durgā durgārtināśinī | ciccheda tāni cakrāṇi svaśaraiḥ sāyakāṃśca tān ||

तब कठिन संकटों की पीड़ा मिटाने वाली भगवती दुर्गा ने क्रोध करके अपने बाणों से वे सब चक्र और वे बाण काट डाले।

ततो निशुम्भो वेगेन गदामादाय चण्डिकाम्। अभ्यधावत वै हन्तुं दैत्यसेनासमावृतः॥

tato niśumbho vegena gadāmādāya caṇḍikām | abhyadhāvata vai hantuṃ daityasenāsamāvṛtaḥ ||

फिर दैत्य-सेना से घिरा निशुंभ गदा लेकर तेज़ी से चंडिका को मारने दौड़ा।

तस्यापतत एवाशु गदां चिच्छेद चण्डिका। खड्गेन शितधारेण स च शूलं समाददे॥

tasyāpatata evāśu gadāṃ ciccheda caṇḍikā | khaḍgena śitadhāreṇa sa ca śūlaṃ samādade ||

वह झपट ही रहा था कि चंडिका ने तेज़ धार वाली तलवार से उसकी गदा काट दी। तब उसने शूल उठा लिया।

शूलहस्तं समायान्तं निशुम्भममरार्दनम्। हृदि विव्याध शूलेन वेगाविद्धेन चण्डिका॥

śūlahastaṃ samāyāntaṃ niśumbhamamarārdanam | hṛdi vivyādha śūlena vegāviddhena caṇḍikā ||

देवताओं को सताने वाला निशुंभ हाथ में शूल लिए आ रहा था। तभी चंडिका ने वेग से फेंके शूल से उसका हृदय बेध दिया।

भिन्नस्य तस्य शूलेन हृदयान्निःसृतोऽपरः। महाबलो महावीर्यस्तिष्ठेति पुरुषो वदन्॥

bhinnasya tasya śūlena hṛdayānniḥsṛto'paraḥ | mahābalo mahāvīryastiṣṭheti puruṣo vadan ||

शूल से बिंधे उसके हृदय से एक दूसरा पुरुष निकला। वह महाबली और महापराक्रमी था और 'ठहर' कहता हुआ निकला।

तस्य निष्क्रामतो देवी प्रहस्य स्वनवत्ततः। शिरश्चिच्छेद खड्गेन ततोऽसावपतद्भुवि॥

tasya niṣkrāmato devī prahasya svanavattataḥ | śiraściccheda khaḍgena tato'sāvapatadbhuvi ||

वह निकल ही रहा था कि देवी ज़ोर से हँसीं और उन्होंने तलवार से उसका सिर काट दिया। फिर वह धरती पर गिर पड़ा।

ततः सिंहश्चखादोग्रं दंष्ट्राक्षुण्णशिरोधरान्। असुरांस्तांस्तथा काली शिवदूती तथापरान्॥

tataḥ siṃhaścakhādograṃ daṃṣṭrākṣuṇṇaśirodharān | asurāṃstāṃstathā kālī śivadūtī tathāparān ||

फिर सिंह ने अपनी दाढ़ों से उनकी गर्दनें कुचलकर उन असुरों को बड़ी उग्रता से खा लिया। इसी तरह काली और शिवदूती ने दूसरे असुरों को खाया।

कौमारीशक्तिनिर्भिन्नाः केचिन्नेशुर्महासुराः। ब्रह्माणीमन्त्रपूतेन तोयेनान्ये निराकृताः॥

kaumārīśaktinirbhinnāḥ kecinneśurmahāsurāḥ | brahmāṇīmantrapūtena toyenānye nirākṛtāḥ ||

कौमारी की शक्ति से बिंधकर कुछ महाअसुर नष्ट हो गए। ब्रह्माणी के मंत्र से पवित्र किए जल ने कुछ और को भगा दिया।

माहेश्वरीत्रिशूलेन भिन्नाः पेतुस्तथापरे। वाराहीतुण्डघातेन केचिच्चूर्णीकृता भुवि॥

māheśvarītriśūlena bhinnāḥ petustathāpare | vārāhītuṇḍaghātena keciccūrṇīkṛtā bhuvi ||

माहेश्वरी के त्रिशूल से बिंधकर कुछ और गिर पड़े। वाराही की थूथन की चोट से कुछ धरती पर चूर-चूर हो गए।

खण्डं खण्डं च चक्रेण वैष्णव्या दानवाः कृताः। वज्रेण चैन्द्रीहस्ताग्रविमुक्तेन तथापरे॥

khaṇḍaṃ khaṇḍaṃ ca cakreṇa vaiṣṇavyā dānavāḥ kṛtāḥ | vajreṇa caindrīhastāgravimuktena tathāpare ||

वैष्णवी के चक्र से दानवों के टुकड़े-टुकड़े हो गए। और ऐंद्री के हाथ से छूटे वज्र से कुछ और मारे गए।

केचिद्विनेशुरसुराः केचिन्नष्टा महाहवात्। भक्षिताश्चापरे कालीशिवदूतीमृगाधिपैः॥ ॐ॥

kecidvineśurasurāḥ kecinnaṣṭā mahāhavāt | bhakṣitāścāpare kālīśivadūtīmṛgādhipaiḥ || oṃ ||

कुछ असुर मारे गए, कुछ उस महायुद्ध से भाग गए। और बाकी को काली, शिवदूती और सिंह ने खा लिया। ॐ।

॥ इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे सावर्णिके मन्वन्तरे देवीमाहात्म्ये निशुम्भवधो नाम नवमोऽध्यायः॥

|| iti śrīmārkaṇḍeyapurāṇe sāvarṇike manvantare devīmāhātmye niśumbhavadho nāma navamo'dhyāyaḥ ||

श्रीमार्कंडेय पुराण में, सावर्णिक मन्वंतर की कथा में, देवीमाहात्म्य का ‘निशुंभ का वध’ नामक नौवाँ अध्याय यहाँ पूरा हुआ।