ॐ अस्य श्रीउत्तरचरित्रस्य रुद्र ऋषिः, महासरस्वती देवता, अनुष्टुप् छन्दः, भीमा शक्तिः, भ्रामरी बीजम्, सूर्यस्तत्त्वम्, सामवेदः स्वरूपम्, महासरस्वतीप्रीत्यर्थे उत्तरचरित्रपाठे विनियोगः।
oṃ asya śrīuttaracaritrasya rudra ṛṣiḥ, mahāsarasvatī devatā, anuṣṭup chandaḥ, bhīmā śaktiḥ, bhrāmarī bījam, sūryastattvam, sāmavedaḥ svarūpam, mahāsarasvatīprītyarthe uttaracaritrapāṭhe viniyogaḥ |
उत्तर चरित्राचा विनियोग: ॐ. या उत्तर चरित्राचे ऋषी रुद्र आहेत, देवता महासरस्वती, छंद अनुष्टुभ्, शक्ती भीमा, बीज भ्रामरी, तत्त्व सूर्य आणि स्वरूप सामवेद. महासरस्वतीच्या प्रसन्नतेसाठी उत्तर चरित्राच्या पाठात याचा विनियोग केला जातो.
उत्तर चरित्र का विनियोग: ॐ। इस उत्तर चरित्र के ऋषि रुद्र हैं, देवता महासरस्वती, छंद अनुष्टुप्, शक्ति भीमा, बीज भ्रामरी, तत्त्व सूर्य और स्वरूप सामवेद। महासरस्वती की प्रसन्नता के लिए उत्तर चरित्र के पाठ में इसका विनियोग किया जाता है।
The viniyoga of the final episode (uttara caritra). Om. For this final episode the seer is Rudra, the deity Mahasarasvati, the metre Anushtubh, the power (śakti) Bhima, the seed (bīja) Bhramari, the element the Sun, and the form the Samaveda. It is applied to the recitation of the final episode, for the pleasure of Mahasarasvati.
ॐ घण्टाशूलहलानि शङ्खमुसले चक्रं धनुः सायकं हस्ताब्जैर्दधतीं घनान्तविलसच्छीतांशुतुल्यप्रभाम्।
गौरीदेहसमुद्भवां त्रिजगतामाधारभूतां महापूर्वामत्र सरस्वतीमनुभजे शुम्भादिदैत्यार्दिनीम्॥
oṃ ghaṇṭāśūlahalāni śaṅkhamusale cakraṃ dhanuḥ sāyakaṃ hastābjairdadhatīṃ ghanāntavilasacchītāṃśutulyaprabhām |
gaurīdehasamudbhavāṃ trijagatāmādhārabhūtāṃ mahāpūrvāmatra sarasvatīmanubhaje śumbhādidaityārdinīm ||
मी इथे महासरस्वतीची उपासना करतो. ती आपल्या कमळासारख्या हातांत घंटा, त्रिशूळ, नांगर, शंख, मुसळ, चक्र, धनुष्य आणि बाण धारण करते. ढग निघून गेल्यावर झळाळणाऱ्या शीतल चंद्रासारखी तिची कांती आहे. ती गौरीच्या देहातून प्रकट झाली आहे. ती तिन्ही जगांचा आधार आहे, आणि शुंभ आणि इतर दैत्यांचा नाश करणारी आहे.
मैं यहाँ महासरस्वती की उपासना करता हूँ। वे अपने कमल जैसे हाथों में घंटा, शूल, हल, शंख, मूसल, चक्र, धनुष और बाण धारण करती हैं। बादल छँटने पर चमकते शीतल चंद्रमा जैसी उनकी कांति है। वे गौरी के शरीर से प्रकट हुई हैं। वे तीनों लोकों का आधार हैं, और शुंभ आदि दैत्यों का नाश करने वाली हैं।
Here I worship Mahasarasvati. In her lotus hands she holds a bell, a trident, a plough, a conch, a pestle, a discus, a bow and an arrow. She glows like the cool moon shining when the clouds have passed. She was born from the body of Gauri. She is the support of the three worlds, and she destroys Shumbha and the other daityas.
ॐ क्लीं ऋषिरुवाच॥
oṃ klīṃ ṛṣiruvāca ||
ॐ क्लीं. ऋषी म्हणाले —
ॐ क्लीं। ऋषि बोले —
Om klīṃ. The sage said:
पुरा शुम्भनिशुम्भाभ्यामसुराभ्यां शचीपतेः।
त्रैलोक्यं यज्ञभागाश्च हृता मदबलाश्रयात्॥
purā śumbhaniśumbhābhyāmasurābhyāṃ śacīpateḥ |
trailokyaṃ yajñabhāgāśca hṛtā madabalāśrayāt ||
पूर्वी शुंभ आणि निशुंभ या दोन असुरांनी आपल्या गर्वाच्या आणि बळाच्या जोरावर शचीपती इंद्राकडून त्रैलोक्य आणि यज्ञातले भाग हिसकावून घेतले.
पहले शुंभ और निशुंभ नाम के दो असुरों ने अपने घमंड और बल के भरोसे शचीपति इंद्र से त्रिलोक और यज्ञ के भाग छीन लिए।
Long ago two asuras, Shumbha and Nishumbha, trusting in their pride and strength, took the three worlds and the shares of sacrifice away from Indra, the husband of Shachi.
तावेव सूर्यतां तद्वदधिकारं तथैन्दवम्।
कौबेरमथ याम्यं च चक्राते वरुणस्य च॥
tāveva sūryatāṃ tadvadadhikāraṃ tathaindavam |
kauberamatha yāmyaṃ ca cakrāte varuṇasya ca ||
त्या दोघांनीच तसंच सूर्याचा अधिकार बळकावला. चंद्राचा, कुबेराचा, यमाचा आणि वरुणाचा अधिकारही ते स्वतःच चालवू लागले.
उन दोनों ने ही इसी तरह सूर्य का अधिकार ले लिया। चंद्रमा, कुबेर, यम और वरुण का अधिकार भी वे स्वयं चलाने लगे।
In the same way the two of them took over the office of the Sun, and also those of the Moon, Kubera, Yama and Varuna.
तावेव पवनर्द्धिं च चक्रतुर्वह्निकर्म च।
ततो देवा विनिर्धूता भ्रष्टराज्याः पराजिताः॥
tāveva pavanarddhiṃ ca cakraturvahnikarma ca |
tato devā vinirdhūtā bhraṣṭarājyāḥ parājitāḥ ||
वायूचं सामर्थ्य आणि अग्नीचं कामही ते दोघंच करू लागले. तेव्हा देव हाकलले गेले. त्यांची राज्यं गेली, ते पराभूत झाले.
वायु की शक्ति और अग्नि का काम भी वे दोनों ही करने लगे। तब देवता खदेड़ दिए गए। उनके राज्य छिन गए और वे हार गए।
They also took over the power of Vayu and the work of Agni. The gods were driven out. They lost their kingdoms and were defeated.
हृताधिकारास्त्रिदशास्ताभ्यां सर्वे निराकृताः।
महासुराभ्यां तां देवीं संस्मरन्त्यपराजिताम्॥
hṛtādhikārāstridaśāstābhyāṃ sarve nirākṛtāḥ |
mahāsurābhyāṃ tāṃ devīṃ saṃsmarantyaparājitām ||
त्या दोन महासुरांनी सगळ्या देवांचे अधिकार काढून घेतले आणि त्यांना बाहेर काढलं. तेव्हा देवांना त्या अपराजिता देवीची आठवण झाली.
उन दोनों महासुरों ने सब देवताओं के अधिकार छीनकर उन्हें निकाल बाहर किया। तब देवताओं ने उन अपराजिता देवी का स्मरण किया।
Stripped of their offices, all the gods were cast out by those two great asuras. Then they remembered the Devi, the unconquered one.
तयास्माकं वरो दत्तो यथाऽऽपत्सु स्मृताखिलाः।
भवतां नाशयिष्यामि तत्क्षणात्परमापदः॥
tayāsmākaṃ varo datto yathā''patsu smṛtākhilāḥ |
bhavatāṃ nāśayiṣyāmi tatkṣaṇātparamāpadaḥ ||
'तिने आपल्याला वर दिला होता: संकटात तुम्ही माझं स्मरण केलं की त्याच क्षणी मी तुमची सगळी मोठी संकटं नष्ट करीन.'
'उन्होंने हमें वर दिया था: विपत्ति में तुम मुझे याद करोगे तो उसी क्षण मैं तुम्हारी सारी बड़ी विपत्तियाँ नष्ट कर दूँगी।'
'She gave us a boon: whenever you remember me in trouble, I will destroy all your gravest dangers that very moment.'
इति कृत्वा मतिं देवा हिमवन्तं नगेश्वरम्।
जग्मुस्तत्र ततो देवीं विष्णुमायां प्रतुष्टुवुः॥
iti kṛtvā matiṃ devā himavantaṃ nageśvaram |
jagmustatra tato devīṃ viṣṇumāyāṃ pratuṣṭuvuḥ ||
असा विचार करून देव पर्वतांचा राजा हिमालय याच्याकडे गेले, आणि तिथे त्यांनी विष्णुमाया देवीची स्तुती केली.
ऐसा सोचकर देवता पर्वतों के राजा हिमालय के पास गए, और वहाँ उन्होंने विष्णुमाया देवी की स्तुति की।
With this in mind the gods went to Himavat, king of mountains, and there they praised the Devi, Vishnumaya.
देवा ऊचुः॥
devā ūcuḥ ||
देव म्हणाले —
देवता बोले —
The gods said:
नमो देव्यै महादेव्यै शिवायै सततं नमः।
नमः प्रकृत्यै भद्रायै नियताः प्रणताः स्म ताम्॥
namo devyai mahādevyai śivāyai satataṃ namaḥ |
namaḥ prakṛtyai bhadrāyai niyatāḥ praṇatāḥ sma tām ||
देवीला नमस्कार, महादेवीला नमस्कार. कल्याण करणाऱ्या शिवेला सदा नमस्कार. प्रकृतीला आणि मंगल करणाऱ्या भद्रेला नमस्कार. आम्ही मन आवरून तिला नमस्कार करतो.
देवी को नमस्कार, महादेवी को नमस्कार। कल्याण करने वाली शिवा को सदा नमस्कार। प्रकृति को और मंगलमयी भद्रा को नमस्कार। हम संयम से उन्हें प्रणाम करते हैं।
Salutation to the Devi, to the great Devi. Salutation always to Shiva, the kind one. Salutation to Prakriti, the source of all, and to Bhadra, the gracious. With minds held steady, we bow to her.
रौद्रायै नमो नित्यायै गौर्यै धात्र्यै नमो नमः।
ज्योत्स्नायै चेन्दुरूपिण्यै सुखायै सततं नमः॥
raudrāyai namo nityāyai gauryai dhātryai namo namaḥ |
jyotsnāyai cendurūpiṇyai sukhāyai satataṃ namaḥ ||
उग्र रौद्रीला नमस्कार. नित्य असणारीला, गौरीला आणि सगळ्यांना धारण करणाऱ्या धात्रीला पुन्हा पुन्हा नमस्कार. चांदणं असणारीला, चंद्रस्वरूप असणारीला आणि सुखस्वरूप देवीला सदा नमस्कार.
उग्र रौद्री को नमस्कार। नित्य रहने वाली, गौरी और सबको धारण करने वाली धात्री को बार-बार नमस्कार। चाँदनी रूपी, चंद्रमा रूपी और सुख रूपी देवी को सदा नमस्कार।
Salutation to the fierce one, Raudri. Salutation again and again to the eternal one, to Gauri, to Dhatri who sustains all. Salutation always to her who is moonlight, who has the form of the moon, who is happiness itself.
कल्याण्यै प्रणतां वृद्ध्यै सिद्ध्यै कुर्मो नमो नमः।
नैर्ऋत्यै भूभृतां लक्ष्म्यै शर्वाण्यै ते नमो नमः॥
kalyāṇyai praṇatāṃ vṛddhyai siddhyai kurmo namo namaḥ |
nairṛtyai bhūbhṛtāṃ lakṣmyai śarvāṇyai te namo namaḥ ||
नमस्कार करणाऱ्यांची वाढ आणि सिद्धी असणाऱ्या कल्याणीला आम्ही पुन्हा पुन्हा नमस्कार करतो. नैर्ऋतीला, म्हणजे संहाराच्या रूपाला, राजांची लक्ष्मी असणारीला आणि शर्वाणीला, तुला पुन्हा पुन्हा नमस्कार.
जो प्रणाम करने वालों की उन्नति और सिद्धि हैं, उन कल्याणी को हम बार-बार नमस्कार करते हैं। नैर्ऋती को, यानी संहार के रूप को, राजाओं की लक्ष्मी को और शर्वाणी को, तुम्हें बार-बार नमस्कार।
Again and again we bow to Kalyani, the auspicious one, who is growth and fulfilment for those who bow to her. To Nairriti, the power of decay, to the fortune of kings, to Sharvani, the consort of Shiva: salutation to you again and again.
दुर्गायै दुर्गपारायै सारायै सर्वकारिण्यै।
ख्यात्यै तथैव कृष्णायै धूम्रायै सततं नमः॥
durgāyai durgapārāyai sārāyai sarvakāriṇyai |
khyātyai tathaiva kṛṣṇāyai dhūmrāyai satataṃ namaḥ ||
दुर्गेला, संकटांच्या पार नेणारीला, सगळ्यांचं सार असणारीला, सगळं करणारीला, ख्यातीला, तसंच काळ्या रंगाच्या कृष्णेला आणि धुरकट रंगाच्या धूम्रेला सदा नमस्कार.
दुर्गा को, संकटों से पार ले जाने वाली को, सबकी सार रूपी को, सब कुछ करने वाली को, ख्याति को, तथा श्याम वर्ण वाली कृष्णा को और धुएँ के रंग वाली धूम्रा को सदा नमस्कार।
Salutation always to Durga, to her who carries us across hardship, to her who is the essence, to her who does all things, to Khyati, renown, and likewise to Krishna, the dark one, and to Dhumra, the smoke-coloured one.
अतिसौम्यातिरौद्रायै नतास्तस्यै नमो नमः।
नमो जगत्प्रतिष्ठायै देव्यै कृत्यै नमो नमः॥
atisaumyātiraudrāyai natāstasyai namo namaḥ |
namo jagatpratiṣṭhāyai devyai kṛtyai namo namaḥ ||
जी अतिशय सौम्यही आहे आणि अतिशय रौद्रही आहे, तिच्यापुढे आम्ही नमलो आहोत. तिला पुन्हा पुन्हा नमस्कार. जगाचा आधार असणारीला, देवीला, कृतीला, म्हणजे क्रियाशक्तीला, पुन्हा पुन्हा नमस्कार.
जो अत्यंत सौम्य भी हैं और अत्यंत रौद्र भी, उनके आगे हम झुके हैं। उन्हें बार-बार नमस्कार। जगत की आधार रूपी को, देवी को, कृति यानी क्रिया-शक्ति को बार-बार नमस्कार।
We bow before her who is both most gentle and most fierce. Salutation to her again and again. Salutation again and again to the Devi who is the ground on which the world stands, to Kriti, the power of action.
या देवी सर्वभूतेषु विष्णुमायेति शब्दिता।
नमस्तस्यै। नमस्तस्यै। नमस्तस्यै नमो नमः॥
yā devī sarvabhūteṣu viṣṇumāyeti śabditā |
namastasyai | namastasyai | namastasyai namo namaḥ ||
जी देवी सगळ्या प्राण्यांमध्ये 'विष्णुमाया' या नावाने ओळखली जाते, तिला नमस्कार, तिला नमस्कार, तिला नमस्कार; पुन्हा पुन्हा नमस्कार.
जो देवी सब प्राणियों में 'विष्णुमाया' कहलाती हैं, उन्हें नमस्कार, उन्हें नमस्कार, उन्हें नमस्कार, बार-बार नमस्कार।
To the Devi who in all beings is called Vishnumaya: salutation to her, salutation to her, salutation to her, salutation again and again.
या देवी सर्वभूतेषु चेतनेत्यभिधीयते।
नमस्तस्यै। नमस्तस्यै। नमस्तस्यै नमो नमः॥
yā devī sarvabhūteṣu cetanetyabhidhīyate |
namastasyai | namastasyai | namastasyai namo namaḥ ||
जी देवी सगळ्या प्राण्यांमध्ये 'चेतना' म्हणून ओळखली जाते, तिला नमस्कार, तिला नमस्कार, तिला नमस्कार; पुन्हा पुन्हा नमस्कार.
जो देवी सब प्राणियों में 'चेतना' कही जाती हैं, उन्हें नमस्कार, उन्हें नमस्कार, उन्हें नमस्कार, बार-बार नमस्कार।
To the Devi who in all beings is called consciousness: salutation to her, salutation to her, salutation to her, salutation again and again.
या देवी सर्वभूतेषु बुद्धिरूपेण संस्थिता।
नमस्तस्यै। नमस्तस्यै। नमस्तस्यै नमो नमः॥
yā devī sarvabhūteṣu buddhirūpeṇa saṃsthitā |
namastasyai | namastasyai | namastasyai namo namaḥ ||
जी देवी सगळ्या प्राण्यांमध्ये बुद्धीच्या रूपाने राहते, तिला नमस्कार, तिला नमस्कार, तिला नमस्कार; पुन्हा पुन्हा नमस्कार.
जो देवी सब प्राणियों में बुद्धि के रूप में स्थित हैं, उन्हें नमस्कार, उन्हें नमस्कार, उन्हें नमस्कार, बार-बार नमस्कार।
To the Devi who dwells in all beings as intelligence: salutation to her, salutation to her, salutation to her, salutation again and again.
या देवी सर्वभूतेषु निद्रारूपेण संस्थिता।
नमस्तस्यै। नमस्तस्यै। नमस्तस्यै नमो नमः॥
yā devī sarvabhūteṣu nidrārūpeṇa saṃsthitā |
namastasyai | namastasyai | namastasyai namo namaḥ ||
जी देवी सगळ्या प्राण्यांमध्ये निद्रेच्या, म्हणजे झोपेच्या रूपाने राहते, तिला नमस्कार, तिला नमस्कार, तिला नमस्कार; पुन्हा पुन्हा नमस्कार.
जो देवी सब प्राणियों में निद्रा, यानी नींद के रूप में स्थित हैं, उन्हें नमस्कार, उन्हें नमस्कार, उन्हें नमस्कार, बार-बार नमस्कार।
To the Devi who dwells in all beings as sleep: salutation to her, salutation to her, salutation to her, salutation again and again.
या देवी सर्वभूतेषु क्षुधारूपेण संस्थिता।
नमस्तस्यै। नमस्तस्यै। नमस्तस्यै नमो नमः॥
yā devī sarvabhūteṣu kṣudhārūpeṇa saṃsthitā |
namastasyai | namastasyai | namastasyai namo namaḥ ||
जी देवी सगळ्या प्राण्यांमध्ये क्षुधेच्या, म्हणजे भुकेच्या रूपाने राहते, तिला नमस्कार, तिला नमस्कार, तिला नमस्कार; पुन्हा पुन्हा नमस्कार.
जो देवी सब प्राणियों में क्षुधा, यानी भूख के रूप में स्थित हैं, उन्हें नमस्कार, उन्हें नमस्कार, उन्हें नमस्कार, बार-बार नमस्कार।
To the Devi who dwells in all beings as hunger: salutation to her, salutation to her, salutation to her, salutation again and again.
या देवी सर्वभूतेषुच्छायारूपेण संस्थिता।
नमस्तस्यै। नमस्तस्यै। नमस्तस्यै नमो नमः॥
yā devī sarvabhūteṣucchāyārūpeṇa saṃsthitā |
namastasyai | namastasyai | namastasyai namo namaḥ ||
जी देवी सगळ्या प्राण्यांमध्ये छायेच्या रूपाने राहते, तिला नमस्कार, तिला नमस्कार, तिला नमस्कार; पुन्हा पुन्हा नमस्कार.
जो देवी सब प्राणियों में छाया के रूप में स्थित हैं, उन्हें नमस्कार, उन्हें नमस्कार, उन्हें नमस्कार, बार-बार नमस्कार।
To the Devi who dwells in all beings as shadow (chāyā): salutation to her, salutation to her, salutation to her, salutation again and again.
या देवी सर्वभूतेषु शक्तिरूपेण संस्थिता।
नमस्तस्यै। नमस्तस्यै। नमस्तस्यै नमो नमः॥
yā devī sarvabhūteṣu śaktirūpeṇa saṃsthitā |
namastasyai | namastasyai | namastasyai namo namaḥ ||
जी देवी सगळ्या प्राण्यांमध्ये शक्तीच्या रूपाने राहते, तिला नमस्कार, तिला नमस्कार, तिला नमस्कार; पुन्हा पुन्हा नमस्कार.
जो देवी सब प्राणियों में शक्ति के रूप में स्थित हैं, उन्हें नमस्कार, उन्हें नमस्कार, उन्हें नमस्कार, बार-बार नमस्कार।
To the Devi who dwells in all beings as power: salutation to her, salutation to her, salutation to her, salutation again and again.
या देवी सर्वभूतेषु तृष्णारूपेण संस्थिता।
नमस्तस्यै। नमस्तस्यै। नमस्तस्यै नमो नमः॥
yā devī sarvabhūteṣu tṛṣṇārūpeṇa saṃsthitā |
namastasyai | namastasyai | namastasyai namo namaḥ ||
जी देवी सगळ्या प्राण्यांमध्ये तृष्णेच्या, म्हणजे तहान आणि ओढ यांच्या रूपाने राहते, तिला नमस्कार, तिला नमस्कार, तिला नमस्कार; पुन्हा पुन्हा नमस्कार.
जो देवी सब प्राणियों में तृष्णा, यानी प्यास और लालसा के रूप में स्थित हैं, उन्हें नमस्कार, उन्हें नमस्कार, उन्हें नमस्कार, बार-बार नमस्कार।
To the Devi who dwells in all beings as thirst and craving: salutation to her, salutation to her, salutation to her, salutation again and again.
या देवी सर्वभूतेषु क्षान्तिरूपेण संस्थिता।
नमस्तस्यै। नमस्तस्यै। नमस्तस्यै नमो नमः॥
yā devī sarvabhūteṣu kṣāntirūpeṇa saṃsthitā |
namastasyai | namastasyai | namastasyai namo namaḥ ||
जी देवी सगळ्या प्राण्यांमध्ये क्षमेच्या, म्हणजे सहनशीलतेच्या रूपाने राहते, तिला नमस्कार, तिला नमस्कार, तिला नमस्कार; पुन्हा पुन्हा नमस्कार.
जो देवी सब प्राणियों में क्षमा, यानी सहनशीलता के रूप में स्थित हैं, उन्हें नमस्कार, उन्हें नमस्कार, उन्हें नमस्कार, बार-बार नमस्कार।
To the Devi who dwells in all beings as forbearance: salutation to her, salutation to her, salutation to her, salutation again and again.
या देवी सर्वभूतेषु जातिरूपेण संस्थिता।
नमस्तस्यै। नमस्तस्यै। नमस्तस्यै नमो नमः॥
yā devī sarvabhūteṣu jātirūpeṇa saṃsthitā |
namastasyai | namastasyai | namastasyai namo namaḥ ||
जी देवी सगळ्या प्राण्यांमध्ये जातीच्या रूपाने, म्हणजे प्रत्येकाला जन्माने मिळालेल्या स्वरूपात राहते, तिला नमस्कार, तिला नमस्कार, तिला नमस्कार; पुन्हा पुन्हा नमस्कार.
जो देवी सब प्राणियों में जाति के रूप में, यानी जन्म से मिले स्वरूप में स्थित हैं, उन्हें नमस्कार, उन्हें नमस्कार, उन्हें नमस्कार, बार-बार नमस्कार।
To the Devi who dwells in all beings as jāti, the kind each one is born as: salutation to her, salutation to her, salutation to her, salutation again and again.
या देवी सर्वभूतेषु लज्जारूपेण संस्थिता।
नमस्तस्यै। नमस्तस्यै। नमस्तस्यै नमो नमः॥
yā devī sarvabhūteṣu lajjārūpeṇa saṃsthitā |
namastasyai | namastasyai | namastasyai namo namaḥ ||
जी देवी सगळ्या प्राण्यांमध्ये लज्जेच्या रूपाने राहते, तिला नमस्कार, तिला नमस्कार, तिला नमस्कार; पुन्हा पुन्हा नमस्कार.
जो देवी सब प्राणियों में लज्जा के रूप में स्थित हैं, उन्हें नमस्कार, उन्हें नमस्कार, उन्हें नमस्कार, बार-बार नमस्कार।
To the Devi who dwells in all beings as modesty: salutation to her, salutation to her, salutation to her, salutation again and again.
या देवी सर्वभूतेषु शान्तिरूपेण संस्थिता।
नमस्तस्यै। नमस्तस्यै। नमस्तस्यै नमो नमः॥
yā devī sarvabhūteṣu śāntirūpeṇa saṃsthitā |
namastasyai | namastasyai | namastasyai namo namaḥ ||
जी देवी सगळ्या प्राण्यांमध्ये शांतीच्या रूपाने राहते, तिला नमस्कार, तिला नमस्कार, तिला नमस्कार; पुन्हा पुन्हा नमस्कार.
जो देवी सब प्राणियों में शांति के रूप में स्थित हैं, उन्हें नमस्कार, उन्हें नमस्कार, उन्हें नमस्कार, बार-बार नमस्कार।
To the Devi who dwells in all beings as peace: salutation to her, salutation to her, salutation to her, salutation again and again.
या देवी सर्वभूतेषु श्रद्धारूपेण संस्थिता।
नमस्तस्यै। नमस्तस्यै। नमस्तस्यै नमो नमः॥
yā devī sarvabhūteṣu śraddhārūpeṇa saṃsthitā |
namastasyai | namastasyai | namastasyai namo namaḥ ||
जी देवी सगळ्या प्राण्यांमध्ये श्रद्धेच्या रूपाने राहते, तिला नमस्कार, तिला नमस्कार, तिला नमस्कार; पुन्हा पुन्हा नमस्कार.
जो देवी सब प्राणियों में श्रद्धा के रूप में स्थित हैं, उन्हें नमस्कार, उन्हें नमस्कार, उन्हें नमस्कार, बार-बार नमस्कार।
To the Devi who dwells in all beings as faith: salutation to her, salutation to her, salutation to her, salutation again and again.
या देवी सर्वभूतेषु कान्तिरूपेण संस्थिता।
नमस्तस्यै। नमस्तस्यै। नमस्तस्यै नमो नमः॥
yā devī sarvabhūteṣu kāntirūpeṇa saṃsthitā |
namastasyai | namastasyai | namastasyai namo namaḥ ||
जी देवी सगळ्या प्राण्यांमध्ये कांतीच्या, म्हणजे तेजाच्या आणि सौंदर्याच्या रूपाने राहते, तिला नमस्कार, तिला नमस्कार, तिला नमस्कार; पुन्हा पुन्हा नमस्कार.
जो देवी सब प्राणियों में कांति, यानी तेज और सौंदर्य के रूप में स्थित हैं, उन्हें नमस्कार, उन्हें नमस्कार, उन्हें नमस्कार, बार-बार नमस्कार।
To the Devi who dwells in all beings as radiance and beauty: salutation to her, salutation to her, salutation to her, salutation again and again.
या देवी सर्वभूतेषु लक्ष्मीरूपेण संस्थिता।
नमस्तस्यै। नमस्तस्यै। नमस्तस्यै नमो नमः॥
yā devī sarvabhūteṣu lakṣmīrūpeṇa saṃsthitā |
namastasyai | namastasyai | namastasyai namo namaḥ ||
जी देवी सगळ्या प्राण्यांमध्ये लक्ष्मीच्या रूपाने राहते, तिला नमस्कार, तिला नमस्कार, तिला नमस्कार; पुन्हा पुन्हा नमस्कार.
जो देवी सब प्राणियों में लक्ष्मी के रूप में स्थित हैं, उन्हें नमस्कार, उन्हें नमस्कार, उन्हें नमस्कार, बार-बार नमस्कार।
To the Devi who dwells in all beings as Lakshmi, good fortune: salutation to her, salutation to her, salutation to her, salutation again and again.
या देवी सर्वभूतेषु वृत्तिरूपेण संस्थिता।
नमस्तस्यै। नमस्तस्यै। नमस्तस्यै नमो नमः॥
yā devī sarvabhūteṣu vṛttirūpeṇa saṃsthitā |
namastasyai | namastasyai | namastasyai namo namaḥ ||
जी देवी सगळ्या प्राण्यांमध्ये वृत्तीच्या, म्हणजे उपजीविकेच्या आणि व्यवहाराच्या रूपाने राहते, तिला नमस्कार, तिला नमस्कार, तिला नमस्कार; पुन्हा पुन्हा नमस्कार.
जो देवी सब प्राणियों में वृत्ति, यानी जीविका और कर्म के रूप में स्थित हैं, उन्हें नमस्कार, उन्हें नमस्कार, उन्हें नमस्कार, बार-बार नमस्कार।
To the Devi who dwells in all beings as livelihood and activity (vṛtti): salutation to her, salutation to her, salutation to her, salutation again and again.
या देवी सर्वभूतेषु स्मृतिरूपेण संस्थिता।
नमस्तस्यै। नमस्तस्यै। नमस्तस्यै नमो नमः॥
yā devī sarvabhūteṣu smṛtirūpeṇa saṃsthitā |
namastasyai | namastasyai | namastasyai namo namaḥ ||
जी देवी सगळ्या प्राण्यांमध्ये स्मृतीच्या, म्हणजे आठवणीच्या रूपाने राहते, तिला नमस्कार, तिला नमस्कार, तिला नमस्कार; पुन्हा पुन्हा नमस्कार.
जो देवी सब प्राणियों में स्मृति, यानी याद के रूप में स्थित हैं, उन्हें नमस्कार, उन्हें नमस्कार, उन्हें नमस्कार, बार-बार नमस्कार।
To the Devi who dwells in all beings as memory: salutation to her, salutation to her, salutation to her, salutation again and again.
या देवी सर्वभूतेषु दयारूपेण संस्थिता।
नमस्तस्यै। नमस्तस्यै। नमस्तस्यै नमो नमः॥
yā devī sarvabhūteṣu dayārūpeṇa saṃsthitā |
namastasyai | namastasyai | namastasyai namo namaḥ ||
जी देवी सगळ्या प्राण्यांमध्ये दयेच्या रूपाने राहते, तिला नमस्कार, तिला नमस्कार, तिला नमस्कार; पुन्हा पुन्हा नमस्कार.
जो देवी सब प्राणियों में दया के रूप में स्थित हैं, उन्हें नमस्कार, उन्हें नमस्कार, उन्हें नमस्कार, बार-बार नमस्कार।
To the Devi who dwells in all beings as compassion: salutation to her, salutation to her, salutation to her, salutation again and again.
या देवी सर्वभूतेषु तुष्टिरूपेण संस्थिता।
नमस्तस्यै। नमस्तस्यै। नमस्तस्यै नमो नमः॥
yā devī sarvabhūteṣu tuṣṭirūpeṇa saṃsthitā |
namastasyai | namastasyai | namastasyai namo namaḥ ||
जी देवी सगळ्या प्राण्यांमध्ये तुष्टीच्या, म्हणजे समाधानाच्या रूपाने राहते, तिला नमस्कार, तिला नमस्कार, तिला नमस्कार; पुन्हा पुन्हा नमस्कार.
जो देवी सब प्राणियों में तुष्टि, यानी संतोष के रूप में स्थित हैं, उन्हें नमस्कार, उन्हें नमस्कार, उन्हें नमस्कार, बार-बार नमस्कार।
To the Devi who dwells in all beings as contentment: salutation to her, salutation to her, salutation to her, salutation again and again.
या देवी सर्वभूतेषु मातृरूपेण संस्थिता।
नमस्तस्यै। नमस्तस्यै। नमस्तस्यै नमो नमः॥
yā devī sarvabhūteṣu mātṛrūpeṇa saṃsthitā |
namastasyai | namastasyai | namastasyai namo namaḥ ||
जी देवी सगळ्या प्राण्यांमध्ये आईच्या रूपाने राहते, तिला नमस्कार, तिला नमस्कार, तिला नमस्कार; पुन्हा पुन्हा नमस्कार.
जो देवी सब प्राणियों में माता के रूप में स्थित हैं, उन्हें नमस्कार, उन्हें नमस्कार, उन्हें नमस्कार, बार-बार नमस्कार।
To the Devi who dwells in all beings as mother: salutation to her, salutation to her, salutation to her, salutation again and again.
या देवी सर्वभूतेषु भ्रान्तिरूपेण संस्थिता।
नमस्तस्यै। नमस्तस्यै। नमस्तस्यै नमो नमः॥
yā devī sarvabhūteṣu bhrāntirūpeṇa saṃsthitā |
namastasyai | namastasyai | namastasyai namo namaḥ ||
जी देवी सगळ्या प्राण्यांमध्ये भ्रांतीच्या, म्हणजे भ्रमाच्या रूपाने राहते, तिला नमस्कार, तिला नमस्कार, तिला नमस्कार; पुन्हा पुन्हा नमस्कार.
जो देवी सब प्राणियों में भ्रांति, यानी भ्रम के रूप में स्थित हैं, उन्हें नमस्कार, उन्हें नमस्कार, उन्हें नमस्कार, बार-बार नमस्कार।
To the Devi who dwells in all beings as error and delusion (bhrānti): salutation to her, salutation to her, salutation to her, salutation again and again.
इन्द्रियाणामधिष्ठात्री भूतानां चाखिलेषु या।
भूतेषु सततं तस्यै व्याप्तिदेव्यै नमो नमः॥
indriyāṇāmadhiṣṭhātrī bhūtānāṃ cākhileṣu yā |
bhūteṣu satataṃ tasyai vyāptidevyai namo namaḥ ||
जी प्राणिमात्रांच्या इंद्रियांची अधिष्ठात्री आहे, आणि जी सगळ्या भूतांमध्ये सतत व्यापून राहते, त्या व्याप्तिदेवीला पुन्हा पुन्हा नमस्कार.
जो सब प्राणियों की इंद्रियों की अधिष्ठात्री हैं, और जो सारे भूतों में निरंतर व्याप्त रहती हैं, उन व्याप्ति-देवी को बार-बार नमस्कार।
She presides over the senses of all creatures, and she pervades all beings at every moment. To her, the Devi who pervades all, salutation again and again.
चितिरूपेण या कृत्स्नमेतद् व्याप्य स्थिता जगत्।
नमस्तस्यै। नमस्तस्यै। नमस्तस्यै नमो नमः॥
citirūpeṇa yā kṛtsnametad vyāpya sthitā jagat |
namastasyai | namastasyai | namastasyai namo namaḥ ||
जी चैतन्याच्या रूपाने हे सगळं जग व्यापून राहिली आहे, तिला नमस्कार, तिला नमस्कार, तिला नमस्कार; पुन्हा पुन्हा नमस्कार.
जो चेतना के रूप में इस सारे जगत में व्याप्त होकर स्थित हैं, उन्हें नमस्कार, उन्हें नमस्कार, उन्हें नमस्कार, बार-बार नमस्कार।
To her who, as pure awareness, pervades this whole world and abides in it: salutation to her, salutation to her, salutation to her, salutation again and again.
स्तुता सुरैः पूर्वमभीष्टसंश्रयात्तथा सुरेन्द्रेण दिनेषु सेविता।
करोतु सा नः शुभहेतुरीश्वरी शुभानि भद्राण्यभिहन्तु चापदः॥
stutā suraiḥ pūrvamabhīṣṭasaṃśrayāttathā surendreṇa dineṣu sevitā |
karotu sā naḥ śubhaheturīśvarī śubhāni bhadrāṇyabhihantu cāpadaḥ ||
इच्छित गोष्टी मिळवण्यासाठी देवांनी पूर्वी जिचा आश्रय घेऊन स्तुती केली, आणि देवांचा राजा इंद्र दिवसेंदिवस जिची सेवा करत आला, ती कल्याणाचं मूळ असलेली ईश्वरी आमचं शुभ आणि मंगल करो, आणि आमची संकटं नष्ट करो.
मनचाही वस्तु पाने के लिए देवताओं ने पहले जिनका आश्रय लेकर स्तुति की, और देवराज इंद्र दिन-प्रतिदिन जिनकी सेवा करते रहे, वे कल्याण की मूल ईश्वरी हमारा शुभ और मंगल करें, और हमारी विपत्तियों का नाश करें।
Long ago the gods praised her, taking refuge in her for what they longed for, and Indra, king of the gods, served her day after day. May that Ishvari, the source of all good, do us good and bring us blessings, and may she strike down our troubles.
या साम्प्रतं चोद्धतदैत्यतापितैरस्माभिरीशा च सुरैर्नमस्यते।
या च स्मृता तत्क्षणमेव हन्ति नः सर्वापदो भक्तिविनम्रमूर्तिभिः॥
yā sāmprataṃ coddhatadaityatāpitairasmābhirīśā ca surairnamasyate |
yā ca smṛtā tatkṣaṇameva hanti naḥ sarvāpado bhaktivinamramūrtibhiḥ ||
उन्मत्त दैत्यांनी छळलेले आम्ही देव आत्ताही जिला ईश्वरी म्हणून नमस्कार करत आहोत, आणि भक्तीने देह नमवून जिचं स्मरण केलं की जी त्याच क्षणी आमची सगळी संकटं नष्ट करते, (ती देवी आमचं कल्याण करो.)
उद्दंड दैत्यों से सताए हुए हम देवता अभी भी जिन्हें ईश्वरी मानकर प्रणाम कर रहे हैं, और भक्ति से शरीर झुकाकर स्मरण करने पर जो उसी क्षण हमारी सारी विपत्तियाँ नष्ट कर देती हैं, (वे देवी हमारा कल्याण करें।)
She is the Ishvari to whom we gods, tormented by the arrogant daityas, bow even now. When we remember her, our bodies bowed in devotion, she destroys all our troubles that very moment. (May she do us good.)
ऋषिरुवाच॥
ṛṣiruvāca ||
ऋषी म्हणाले —
ऋषि बोले —
The sage said:
एवं स्तवादियुक्तानां देवानां तत्र पार्वती।
स्नातुमभ्याययौ तोये जाह्नव्या नृपनन्दन॥
evaṃ stavādiyuktānāṃ devānāṃ tatra pārvatī |
snātumabhyāyayau toye jāhnavyā nṛpanandana ||
राजपुत्रा, देव अशा प्रकारे स्तुती करत असताना पार्वती तिथे गंगेच्या पाण्यात स्नान करायला आली.
राजकुमार, जब देवता इस प्रकार स्तुति आदि में लगे थे, तब पार्वती वहाँ गंगा के जल में स्नान करने आईं।
Prince, while the gods were busy with their hymn, Parvati came there to bathe in the waters of the Ganga.
साब्रवीत्तान् सुरान् सुभ्रूर्भवद्भिः स्तूयतेऽत्र का।
शरीरकोशतश्चास्याः समुद्भूताब्रवीच्छिवा॥
sābravīttān surān subhrūrbhavadbhiḥ stūyate'tra kā |
śarīrakośataścāsyāḥ samudbhūtābravīcchivā ||
सुंदर भुवयांच्या पार्वतीने त्या देवांना विचारलं, 'तुम्ही इथे कोणाची स्तुती करत आहात?' तेवढ्यात तिच्याच शरीराच्या कोशातून शिवा देवी प्रकट झाली आणि म्हणाली —
सुंदर भौंहों वाली पार्वती ने उन देवताओं से पूछा, 'तुम यहाँ किसकी स्तुति कर रहे हो?' तभी उन्हीं के शरीर-कोश से शिवा देवी प्रकट हुईं और बोलीं —
Parvati, with her lovely brows, asked the gods, 'Whom are you praising here?' Then from the sheath of her own body the auspicious Devi, Shiva, came forth and said:
स्तोत्रं ममैतत् क्रियते शुम्भदैत्यनिराकृतैः।
देवैः समेतैः समरे निशुम्भेन पराजितैः॥
stotraṃ mamaitat kriyate śumbhadaityanirākṛtaiḥ |
devaiḥ sametaiḥ samare niśumbhena parājitaiḥ ||
'शुंभ दैत्याने हाकलून दिलेले आणि युद्धात निशुंभाकडून हरलेले हे सगळे देव एकत्र येऊन माझीच ही स्तुती करत आहेत.'
'शुंभ दैत्य के निकाले हुए और युद्ध में निशुंभ से हारे हुए ये सब देवता मिलकर मेरी ही यह स्तुति कर रहे हैं।'
'This hymn is to me. The gods have gathered to sing it, cast out by the daitya Shumbha and beaten in battle by Nishumbha.'
शरीरकोशाद्यत्तस्याः पार्वत्या निःसृताम्बिका।
कौशिकीति समस्तेषु ततो लोकेषु गीयते॥
śarīrakośādyattasyāḥ pārvatyā niḥsṛtāmbikā |
kauśikīti samasteṣu tato lokeṣu gīyate ||
पार्वतीच्या शरीरकोशातून अंबिका बाहेर आली, म्हणून सगळ्या लोकांत तिला 'कौशिकी' म्हणतात.
पार्वती के शरीर-कोश से अंबिका निकलीं, इसलिए सब लोकों में उन्हें 'कौशिकी' कहा जाता है।
Because Ambika came out of the sheath (kośa) of Parvati's body, she is known in all the worlds as Kaushiki.
तस्यां विनिर्गतायां तु कृष्णाभूत्सापि पार्वती।
कालिकेति समाख्याता हिमाचलकृताश्रया॥
tasyāṃ vinirgatāyāṃ tu kṛṣṇābhūtsāpi pārvatī |
kāliketi samākhyātā himācalakṛtāśrayā ||
ती बाहेर पडल्यावर ती पार्वतीसुद्धा काळी झाली. ती 'कालिका' या नावाने ओळखली जाऊ लागली, आणि तिने हिमालयावर आपलं निवासस्थान केलं.
उनके निकल जाने पर वे पार्वती भी काली पड़ गईं। वे 'कालिका' नाम से प्रसिद्ध हुईं, और उन्होंने हिमालय पर अपना निवास बनाया।
Once Ambika had come out, Parvati herself turned dark. She became known as Kalika, and made her home in the Himalaya.
ततोऽम्बिकां परं रूपं बिभ्राणां सुमनोहरम्।
ददर्श चण्डो मुण्डश्च भृत्यौ शुम्भनिशुम्भयोः॥
tato'mbikāṃ paraṃ rūpaṃ bibhrāṇāṃ sumanoharam |
dadarśa caṇḍo muṇḍaśca bhṛtyau śumbhaniśumbhayoḥ ||
मग शुंभ-निशुंभांचे सेवक चंड आणि मुंड यांनी अतिशय मनोहर, श्रेष्ठ रूप धारण केलेल्या अंबिकेला पाहिलं.
फिर शुंभ-निशुंभ के सेवक चंड और मुंड ने अत्यंत मनोहर, श्रेष्ठ रूप धारण किए अंबिका को देखा।
Then Chanda and Munda, servants of Shumbha and Nishumbha, saw Ambika in her supreme and most enchanting form.
ताभ्यां शुम्भाय चाख्याता अतीव सुमनोहरा।
काप्यास्ते स्त्री महाराज भासयन्ती हिमाचलम्॥
tābhyāṃ śumbhāya cākhyātā atīva sumanoharā |
kāpyāste strī mahārāja bhāsayantī himācalam ||
त्या दोघांनी शुंभाला सांगितलं, 'महाराज, एक अतिशय सुंदर स्त्री हिमालयाला उजळवत तिथे राहते आहे.'
उन दोनों ने शुंभ से कहा, 'महाराज, कोई अत्यंत सुंदर स्त्री हिमालय को जगमगाती हुई वहाँ रह रही है।'
The two of them told Shumbha, 'Great king, there is a woman of extraordinary beauty there, lighting up the Himalaya.'
नैव तादृक् क्वचिद्रूपं दृष्टं केनचिदुत्तमम्।
ज्ञायतां काप्यसौ देवी गृह्यतां चासुरेश्वर॥
naiva tādṛk kvacidrūpaṃ dṛṣṭaṃ kenaciduttamam |
jñāyatāṃ kāpyasau devī gṛhyatāṃ cāsureśvara ||
'असं उत्तम रूप कुणीही कुठेही पाहिलेलं नाही. असुरराजा, ही देवी कोण आहे ते शोधून काढा, आणि तिला आपलीशी करा.'
'ऐसा उत्तम रूप किसी ने कहीं नहीं देखा। असुरराज, पता लगाइए कि यह देवी कौन है, और उसे अपना बना लीजिए।'
'No one has ever seen such a peerless form anywhere. Lord of the asuras, find out who this goddess is, and take her.'
स्त्रीरत्नमतिचार्वङ्गी द्योतयन्ती दिशस्त्विषा।
सा तु तिष्ठति दैत्येन्द्र तां भवान् द्रष्टुमर्हति॥
strīratnamaticārvaṅgī dyotayantī diśastviṣā |
sā tu tiṣṭhati daityendra tāṃ bhavān draṣṭumarhati ||
'ती स्त्रियांमधलं रत्न आहे. तिचं अंग-अंग सुंदर आहे आणि आपल्या तेजाने ती दिशा उजळून टाकते. दैत्यराजा, ती तिथेच आहे. तुम्ही तिला एकदा पाहायलाच हवं.'
'वह स्त्रियों में रत्न है। उसका अंग-अंग सुंदर है और अपनी कांति से वह दिशाओं को जगमगा देती है। दैत्यराज, वह वहीं है। आपको उसे देखना ही चाहिए।'
'She is a jewel among women. Every limb is lovely, and her radiance lights up all directions. She is there now, lord of the daityas. You should see her.'
यानि रत्नानि मणयो गजाश्वादीनि वै प्रभो।
त्रैलोक्ये तु समस्तानि साम्प्रतं भान्ति ते गृहे॥
yāni ratnāni maṇayo gajāśvādīni vai prabho |
trailokye tu samastāni sāmprataṃ bhānti te gṛhe ||
'प्रभू, त्रैलोक्यात जी जी रत्नं, मणी, हत्ती, घोडे आणि इतर श्रेष्ठ वस्तू आहेत, त्या सगळ्या आज तुमच्या घरी शोभत आहेत.'
'प्रभो, तीनों लोकों में जितने भी रत्न, मणियाँ, हाथी, घोड़े आदि हैं, वे सब इस समय आपके घर में शोभा पा रहे हैं।'
'Lord, every gem and jewel, every elephant and horse and every other treasure in the three worlds now shines in your house.'
ऐरावतः समानीतो गजरत्नं पुरन्दरात्।
पारिजाततरुश्चायं तथैवोच्चैःश्रवा हयः॥
airāvataḥ samānīto gajaratnaṃ purandarāt |
pārijātataruścāyaṃ tathaivoccaiḥśravā hayaḥ ||
'इंद्राकडून हत्तींमधलं रत्न ऐरावत आणलं आहे. हा पारिजात वृक्ष आणि तसाच उच्चैःश्रवा घोडाही आणला आहे.'
'इंद्र से हाथियों में रत्न ऐरावत लाया गया है। यह पारिजात वृक्ष और वैसे ही उच्चैःश्रवा घोड़ा भी लाया गया है।'
'Airavata, the jewel among elephants, has been brought from Indra, and this Parijata tree too, and the horse Uchchaihshravas.'
विमानं हंससंयुक्तमेतत्तिष्ठति तेऽङ्गणे।
रत्नभूतमिहानीतं यदासीद्वेधसोऽद्भुतम्॥
vimānaṃ haṃsasaṃyuktametattiṣṭhati te'ṅgaṇe |
ratnabhūtamihānītaṃ yadāsīdvedhaso'dbhutam ||
'ब्रह्मदेवांचं जे अद्भुत, रत्नासारखं हंसांनी ओढलेलं विमान होतं, ते इथे आणलं आहे. ते तुमच्या अंगणात उभं आहे.'
'ब्रह्मा का जो अद्भुत, रत्न जैसा, हंसों से जुता विमान था, वह यहाँ लाया गया है। वह आपके आँगन में खड़ा है।'
'The wondrous swan-drawn chariot of the skies that belonged to Brahma, a jewel among treasures, has been brought here. It stands in your courtyard.'
निधिरेष महापद्मः समानीतो धनेश्वरात्।
किञ्जल्किनीं ददौ चाब्धिर्मालामम्लानपङ्कजाम्॥
nidhireṣa mahāpadmaḥ samānīto dhaneśvarāt |
kiñjalkinīṃ dadau cābdhirmālāmamlānapaṅkajām ||
'कुबेराकडून हा महापद्म नावाचा निधी आणला आहे. आणि समुद्राने केसरांनी भरलेल्या, कधीही न कोमेजणाऱ्या कमळांची माळ दिली आहे.'
'कुबेर से यह महापद्म नाम की निधि लाई गई है। और समुद्र ने केसर से भरे, कभी न मुरझाने वाले कमलों की माला दी है।'
'This treasure called Mahapadma was brought from Kubera, lord of wealth. And the ocean gave you a garland of lotuses full of pollen, that never fade.'
छत्रं ते वारुणं गेहे काञ्चनस्रावि तिष्ठति।
तथायं स्यन्दनवरो यः पुराऽऽसीत्प्रजापतेः॥
chatraṃ te vāruṇaṃ gehe kāñcanasrāvi tiṣṭhati |
tathāyaṃ syandanavaro yaḥ purā''sītprajāpateḥ ||
'सोन्याचा वर्षाव करणारं वरुणाचं छत्र तुमच्या घरी आहे. आणि पूर्वी प्रजापतीचा असलेला हा श्रेष्ठ रथही तुमच्याकडे आहे.'
'सोना बरसाने वाला वरुण का छत्र आपके घर में है। और पहले प्रजापति का जो उत्तम रथ था, वह भी यहीं है।'
'Varuna's parasol, which showers gold, stands in your house. So does this fine chariot that once belonged to Prajapati.'
मृत्योरुत्क्रान्तिदा नाम शक्तिरीश त्वया हृता।
पाशः सलिलराजस्य भ्रातुस्तव परिग्रहे॥
mṛtyorutkrāntidā nāma śaktirīśa tvayā hṛtā |
pāśaḥ salilarājasya bhrātustava parigrahe ||
'प्रभू, मृत्यूची 'उत्क्रांतिदा' नावाची शक्ती, म्हणजे प्राण बाहेर काढणारी शक्ती, तुम्ही हिरावून घेतली आहे. जलांचा राजा वरुणाचा पाश तुमच्या भावाच्या ताब्यात आहे.'
'प्रभो, मृत्यु की 'उत्क्रांतिदा' नाम की शक्ति, यानी प्राण निकालने वाली शक्ति, आपने छीन ली है। जल के राजा वरुण का पाश आपके भाई के अधिकार में है।'
'Lord, you have taken from Death his weapon, the śakti called Utkrantida, which draws out life. The noose of Varuna, king of the waters, is in your brother's keeping.'
निशुम्भस्याब्धिजाताश्च समस्ता रत्नजातयः।
वह्निरपि ददौ तुभ्यमग्निशौचे च वाससी॥
niśumbhasyābdhijātāśca samastā ratnajātayaḥ |
vahnirapi dadau tubhyamagniśauce ca vāsasī ||
'समुद्रातून निघालेल्या सगळ्या प्रकारची रत्नं निशुंभाकडे आहेत. अग्नीनेही तुम्हाला अग्नीत शुद्ध होणारी दोन वस्त्रं दिली आहेत.'
'समुद्र से उत्पन्न सब तरह के रत्न निशुंभ के पास हैं। अग्नि ने भी आपको आग में शुद्ध होने वाले दो वस्त्र दिए हैं।'
'Nishumbha owns every kind of jewel born of the sea. Agni too gave you a pair of garments that fire makes clean.'
एवं दैत्येन्द्र रत्नानि समस्तान्याहृतानि ते।
स्त्रीरत्नमेषा कल्याणी त्वया कस्मान्न गृह्यते॥
evaṃ daityendra ratnāni samastānyāhṛtāni te |
strīratnameṣā kalyāṇī tvayā kasmānna gṛhyate ||
'दैत्यराजा, अशा प्रकारे सगळी रत्नं तुमच्याकडे आणली गेली आहेत. मग स्त्रियांमधलं हे कल्याणकारी रत्न तुम्ही का घेत नाही?'
'दैत्यराज, इस प्रकार सारे रत्न आपके यहाँ ले आए गए हैं। फिर स्त्रियों में रत्न यह कल्याणी आप क्यों नहीं ले लेते?'
'So, lord of the daityas, every jewel has been brought to you. Why do you not take this lovely jewel among women?'
ऋषिरुवाच॥
ṛṣiruvāca ||
ऋषी म्हणाले —
ऋषि बोले —
The sage said:
निशम्येति वचः शुम्भः स तदा चण्डमुण्डयोः।
प्रेषयामास सुग्रीवं दूतं देव्या महासुरम्॥
niśamyeti vacaḥ śumbhaḥ sa tadā caṇḍamuṇḍayoḥ |
preṣayāmāsa sugrīvaṃ dūtaṃ devyā mahāsuram ||
चंड आणि मुंड यांचं हे बोलणं ऐकून शुंभाने तेव्हा सुग्रीव नावाच्या महासुराला दूत म्हणून देवीकडे पाठवलं.
चंड और मुंड की यह बात सुनकर शुंभ ने तब सुग्रीव नाम के महासुर को दूत बनाकर देवी के पास भेजा।
Hearing these words of Chanda and Munda, Shumbha sent the great asura Sugriva to the Devi as his messenger.
इति चेति च वक्तव्या सा गत्वा वचनान्मम।
यथा चाभ्येति सम्प्रीत्या तथा कार्यं त्वया लघु॥
iti ceti ca vaktavyā sā gatvā vacanānmama |
yathā cābhyeti samprītyā tathā kāryaṃ tvayā laghu ||
'माझ्या सांगण्यावरून तिच्याकडे जा आणि तिला असं असं सांग. ती आनंदाने इथे येईल, असं काम तू लवकर कर.'
'मेरी आज्ञा से उसके पास जाकर उससे ऐसा-ऐसा कहना। वह खुशी-खुशी यहाँ आ जाए, ऐसा काम तुम जल्दी करना।'
'Go to her and tell her this and that, as I command. Act quickly, and see that she comes here gladly.'
स तत्र गत्वा यत्रास्ते शैलोद्देशेऽतिशोभने।
सा देवी तां ततः प्राह श्लक्ष्णं मधुरया गिरा॥
sa tatra gatvā yatrāste śailoddeśe'tiśobhane |
sā devī tāṃ tataḥ prāha ślakṣṇaṃ madhurayā girā ||
ती देवी ज्या अतिशय रमणीय पर्वतप्रदेशात राहत होती, तिथे तो गेला. मग तो तिच्याशी मृदू, गोड वाणीने बोलला.
वे देवी जिस अत्यंत सुंदर पर्वत-प्रदेश में रहती थीं, वहाँ वह गया। फिर वह उनसे कोमल, मीठी वाणी में बोला।
He went to the lovely spot on the mountain where the Devi was staying. Then he spoke to her gently, in a sweet voice.
दूत उवाच॥
dūta uvāca ||
दूत म्हणाला —
दूत बोला —
The messenger said:
देवि दैत्येश्वरः शुम्भस्त्रैलोक्ये परमेश्वरः।
दूतोऽहं प्रेषितस्तेन त्वत्सकाशमिहागतः॥
devi daityeśvaraḥ śumbhastrailokye parameśvaraḥ |
dūto'haṃ preṣitastena tvatsakāśamihāgataḥ ||
'देवी, दैत्यांचा राजा शुंभ त्रैलोक्याचा परमेश्वर आहे. मी त्याने पाठवलेला दूत आहे, आणि इथे तुझ्याकडे आलो आहे.'
'देवी, दैत्यों के राजा शुंभ तीनों लोकों के परमेश्वर हैं। मैं उनका भेजा हुआ दूत हूँ, और यहाँ तुम्हारे पास आया हूँ।'
'Devi, Shumbha, king of the daityas, is supreme lord of the three worlds. I am a messenger he has sent, and I have come here to you.'
अव्याहताज्ञः सर्वासु यः सदा देवयोनिषु।
निर्जिताखिलदैत्यारिः स यदाह शृणुष्व तत्॥
avyāhatājñaḥ sarvāsu yaḥ sadā devayoniṣu |
nirjitākhiladaityāriḥ sa yadāha śṛṇuṣva tat ||
'सगळ्या देवयोनींमध्ये ज्याची आज्ञा कधीच मोडली जात नाही, आणि ज्याने दैत्यांच्या सगळ्या शत्रूंना जिंकलं आहे, तो काय म्हणतो ते ऐक:'
'सारी देव-योनियों में जिनकी आज्ञा कभी टाली नहीं जाती, और जिन्होंने दैत्यों के सब शत्रुओं को जीत लिया है, वे जो कहते हैं, वह सुनो:'
'His command is never resisted among any of the divine races, and he has conquered every enemy of the daityas. Hear what he says:'
मम त्रैलोक्यमखिलं मम देवा वशानुगाः।
यज्ञभागानहं सर्वानुपाश्नामि पृथक् पृथक्॥
mama trailokyamakhilaṃ mama devā vaśānugāḥ |
yajñabhāgānahaṃ sarvānupāśnāmi pṛthak pṛthak ||
'संपूर्ण त्रैलोक्य माझं आहे. देव माझ्या आज्ञेत चालतात. यज्ञातले सगळे भाग मी वेगवेगळे स्वतःच भोगतो.'
'पूरा त्रिलोक मेरा है। देवता मेरे वश में चलते हैं। यज्ञ के सारे भाग मैं अलग-अलग स्वयं भोगता हूँ।'
'The three worlds are all mine. The gods obey me. I myself enjoy every share of every sacrifice.'
त्रैलोक्ये वररत्नानि मम वश्यान्यशेषतः।
तथैव गजरत्नं च हृत्वा देवेन्द्रवाहनम्॥
trailokye vararatnāni mama vaśyānyaśeṣataḥ |
tathaiva gajaratnaṃ ca hṛtvā devendravāhanam ||
'त्रैलोक्यातली सगळी उत्तम रत्नं पूर्णपणे माझ्या ताब्यात आहेत. देवराज इंद्राचं वाहन असलेलं हत्तींमधलं रत्नही मी हिरावून आणलं आहे.'
'तीनों लोकों के सारे उत्तम रत्न पूरी तरह मेरे वश में हैं। देवराज इंद्र का वाहन, हाथियों में रत्न भी मैं छीन लाया हूँ।'
'All the finest jewels of the three worlds are wholly in my power. I have even taken the jewel among elephants, the mount of Indra, king of the gods.'
क्षीरोदमथनोद्भूतमश्वरत्नं ममामरैः।
उच्चैःश्रवससंज्ञं तत्प्रणिपत्य समर्पितम्॥
kṣīrodamathanodbhūtamaśvaratnaṃ mamāmaraiḥ |
uccaiḥśravasasaṃjñaṃ tatpraṇipatya samarpitam ||
'क्षीरसागराच्या मंथनातून निघालेलं, उच्चैःश्रवा नावाचं घोड्यांमधलं रत्न देवांनी मला नमस्कार करून अर्पण केलं आहे.'
'क्षीरसागर के मंथन से निकला, उच्चैःश्रवा नाम का घोड़ों में रत्न देवताओं ने मुझे प्रणाम करके भेंट किया है।'
'The jewel among horses, Uchchaihshravas, born from the churning of the ocean of milk, the immortals bowed and handed over to me.'
यानि चान्यानि देवेषु गन्धर्वेषूरगेषु च।
रत्नभूतानि भूतानि तानि मय्येव शोभने॥
yāni cānyāni deveṣu gandharveṣūrageṣu ca |
ratnabhūtāni bhūtāni tāni mayyeva śobhane ||
'हे सुंदरी, देव, गंधर्व आणि नाग यांच्याकडे रत्नासारख्या ज्या इतर वस्तू होत्या, त्या सगळ्या आता माझ्याकडेच आहेत.'
'हे सुंदरी, देवताओं, गंधर्वों और नागों के पास जो भी दूसरी रत्न जैसी वस्तुएँ थीं, वे सब अब मेरे ही पास हैं।'
'Lovely one, whatever else counted as a jewel among the gods, the Gandharvas and the serpents now belongs to me alone.'
स्त्रीरत्नभूतां त्वां देवि लोके मन्यामहे वयम्।
सा त्वमस्मानुपागच्छ यतो रत्नभुजो वयम्॥
strīratnabhūtāṃ tvāṃ devi loke manyāmahe vayam |
sā tvamasmānupāgaccha yato ratnabhujo vayam ||
'देवी, जगात स्त्रियांमधलं रत्न तूच आहेस, असं आम्ही मानतो. म्हणून तू आमच्याकडे ये, कारण रत्नांचा उपभोग घेणारे आम्हीच आहोत.'
'देवी, हम तुम्हें संसार की स्त्रियों में रत्न मानते हैं। इसलिए तुम हमारे पास आ जाओ, क्योंकि रत्नों का भोग करने वाले हम ही हैं।'
'Devi, we hold you to be the jewel among women in the world. So come to us, for we are the ones who enjoy jewels.'
मां वा ममानुजं वापि निशुम्भमुरुविक्रमम्।
भज त्वं चञ्चलापाङ्गि रत्नभूतासि वै यतः॥
māṃ vā mamānujaṃ vāpi niśumbhamuruvikramam |
bhaja tvaṃ cañcalāpāṅgi ratnabhūtāsi vai yataḥ ||
'चंचल कटाक्षांच्या सुंदरी, तू मला किंवा माझा महापराक्रमी धाकटा भाऊ निशुंभ याला स्वीकार. कारण तू खरोखर रत्न आहेस.'
'चंचल चितवन वाली सुंदरी, तुम मुझे या मेरे महापराक्रमी छोटे भाई निशुंभ को अपना लो। क्योंकि तुम सचमुच रत्न हो।'
'You with the restless glances, take me, or my younger brother Nishumbha, mighty in valour. For you are truly a jewel.'
परमैश्वर्यमतुलं प्राप्स्यसे मत्परिग्रहात्।
एतद् बुद्ध्या समालोच्य मत्परिग्रहतां व्रज॥
paramaiśvaryamatulaṃ prāpsyase matparigrahāt |
etad buddhyā samālocya matparigrahatāṃ vraja ||
'माझा स्वीकार केलास तर तुला अतुलनीय, परम ऐश्वर्य मिळेल. बुद्धीने याचा नीट विचार कर आणि माझी पत्नी हो.'
'मुझे स्वीकार करोगी तो तुम्हें अतुलनीय, परम ऐश्वर्य मिलेगा। बुद्धि से इस पर अच्छी तरह विचार करो और मेरी पत्नी बन जाओ।'
'If you become mine, you will have supreme and matchless power and wealth. Think this over carefully, and become my wife.'
ऋषिरुवाच॥
ṛṣiruvāca ||
ऋषी म्हणाले —
ऋषि बोले —
The sage said:
इत्युक्ता सा तदा देवी गम्भीरान्तःस्मिता जगौ।
दुर्गा भगवती भद्रा ययेदं धार्यते जगत्॥
ityuktā sā tadā devī gambhīrāntaḥsmitā jagau |
durgā bhagavatī bhadrā yayedaṃ dhāryate jagat ||
असं सांगितल्यावर, जिने हे सगळं जग धारण केलं आहे, ती मंगलमयी भगवती दुर्गा देवी मनातल्या मनात गंभीरपणे हसली आणि म्हणाली —
ऐसा कहे जाने पर, जिनसे यह सारा जगत धारण किया जाता है, वे मंगलमयी भगवती दुर्गा देवी मन ही मन गंभीर मुसकान के साथ बोलीं —
Hearing this, the Devi, blessed and gracious Durga, by whom this whole world is held up, smiled a deep inward smile and spoke:
देव्युवाच॥
devyuvāca ||
देवी म्हणाली —
देवी बोलीं —
The Devi said:
सत्यमुक्तं त्वया नात्र मिथ्या किञ्चित्त्वयोदितम्।
त्रैलोक्याधिपतिः शुम्भो निशुम्भश्चापि तादृशः॥
satyamuktaṃ tvayā nātra mithyā kiñcittvayoditam |
trailokyādhipatiḥ śumbho niśumbhaścāpi tādṛśaḥ ||
'तू जे सांगितलंस ते खरं आहे. यात तू काहीही खोटं बोललेला नाहीस. शुंभ त्रैलोक्याचा स्वामी आहे, आणि निशुंभही तसाच आहे.'
'तुमने जो कहा, वह सच है। इसमें तुमने कुछ भी झूठ नहीं कहा। शुंभ तीनों लोकों के स्वामी हैं, और निशुंभ भी वैसे ही हैं।'
'What you have said is true. Nothing you have told me is false. Shumbha is lord of the three worlds, and Nishumbha is his equal.'
किं त्वत्र यत्प्रतिज्ञातं मिथ्या तत्क्रियते कथम्।
श्रूयतामल्पबुद्धित्वात्प्रतिज्ञा या कृता पुरा॥
kiṃ tvatra yatpratijñātaṃ mithyā tatkriyate katham |
śrūyatāmalpabuddhitvātpratijñā yā kṛtā purā ||
'पण या बाबतीत मी एक प्रतिज्ञा केली आहे. ती मी खोटी कशी करू? माझ्या अल्पबुद्धीमुळे मी पूर्वी जी प्रतिज्ञा केली, ती ऐक:'
'पर इस विषय में मैंने एक प्रतिज्ञा की है। उसे मैं झूठा कैसे करूँ? अपनी थोड़ी बुद्धि के कारण मैंने पहले जो प्रतिज्ञा की थी, वह सुनो:'
'But in this matter I have made a vow. How can I break it? Hear the vow I once made, in my small wisdom:'
यो मां जयति संग्रामे यो मे दर्पं व्यपोहति।
यो मे प्रतिबलो लोके स मे भर्ता भविष्यति॥
yo māṃ jayati saṃgrāme yo me darpaṃ vyapohati |
yo me pratibalo loke sa me bhartā bhaviṣyati ||
'जो मला युद्धात जिंकेल, जो माझा गर्व उतरवेल, आणि जगात जो माझ्या तोडीचा बलवान असेल, तोच माझा पती होईल.'
'जो मुझे युद्ध में जीत लेगा, जो मेरा घमंड चूर करेगा, और संसार में जो मेरे बराबर बलवान होगा, वही मेरा पति होगा।'
'He who defeats me in battle, who breaks my pride, who is my equal in strength in this world, he alone shall be my husband.'
तदागच्छतु शुम्भोऽत्र निशुम्भो वा महासुरः।
मां जित्वा किं चिरेणात्र पाणिं गृह्णातु मे लघु॥
tadāgacchatu śumbho'tra niśumbho vā mahāsuraḥ |
māṃ jitvā kiṃ cireṇātra pāṇiṃ gṛhṇātu me laghu ||
'म्हणून शुंभ इथे येवो, किंवा महासुर निशुंभ येवो. मला जिंकून तो इथेच लवकर माझं पाणिग्रहण करो. उशीर कशाला?'
'इसलिए शुंभ यहाँ आएँ, या महासुर निशुंभ आएँ। मुझे जीतकर वे यहीं जल्दी से मेरा पाणिग्रहण करें। देर किस बात की?'
'So let Shumbha come here, or the great asura Nishumbha. Let him defeat me and take my hand here and now. Why wait?'
दूत उवाच॥
dūta uvāca ||
दूत म्हणाला —
दूत बोला —
The messenger said:
अवलिप्तासि मैवं त्वं देवि ब्रूहि ममाग्रतः।
त्रैलोक्ये कः पुमांस्तिष्ठेदग्रे शुम्भनिशुम्भयोः॥
avaliptāsi maivaṃ tvaṃ devi brūhi mamāgrataḥ |
trailokye kaḥ pumāṃstiṣṭhedagre śumbhaniśumbhayoḥ ||
'देवी, तू गर्वाने फुगली आहेस. माझ्यासमोर असं बोलू नकोस. त्रैलोक्यात असा कोण पुरुष आहे, जो शुंभ-निशुंभांसमोर उभा राहू शकेल?'
'देवी, तुम घमंड में चूर हो। मेरे सामने ऐसी बात मत कहो। तीनों लोकों में ऐसा कौन पुरुष है जो शुंभ और निशुंभ के आगे टिक सके?'
'Devi, you are full of pride. Do not talk like this in front of me. What man in the three worlds could stand before Shumbha and Nishumbha?'
अन्येषामपि दैत्यानां सर्वे देवा न वै युधि।
तिष्ठन्ति सम्मुखे देवि किं पुनः स्त्री त्वमेकिका॥
anyeṣāmapi daityānāṃ sarve devā na vai yudhi |
tiṣṭhanti sammukhe devi kiṃ punaḥ strī tvamekikā ||
'देवी, इतर दैत्यांसमोरसुद्धा सगळे देव मिळूनही युद्धात टिकू शकत नाहीत. मग तू तर एकटी स्त्री आहेस, तुझं काय?'
'देवी, दूसरे दैत्यों के सामने भी सारे देवता मिलकर युद्ध में नहीं टिक पाते। फिर तुम तो अकेली स्त्री हो, तुम्हारी क्या बात?'
'Devi, all the gods together cannot face even the other daityas in battle. What then of you, a woman, alone?'
इन्द्राद्याः सकला देवास्तस्थुर्येषां न संयुगे।
शुम्भादीनां कथं तेषां स्त्री प्रयास्यसि सम्मुखम्॥
indrādyāḥ sakalā devāstasthuryeṣāṃ na saṃyuge |
śumbhādīnāṃ kathaṃ teṣāṃ strī prayāsyasi sammukham ||
'इंद्र आणि इतर सगळे देव ज्यांच्यासमोर युद्धात टिकू शकले नाहीत, त्या शुंभ आणि इतर दैत्यांसमोर तू स्त्री असून कशी जाशील?'
'इंद्र आदि सब देवता जिनके सामने युद्ध में नहीं टिक सके, उन शुंभ आदि के सामने तुम स्त्री होकर कैसे जाओगी?'
'Indra and all the gods could not stand against Shumbha and the others in battle. How will you, a woman, face them?'
सा त्वं गच्छ मयैवोक्ता पार्श्वं शुम्भनिशुम्भयोः।
केशाकर्षणनिर्धूतगौरवा मा गमिष्यसि॥
sā tvaṃ gaccha mayaivoktā pārśvaṃ śumbhaniśumbhayoḥ |
keśākarṣaṇanirdhūtagauravā mā gamiṣyasi ||
'म्हणून मी सांगतो आहे, तू स्वतःच शुंभ-निशुंभांकडे चल. नाहीतर केस धरून ओढत नेलं जाईल आणि तुझी प्रतिष्ठा धुळीला मिळेल. तसं जाणं टाळ.'
'इसलिए मेरे कहने से तुम स्वयं शुंभ और निशुंभ के पास चली चलो। बाल पकड़कर घसीटे जाने से तुम्हारा मान मिट्टी में मिले, ऐसे मत जाना।'
'So, since I have told you, go to Shumbha and Nishumbha yourself. Do not go there with your honour lost, dragged by the hair.'
देव्युवाच॥
devyuvāca ||
देवी म्हणाली —
देवी बोलीं —
The Devi said:
एवमेतद् बली शुम्भो निशुम्भश्चातिवीर्यवान्।
किं करोमि प्रतिज्ञा मे यदनालोचिता पुरा॥
evametad balī śumbho niśumbhaścātivīryavān |
kiṃ karomi pratijñā me yadanālocitā purā ||
'हे असंच आहे. शुंभ बलवान आहे आणि निशुंभही महापराक्रमी आहे. पण मी काय करू? माझी प्रतिज्ञा मी पूर्वी विचार न करता केली आहे.'
'बात तो ऐसी ही है। शुंभ बलवान हैं और निशुंभ भी बड़े पराक्रमी हैं। पर मैं क्या करूँ? मैंने अपनी प्रतिज्ञा पहले बिना सोचे-समझे कर ली थी।'
'So it is. Shumbha is strong, and Nishumbha too is very mighty. But what can I do? I made my vow long ago, without thinking it through.'
स त्वं गच्छ मयोक्तं ते यदेतत्सर्वमादृतः।
तदाचक्ष्वासुरेन्द्राय स च युक्तं करोतु तत्॥ ॐ॥
sa tvaṃ gaccha mayoktaṃ te yadetatsarvamādṛtaḥ |
tadācakṣvāsurendrāya sa ca yuktaṃ karotu tat || oṃ ||
'म्हणून तू जा. मी सांगितलेलं हे सगळं नीट लक्षात ठेवून असुरराजाला सांग. मग त्याला जे योग्य वाटेल ते त्याने करावं.' ॐ.
'इसलिए तुम जाओ। मैंने जो कुछ कहा है, वह सब ध्यान से असुरराज को बताओ। फिर जो उचित हो, वे वही करें।' ॐ।
'So go, and tell the lord of the asuras, carefully, all that I have said. Then let him do what he thinks fit.' Om.
॥ इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे सावर्णिके मन्वन्तरे देवीमाहात्म्ये देव्या दूतसंवादो नाम पञ्चमोऽध्यायः॥
|| iti śrīmārkaṇḍeyapurāṇe sāvarṇike manvantare devīmāhātmye devyā dūtasaṃvādo nāma pañcamo'dhyāyaḥ ||
श्रीमार्कंडेय पुराणात, सावर्णिक मन्वंतराच्या कथेत, देवीमाहात्म्यातला ‘देवीचा दूताशी संवाद’ नावाचा पाचवा अध्याय इथे पूर्ण झाला.
श्रीमार्कंडेय पुराण में, सावर्णिक मन्वंतर की कथा में, देवीमाहात्म्य का ‘देवी का दूत से संवाद’ नामक पाँचवाँ अध्याय यहाँ पूरा हुआ।
Here ends the fifth chapter, called ‘The Devi's Dialogue with the Messenger’, of the Devi Mahatmya, in the account of the Savarni Manvantara in the Shri Markandeya Purana.