Chapter 4 · The hymn of Indra and the gods

ॐ कालाभ्राभां कटाक्षैररिकुलभयदां मौलिबद्धेन्दुरेखां शङ्खं चक्रं कृपाणं त्रिशिखमपि करैरुद्वहन्तीं त्रिनेत्राम्। सिंहस्कन्धाधिरूढां त्रिभुवनमखिलं तेजसा पूरयन्तीं ध्यायेद् दुर्गां जयाख्यां त्रिदशपरिवृतां सेवितां सिद्धिकामैः॥

oṃ kālābhrābhāṃ kaṭākṣairarikulabhayadāṃ maulibaddhendurekhāṃ śaṅkhaṃ cakraṃ kṛpāṇaṃ triśikhamapi karairudvahantīṃ trinetrām | siṃhaskandhādhirūḍhāṃ tribhuvanamakhilaṃ tejasā pūrayantīṃ dhyāyed durgāṃ jayākhyāṃ tridaśaparivṛtāṃ sevitāṃ siddhikāmaiḥ ||

जया नावाच्या दुर्गेचं असं ध्यान करावं: तिची कांती काळ्या मेघासारखी आहे. तिच्या नुसत्या कटाक्षाने शत्रूंच्या समूहाला भीती वाटते. तिच्या मुकुटावर चंद्रकोर बांधलेली आहे. ती आपल्या हातांत शंख, चक्र, तलवार आणि त्रिशूळ धारण करते. तिला तीन डोळे आहेत. ती सिंहाच्या खांद्यावर आरूढ आहे आणि आपल्या तेजाने तिन्ही लोक भरून टाकते. देव तिच्याभोवती आहेत, आणि सिद्धी हवी असणारे साधक तिची सेवा करतात.

जया नाम की दुर्गा का इस प्रकार ध्यान करें: उनकी कांति काले बादल जैसी है। उनकी तिरछी नज़र से ही शत्रुओं के झुंड काँप उठते हैं। उनके मुकुट पर चंद्रमा की कला बँधी है। वे अपने हाथों में शंख, चक्र, तलवार और त्रिशूल धारण करती हैं। उनके तीन नेत्र हैं। वे सिंह के कंधे पर सवार हैं और अपने तेज से तीनों लोकों को भर देती हैं। देवता उन्हें घेरे रहते हैं, और सिद्धि चाहने वाले साधक उनकी सेवा करते हैं।

Meditate on Durga, the one called Jaya, like this. She is dark as a rain cloud. Her sidelong glance alone frightens whole hosts of enemies. The crescent moon is bound on her crown. In her hands she holds a conch, a discus, a sword and a trident, and she has three eyes. She rides on the lion's shoulders and fills all three worlds with her radiance. The gods surround her, and those who seek spiritual attainment serve her.

शक्रादयः सुरगणा निहतेऽतिवीर्ये तस्मिन्दुरात्मनि सुरारिबले च देव्या। तां तुष्टुवुः प्रणतिनम्रशिरोधरांसा वाग्भिः प्रहर्षपुलकोद्गमचारुदेहाः॥

śakrādayaḥ suragaṇā nihate'tivīrye tasmindurātmani surāribale ca devyā | tāṃ tuṣṭuvuḥ praṇatinamraśirodharāṃsā vāgbhiḥ praharṣapulakodgamacārudehāḥ ||

अतिशय पराक्रमी असा तो दुष्ट महिषासुर आणि देवांच्या शत्रूची सगळी सेना देवीने मारून टाकली. तेव्हा इंद्र आणि इतर देवांनी देवीची स्तुती केली. त्यांच्या माना आणि खांदे नमस्काराने वाकले होते. आनंदाने त्यांच्या अंगावर रोमांच उभे राहिले होते, आणि त्यामुळे त्यांचे देह सुंदर दिसत होते.

जब देवी ने उस अत्यंत बलवान दुष्ट महिषासुर को और देवताओं के शत्रु की पूरी सेना को मार डाला, तब इंद्र आदि देवताओं ने वाणी से उनकी स्तुति की। प्रणाम में उनकी गर्दन और कंधे झुके हुए थे। अपार हर्ष से उनके शरीर पर रोमांच हो आया था, और इससे उनके शरीर सुंदर दिख रहे थे।

When the Devi had slain that wicked and mighty Mahishasura, together with the whole army of the gods' enemy, Indra and the other gods praised her in words. Their necks and shoulders were bent low in reverence. Their bodies glowed, every hair standing on end with joy.

देव्या यया ततमिदं जगदात्मशक्त्या निश्शेषदेवगणशक्तिसमूहमूर्त्या। तामम्बिकामखिलदेवमहर्षिपूज्यां भक्त्या नताः स्म विदधातु शुभानि सा नः॥

devyā yayā tatamidaṃ jagadātmaśaktyā niśśeṣadevagaṇaśaktisamūhamūrtyā | tāmambikāmakhiladevamaharṣipūjyāṃ bhaktyā natāḥ sma vidadhātu śubhāni sā naḥ ||

जिने आपल्या स्वतःच्या शक्तीने हे सगळं जग व्यापलं आहे, सगळ्या देवांच्या शक्ती एकत्र येऊन जिचं रूप बनलं आहे, आणि जी सर्व देवांना व महर्षींना पूजनीय आहे, त्या अंबिकेला आम्ही भक्तीने नमस्कार करतो. ती आमचं कल्याण करो.

जिस देवी ने अपनी ही शक्ति से यह सारा जगत व्याप्त कर रखा है, सब देवताओं की शक्तियों का समूह ही जिनका स्वरूप है, और जो सभी देवताओं और महर्षियों के लिए पूजनीय हैं, उन अंबिका को हम भक्ति से प्रणाम करते हैं। वे हमारा कल्याण करें।

The Devi has spread through this whole world by her own power. Her form is the gathered power of all the gods. All the gods and great sages worship her. To that Ambika we bow in devotion. May she bring us what is good.

यस्याः प्रभावमतुलं भगवाननन्तो ब्रह्मा हरश्च न हि वक्तुमलं बलं च। सा चण्डिकाखिलजगत्परिपालनाय नाशाय चाशुभभयस्य मतिं करोतु॥

yasyāḥ prabhāvamatulaṃ bhagavānananto brahmā haraśca na hi vaktumalaṃ balaṃ ca | sā caṇḍikākhilajagatparipālanāya nāśāya cāśubhabhayasya matiṃ karotu ||

भगवान अनंत, ब्रह्मदेव आणि शंकर यांनाही जिच्या अतुलनीय प्रभावाचं आणि बळाचं वर्णन करता येत नाही, ती चंडिका सगळ्या जगाचं रक्षण करण्याचं आणि अशुभाची भीती नाहीशी करण्याचं मनात आणो.

जिनके अतुलनीय प्रभाव और बल का वर्णन भगवान अनंत, ब्रह्मा और शिव भी नहीं कर सकते, वे चंडिका पूरे जगत की रक्षा करने और अशुभ के भय का नाश करने का मन बनाएँ।

Her matchless glory and strength cannot be described even by the blessed Ananta, by Brahma or by Shiva. May that Chandika set her mind on protecting the whole world and on ending the fear of evil.

या श्रीः स्वयं सुकृतिनां भवनेष्वलक्ष्मीः पापात्मनां कृतधियां हृदयेषु बुद्धिः। श्रद्धा सतां कुलजनप्रभवस्य लज्जा तां त्वां नताः स्म परिपालय देवि विश्वम्॥

yā śrīḥ svayaṃ sukṛtināṃ bhavaneṣvalakṣmīḥ pāpātmanāṃ kṛtadhiyāṃ hṛdayeṣu buddhiḥ | śraddhā satāṃ kulajanaprabhavasya lajjā tāṃ tvāṃ natāḥ sma paripālaya devi viśvam ||

पुण्यवान लोकांच्या घरी तू स्वतः लक्ष्मी म्हणून राहतेस, आणि पापी लोकांच्या घरी अलक्ष्मी म्हणून. शहाण्या माणसांच्या हृदयात तू बुद्धी आहेस, सज्जनांमध्ये श्रद्धा आहेस, आणि चांगल्या कुळात जन्मलेल्यांमध्ये लज्जा आहेस. अशा तुला आम्ही नमस्कार करतो. देवी, या विश्वाचं रक्षण कर.

पुण्यात्माओं के घरों में तुम स्वयं लक्ष्मी बनकर रहती हो, और पापियों के घरों में अलक्ष्मी बनकर। समझदार लोगों के हृदय में तुम बुद्धि हो, सज्जनों में श्रद्धा हो, और अच्छे कुल में जन्मे लोगों में लज्जा हो। ऐसी तुमको हम प्रणाम करते हैं। देवी, इस विश्व की रक्षा करो।

In the homes of the virtuous you yourself are Lakshmi, good fortune. In the homes of the wicked you are misfortune. You are understanding in the hearts of the wise, faith in good people, and modesty in those of good family. We bow to you. Devi, protect the world.

किं वर्णयाम तव रूपमचिन्त्यमेतत् किं चातिवीर्यमसुरक्षयकारि भूरि। किं चाहवेषु चरितानि तवाद्भुतानि सर्वेषु देव्यसुरदेवगणादिकेषु॥

kiṃ varṇayāma tava rūpamacintyametat kiṃ cātivīryamasurakṣayakāri bhūri | kiṃ cāhaveṣu caritāni tavādbhutāni sarveṣu devyasuradevagaṇādikeṣu ||

तुझ्या या अचिंत्य रूपाचं आम्ही काय वर्णन करावं? असुरांचा नाश करणारा तुझा प्रचंड पराक्रम कसा सांगावा? आणि असुर, देव आणि इतर सगळ्यांमध्ये झालेल्या युद्धांत तू केलेली अद्भुत कृत्यं तरी कशी सांगावी?

तुम्हारे इस अचिंत्य रूप का हम क्या वर्णन करें? असुरों का नाश करने वाले तुम्हारे अपार पराक्रम को कैसे कहें? और असुरों, देवताओं और दूसरों के बीच हुए युद्धों में तुम्हारे अद्भुत कारनामों का भी क्या वर्णन करें?

How can we describe this form of yours, which the mind cannot grasp? Or your vast strength that destroys the asuras? Or the wonders you have done in battles among asuras, gods and all the rest?

हेतुः समस्तजगतां त्रिगुणापि दोषैर्न ज्ञायसे हरिहरादिभिरप्यपारा। सर्वाश्रयाखिलमिदं जगदंशभूतमव्याकृता हि परमा प्रकृतिस्त्वमाद्या॥

hetuḥ samastajagatāṃ triguṇāpi doṣairna jñāyase hariharādibhirapyapārā | sarvāśrayākhilamidaṃ jagadaṃśabhūtamavyākṛtā hi paramā prakṛtistvamādyā ||

तू सगळ्या जगांचं कारण आहेस. तू तीन गुणांची असूनही त्या गुणांचे दोष तुझ्यात दिसत नाहीत. विष्णू, शंकर आणि इतर देवांनाही तुझा अंत लागत नाही. तू सगळ्यांचा आधार आहेस. हे सगळं जग तुझाच एक अंश आहे. कारण तूच अव्यक्त, परम, आदिम प्रकृती आहेस.

तुम सारे लोकों का कारण हो। तीनों गुणों वाली होकर भी उन गुणों के दोष तुममें दिखाई नहीं देते। विष्णु, शिव आदि भी तुम्हारा पार नहीं पा सकते। तुम सबका आधार हो। यह सारा जगत तुम्हारा ही एक अंश है। क्योंकि तुम ही अव्यक्त, परम और आदि प्रकृति हो।

You are the cause of all the worlds. Though you are made of the three guṇas, none of their flaws are seen in you. Even Vishnu, Shiva and the other gods cannot find your limit. You are the support of all, and this whole world is a part of you. For you are the unmanifest, supreme, first Nature (prakṛti).

यस्याः समस्तसुरता समुदीरणेन तृप्तिं प्रयाति सकलेषु मखेषु देवि। स्वाहासि वै पितृगणस्य च तृप्तिहेतुरुच्चार्यसे त्वमत एव जनैः स्वधा च॥

yasyāḥ samastasuratā samudīraṇena tṛptiṃ prayāti sakaleṣu makheṣu devi | svāhāsi vai pitṛgaṇasya ca tṛptiheturuccāryase tvamata eva janaiḥ svadhā ca ||

देवी, तू स्वाहा आहेस. सगळ्या यज्ञांत तुझा उच्चार केला की सगळे देव तृप्त होतात. पितरांच्या तृप्तीचं कारणही तूच आहेस. म्हणून लोक तुझा उच्चार 'स्वधा' म्हणूनही करतात.

देवी, तुम स्वाहा हो। सब यज्ञों में तुम्हारा उच्चारण होते ही सारे देवता तृप्त हो जाते हैं। पितरों की तृप्ति का कारण भी तुम ही हो। इसीलिए लोग तुम्हें 'स्वधा' कहकर भी उच्चारते हैं।

Devi, you are Svaha. When you are uttered in any sacrifice, all the gods are satisfied. You are also what satisfies the ancestors, and so people utter you as Svadha too.

या मुक्तिहेतुरविचिन्त्यमहाव्रता त्वमभ्यस्यसे सुनियतेन्द्रियतत्त्वसारैः। मोक्षार्थिभिर्मुनिभिरस्तसमस्तदोषैर्विद्यासि सा भगवती परमा हि देवि॥

yā muktiheturavicintyamahāvratā tvamabhyasyase suniyatendriyatattvasāraiḥ | mokṣārthibhirmunibhirastasamastadoṣairvidyāsi sā bhagavatī paramā hi devi ||

देवी, तू मुक्तीचं कारण आहेस. तुझं महाव्रत कल्पनेच्या पलीकडचं आहे. ज्यांनी इंद्रियं पूर्ण आवरली आहेत, सत्य हेच ज्यांचं सार आहे, ज्यांचे सगळे दोष गळून गेले आहेत, असे मोक्ष हवा असणारे मुनी तुझीच साधना करतात. तूच ती परम भगवती विद्या आहेस.

देवी, तुम मुक्ति का कारण हो। तुम्हारा महाव्रत कल्पना से परे है। जिन्होंने इंद्रियों को पूरी तरह वश में कर लिया है, सत्य ही जिनका सार है, जिनके सारे दोष मिट चुके हैं, ऐसे मोक्ष चाहने वाले मुनि तुम्हारी ही साधना करते हैं। तुम ही वह परम भगवती विद्या हो।

Devi, you are the cause of liberation, and your great vow is beyond thought. Sages who seek release, who have mastered their senses, who hold to the truth and are free of every fault, practise you alone. You are that supreme and blessed Knowledge (vidyā).

शब्दात्मिका सुविमलर्ग्यजुषां निधानमुद्गीथरम्यपदपाठवतां च साम्नाम्। देवी त्रयी भगवती भवभावनाय वार्ता च सर्वजगतां परमार्तिहन्त्री॥

śabdātmikā suvimalargyajuṣāṃ nidhānamudgītharamyapadapāṭhavatāṃ ca sāmnām | devī trayī bhagavatī bhavabhāvanāya vārtā ca sarvajagatāṃ paramārtihantrī ||

तू शब्दस्वरूप आहेस. अतिशय निर्मळ ऋग्वेद आणि यजुर्वेदाचा तू खजिना आहेस. उद्गीथाने आणि सुंदर पदपाठाने नटलेल्या सामवेदाचाही तू आधार आहेस. तू भगवती त्रयी, म्हणजे तिन्ही वेद आहेस. जगाचं जीवन चालावं म्हणून तू 'वार्ता', म्हणजे शेती, व्यापार आणि पशुपालन यांची उपजीविका आहेस. सगळ्या जगाचं दुःख दूर करणारी परम देवी तूच आहेस.

तुम शब्दस्वरूप हो। अत्यंत निर्मल ऋग्वेद और यजुर्वेद का तुम भंडार हो। उद्गीथ और सुंदर पदपाठ वाले सामवेद का भी तुम आधार हो। तुम भगवती त्रयी, यानी तीनों वेद हो। संसार का जीवन चलता रहे, इसके लिए तुम 'वार्ता' हो, यानी खेती, व्यापार और पशुपालन की जीविका। सारे जगत की पीड़ा हरने वाली परम देवी तुम ही हो।

You are made of sacred sound. You are the treasury of the spotless Rigveda and Yajurveda, and of the Samaveda with its lovely udgītha chant and word-by-word recitation. You are the Devi, the blessed Threefold Veda. To keep the world alive you are vārtā, the livelihood of farming, trade and herding. You are the one who ends the suffering of all the worlds.

मेधासि देवि विदिताखिलशास्त्रसारा दुर्गासि दुर्गभवसागरनौरसङ्गा। श्रीः कैटभारिहृदयैककृताधिवासा गौरी त्वमेव शशिमौलिकृतप्रतिष्ठा॥

medhāsi devi viditākhilaśāstrasārā durgāsi durgabhavasāgaranaurasaṅgā | śrīḥ kaiṭabhārihṛdayaikakṛtādhivāsā gaurī tvameva śaśimaulikṛtapratiṣṭhā ||

देवी, सगळ्या शास्त्रांचं सार जाणणारी मेधा, म्हणजे बुद्धी, तू आहेस. दुस्तर संसारसागर पार करून नेणारी नाव, कशालाही न चिकटलेली दुर्गा, तू आहेस. कैटभाचा शत्रू जो विष्णू, त्याच्या हृदयात एकटी वास करणारी लक्ष्मी तू आहेस. आणि चंद्रमौळी शंकरासोबत प्रतिष्ठित असलेली गौरीही तूच आहेस.

देवी, सारे शास्त्रों का सार जानने वाली मेधा, यानी बुद्धि, तुम हो। कठिनाई से पार होने वाले संसार-सागर की नाव, किसी से न बँधने वाली दुर्गा, तुम हो। कैटभ के शत्रु विष्णु के हृदय में अकेली बसने वाली लक्ष्मी तुम हो। और चंद्रमौलि शिव के साथ प्रतिष्ठित गौरी भी तुम ही हो।

Devi, you are Medha, the intelligence that knows the heart of every scripture. You are Durga, the boat across the hard sea of worldly life, untouched by attachment. You are Shri, Lakshmi, who alone lives in the heart of Vishnu, Kaitabha's foe. And you are Gauri, who has her place with Shiva, the moon-crested.

ईषत्सहासममलं परिपूर्णचन्द्रबिम्बानुकारि कनकोत्तमकान्तिकान्तम्। अत्यद्भुतं प्रहृतमात्तरुषा तथापि वक्त्रं विलोक्य सहसा महिषासुरेण॥

īṣatsahāsamamalaṃ paripūrṇacandrabimbānukāri kanakottamakāntikāntam | atyadbhutaṃ prahṛtamāttaruṣā tathāpi vaktraṃ vilokya sahasā mahiṣāsureṇa ||

तुझा चेहरा हलकंसं हसू असलेला, निर्मळ, पूर्ण चंद्राच्या बिंबासारखा आणि उत्तम सोन्याच्या कांतीने सुंदर आहे. असा चेहरा पाहूनही रागाने भरलेल्या महिषासुराने अचानक त्याच्यावर प्रहार केला. हे फार आश्चर्याचं आहे.

तुम्हारा मुख हल्की मुसकान वाला, निर्मल, पूर्ण चंद्रमा के बिंब जैसा और उत्तम सोने की कांति से सुंदर है। ऐसा मुख देखकर भी क्रोध से भरे महिषासुर ने अचानक उस पर प्रहार किया। यह बड़े आश्चर्य की बात है।

Your face has a gentle smile. It is spotless, like the full moon, and lovely with the glow of the finest gold. Yet Mahishasura, seized by rage, saw that face and suddenly struck at it. That is a great wonder.

दृष्ट्वा तु देवि कुपितं भ्रुकुटीकरालमुद्यच्छशाङ्कसदृशच्छवि यन्न सद्यः। प्राणान्मुमोच महिषस्तदतीव चित्रं कैर्जीव्यते हि कुपितान्तकदर्शनेन॥

dṛṣṭvā tu devi kupitaṃ bhrukuṭīkarālamudyacchaśāṅkasadṛśacchavi yanna sadyaḥ | prāṇānmumoca mahiṣastadatīva citraṃ kairjīvyate hi kupitāntakadarśanena ||

देवी, रागावलेला, भुवया आकसल्याने भयंकर दिसणारा, उगवत्या चंद्रासारखा लाल झालेला तुझा चेहरा पाहूनही महिषाने लगेच प्राण सोडले नाहीत, हे त्याहून मोठं आश्चर्य आहे. कारण रागावलेल्या यमाला पाहून कोण जिवंत राहू शकतो?

देवी, क्रोध से भरा, तनी भौंहों से भयानक और उगते चंद्रमा जैसा लाल तुम्हारा मुख देखकर भी महिष ने तुरंत प्राण नहीं छोड़े, यह और भी बड़ा आश्चर्य है। क्योंकि क्रोधित यमराज को देखकर भला कौन जीवित रह सकता है?

And Devi, when Mahisha saw your face in anger, fearsome with knitted brows and red as the rising moon, he did not die on the spot. That is stranger still. For who can stay alive after seeing Death himself in a rage?

देवि प्रसीद परमा भवती भवाय सद्यो विनाशयसि कोपवती कुलानि। विज्ञातमेतदधुनैव यदस्तमेतन्नीतं बलं सुविपुलं महिषासुरस्य॥

devi prasīda paramā bhavatī bhavāya sadyo vināśayasi kopavatī kulāni | vijñātametadadhunaiva yadastametannītaṃ balaṃ suvipulaṃ mahiṣāsurasya ||

देवी, प्रसन्न हो. तू परम आहेस आणि तू सगळ्यांच्या कल्याणासाठी आहेस. रागावलीस की तू क्षणात संपूर्ण कुळांचा नाश करतेस. महिषासुराची ती प्रचंड सेना आत्ताच संपवली गेली, त्यावरून हे आम्हाला कळलं आहे.

देवी, प्रसन्न हो। तुम परम हो और सबके कल्याण के लिए हो। क्रोध में आने पर तुम पल भर में पूरे कुलों का नाश कर देती हो। महिषासुर की वह विशाल सेना अभी-अभी समाप्त कर दी गई, इससे हमें यह बात समझ आ गई है।

Devi, be gracious. You are supreme, and you exist for the world's good. When you are angry you wipe out whole clans in a moment. We have just seen this, now that Mahishasura's huge army has been brought to an end.

ते सम्मता जनपदेषु धनानि तेषां तेषां यशांसि न च सीदति धर्मवर्गः। धन्यास्त एव निभृतात्मजभृत्यदारा येषां सदाभ्युदयदा भवती प्रसन्ना॥

te sammatā janapadeṣu dhanāni teṣāṃ teṣāṃ yaśāṃsi na ca sīdati dharmavargaḥ | dhanyāsta eva nibhṛtātmajabhṛtyadārā yeṣāṃ sadābhyudayadā bhavatī prasannā ||

सदा भरभराट देणारी तू ज्यांच्यावर प्रसन्न असतेस, त्यांनाच समाजात मान मिळतो. धन त्यांचंच असतं, कीर्ती त्यांचीच असते, आणि त्यांचं धर्माचरण कधी ढासळत नाही. आज्ञाधारक मुलं, सेवक आणि पत्नी असलेले तेच लोक खरे धन्य असतात.

सदा उन्नति देने वाली तुम जिन पर प्रसन्न रहती हो, वही लोग देश-समाज में सम्मान पाते हैं। धन उन्हीं का होता है, यश उन्हीं का होता है, और उनका धर्म-कर्म कभी शिथिल नहीं होता। विनम्र पुत्र, सेवक और पत्नी वाले वही लोग सच में धन्य होते हैं।

Those with whom you are pleased, you who always bring prosperity, are honoured in their land. Wealth is theirs and fame is theirs, and their dharma never weakens. They alone are truly blessed, with devoted children, servants and wife.

धर्म्याणि देवि सकलानि सदैव कर्माण्यत्यादृतः प्रतिदिनं सुकृती करोति। स्वर्गं प्रयाति च ततो भवतीप्रसादाल्लोकत्रयेऽपि फलदा ननु देवि तेन॥

dharmyāṇi devi sakalāni sadaiva karmāṇyatyādṛtaḥ pratidinaṃ sukṛtī karoti | svargaṃ prayāti ca tato bhavatīprasādāllokatraye'pi phaladā nanu devi tena ||

देवी, तुझ्या कृपेने पुण्यवान माणूस रोज मोठ्या आदराने सगळी धर्माची कर्मं करत राहतो, आणि त्यानंतर स्वर्गाला जातो. म्हणून देवी, तिन्ही लोकांत फळ देणारी तूच आहेस, नाही का?

देवी, तुम्हारी कृपा से पुण्यात्मा मनुष्य हर दिन बड़ी श्रद्धा से सारे धर्म-कर्म करता है, और उसके बाद स्वर्ग जाता है। इसलिए देवी, तीनों लोकों में फल देने वाली तुम ही हो, है न?

Devi, by your grace a good person does every righteous act, day after day, with great care, and afterwards goes to heaven. So, Devi, is it not you who gives the fruit of action in all three worlds?

दुर्गे स्मृता हरसि भीतिमशेषजन्तोः स्वस्थैः स्मृता मतिमतीव शुभां ददासि। दारिद्र्यदुःखभयहारिणि का त्वदन्या सर्वोपकारकरणाय सदाऽऽर्द्रचित्ता॥

durge smṛtā harasi bhītimaśeṣajantoḥ svasthaiḥ smṛtā matimatīva śubhāṃ dadāsi | dāridryaduḥkhabhayahāriṇi kā tvadanyā sarvopakārakaraṇāya sadā''rdracittā ||

दुर्गे, संकटात तुझं स्मरण केलं की तू प्रत्येक जिवाची भीती दूर करतेस. सुखात असताना तुझं स्मरण केलं की तू अतिशय शुभ बुद्धी देतेस. दारिद्र्य, दुःख आणि भय दूर करणारी देवी, सगळ्यांचं भलं करण्यासाठी सदा कोमल मन असणारी तुझ्याशिवाय दुसरी कोण आहे?

दुर्गे, संकट में स्मरण करने पर तुम हर प्राणी का भय हर लेती हो। सुख में स्मरण करने पर तुम अत्यंत शुभ बुद्धि देती हो। दरिद्रता, दुःख और भय को हरने वाली देवी, सबका उपकार करने के लिए सदा कोमल हृदय रखने वाली तुम्हारे सिवा और कौन है?

Durga, when you are remembered in trouble, you take away the fear of every living being. When those at ease remember you, you give them a mind set on what is truly good. You who remove poverty, sorrow and fear, who but you has a heart always soft, ready to help everyone?

एभिर्हतैर्जगदुपैति सुखं तथैते कुर्वन्तु नाम नरकाय चिराय पापम्। संग्राममृत्युमधिगम्य दिवं प्रयान्तु मत्वेति नूनमहितान् विनिहंसि देवि॥

ebhirhatairjagadupaiti sukhaṃ tathaite kurvantu nāma narakāya cirāya pāpam | saṃgrāmamṛtyumadhigamya divaṃ prayāntu matveti nūnamahitān vinihaṃsi devi ||

'हे मारले गेले की जगाला सुख मिळेल. आणि यांनी दीर्घ काळ नरकात जावं लागेल इतकं पाप केलं असलं, तरी युद्धात मरण पावून हे स्वर्गाला जावोत.' देवी, असा विचार करूनच तू शत्रूंचा वध करतेस, हे नक्की.

'इनके मरने से संसार को सुख मिलेगा। और भले ही इन्होंने लंबे समय तक नरक में ले जाने वाले पाप किए हों, युद्ध में मृत्यु पाकर ये स्वर्ग जाएँ।' देवी, निश्चय ही यही सोचकर तुम शत्रुओं का वध करती हो।

'With these slain, the world will be at peace. And though they have done enough evil to earn a long stay in hell, let them die in battle and go to heaven.' Surely, Devi, it is with this thought that you slay your enemies.

दृष्ट्वैव किं न भवती प्रकरोति भस्म सर्वासुरानरिषु यत्प्रहिणोषि शस्त्रम्। लोकान् प्रयान्तु रिपवोऽपि हि शस्त्रपूता इत्थं मतिर्भवति तेष्वपि तेऽतिसाध्वी॥

dṛṣṭvaiva kiṃ na bhavatī prakaroti bhasma sarvāsurānariṣu yatprahiṇoṣi śastram | lokān prayāntu ripavo'pi hi śastrapūtā itthaṃ matirbhavati teṣvapi te'tisādhvī ||

तू नुसत्या नजरेने सगळ्या असुरांची राख करू शकत नाहीस का? तरीही तू शत्रूंवर शस्त्र चालवतेस. 'शस्त्राने पवित्र होऊन शत्रूसुद्धा उत्तम लोकांना जावोत', असा तुझा त्यांच्याविषयीसुद्धा अतिशय दयाळू विचार असतो.

क्या तुम केवल दृष्टि से सारे असुरों को भस्म नहीं कर सकतीं? फिर भी तुम शत्रुओं पर शस्त्र चलाती हो। 'शस्त्र से पवित्र होकर शत्रु भी उत्तम लोकों में जाएँ', उनके प्रति भी तुम्हारा ऐसा अत्यंत दयालु विचार रहता है।

Could you not burn all the asuras to ash with a single look? Yet you send your weapons against them. 'Let even my enemies, made pure by these weapons, reach the higher worlds': that is your kindly intention, even toward them.

खड्गप्रभानिकरविस्फुरणैस्तथोग्रैः शूलाग्रकान्तिनिवहेन दृशोऽसुराणाम्। यन्नागता विलयमंशुमदिन्दुखण्डयोग्याननं तव विलोकयतां तदेतत्॥

khaḍgaprabhānikaravisphuraṇaistathograiḥ śūlāgrakāntinivahena dṛśo'surāṇām | yannāgatā vilayamaṃśumadindukhaṇḍayogyānanaṃ tava vilokayatāṃ tadetat ||

तुझ्या तलवारीच्या भयंकर लखलखाटाने आणि त्रिशूळाच्या टोकावरच्या तेजाच्या लोटाने असुरांचे डोळे नष्ट झाले नाहीत. कारण ते तेजस्वी चंद्रकोरीसारखा शीतल असलेला तुझा चेहरा पाहत होते.

तुम्हारी तलवार की भयंकर चमक और शूल की नोक से उठती ज्योति से असुरों की आँखें नष्ट नहीं हुईं। इसका कारण यह था कि वे चमकती चंद्रकला जैसे शीतल तुम्हारे मुख को देख रहे थे।

The fierce flashes of your sword and the blaze from the tip of your trident did not destroy the asuras' eyes. That is because they were gazing at your face, cool and bright like a shining crescent moon.

दुर्वृत्तवृत्तशमनं तव देवि शीलं रूपं तथैतदविचिन्त्यमतुल्यमन्यैः। वीर्यं च हन्तृ हृतदेवपराक्रमाणां वैरिष्वपि प्रकटितैव दया त्वयेत्थम्॥

durvṛttavṛttaśamanaṃ tava devi śīlaṃ rūpaṃ tathaitadavicintyamatulyamanyaiḥ | vīryaṃ ca hantṛ hṛtadevaparākramāṇāṃ vairiṣvapi prakaṭitaiva dayā tvayettham ||

देवी, दुष्टांच्या वाईट वागण्याला आळा घालणं हा तुझा स्वभाव आहे. तुझं हे रूप कल्पनेच्या पलीकडचं आहे आणि इतर कोणाशीही त्याची तुलना होत नाही. देवांचं बळ हिरावून घेणाऱ्यांचा नाश करणारा तुझा पराक्रम आहे. आणि अशा प्रकारे तू शत्रूंवरसुद्धा दया दाखवली आहेस.

देवी, दुष्टों के दुराचार को शांत करना तुम्हारा स्वभाव है। तुम्हारा यह रूप कल्पना से परे है और किसी और से इसकी तुलना नहीं हो सकती। देवताओं का पराक्रम छीनने वालों का नाश करने वाला तुम्हारा बल है। और इस तरह तुमने शत्रुओं पर भी दया दिखाई है।

Devi, it is your nature to put an end to the deeds of the wicked. This form of yours is beyond thought, and no one else can compare with it. Your strength destroys those who robbed the gods of their might. And in this way you have shown mercy even to your enemies.

केनोपमा भवतु तेऽस्य पराक्रमस्य रूपं च शत्रुभयकार्यतिहारि कुत्र। चित्ते कृपा समरनिष्ठुरता च दृष्टा त्वय्येव देवि वरदे भुवनत्रयेऽपि॥

kenopamā bhavatu te'sya parākramasya rūpaṃ ca śatrubhayakāryatihāri kutra | citte kṛpā samaraniṣṭhuratā ca dṛṣṭā tvayyeva devi varade bhuvanatraye'pi ||

तुझ्या या पराक्रमाची तुलना कशाशी करावी? शत्रूंना भय वाटायला लावणारं आणि तरीही अतिशय मनोहर असं रूप दुसरीकडे कुठे आहे? वर देणाऱ्या देवी, मनात करुणा आणि युद्धात कठोरता, या दोन्ही गोष्टी तिन्ही लोकांत फक्त तुझ्यातच दिसतात.

तुम्हारे इस पराक्रम की तुलना किससे की जाए? शत्रुओं को भय देने वाला और फिर भी अत्यंत मनोहर ऐसा रूप और कहाँ है? वर देने वाली देवी, हृदय में करुणा और युद्ध में कठोरता, ये दोनों बातें तीनों लोकों में केवल तुम में ही दिखाई देती हैं।

What can this valour of yours be compared to? Where else is a form that strikes fear into enemies and is yet so captivating? Devi, giver of boons, mercy in the heart and sternness in battle are seen together in you alone, in all three worlds.

त्रैलोक्यमेतदखिलं रिपुनाशनेन त्रातं त्वया समरमूर्धनि तेऽपि हत्वा। नीता दिवं रिपुगणा भयमप्यपास्तमस्माकमुन्मदसुरारिभवं नमस्ते॥

trailokyametadakhilaṃ ripunāśanena trātaṃ tvayā samaramūrdhani te'pi hatvā | nītā divaṃ ripugaṇā bhayamapyapāstamasmākamunmadasurāribhavaṃ namaste ||

शत्रूंचा नाश करून तू हे सगळं त्रैलोक्य वाचवलं आहेस. युद्धाच्या आघाडीवर त्या शत्रूंना मारून तू त्यांनाही स्वर्गाला पोचवलं आहेस. उन्मत्त झालेल्या देवशत्रूंपासून आम्हाला वाटणारी भीतीही तू दूर केली आहेस. तुला नमस्कार असो.

शत्रुओं का नाश करके तुमने यह सारा त्रिलोक बचा लिया है। युद्ध के मोर्चे पर उन शत्रुओं को मारकर तुमने उन्हें भी स्वर्ग पहुँचा दिया है। उन्मत्त देव-शत्रुओं से हमें जो भय था, वह भी तुमने दूर कर दिया है। तुम्हें नमस्कार है।

By destroying the enemy you have saved all three worlds. You slew those hosts at the front of the battle and sent them, too, to heaven. And you have taken away the fear that the frenzied enemies of the gods had caused us. We bow to you.

शूलेन पाहि नो देवि पाहि खड्गेन चाम्बिके। घण्टास्वनेन नः पाहि चापज्यानिःस्वनेन च॥

śūlena pāhi no devi pāhi khaḍgena cāmbike | ghaṇṭāsvanena naḥ pāhi cāpajyāniḥsvanena ca ||

देवी, त्रिशूळाने आमचं रक्षण कर. अंबिके, तलवारीने आमचं रक्षण कर. घंटेच्या नादाने आणि धनुष्याच्या प्रत्यंचेच्या टणत्काराने आमचं रक्षण कर.

देवी, शूल से हमारी रक्षा करो। अंबिके, तलवार से हमारी रक्षा करो। घंटे की ध्वनि से और धनुष की डोरी की टंकार से हमारी रक्षा करो।

Devi, protect us with your trident. Ambika, protect us with your sword. Protect us with the sound of your bell and the twang of your bowstring.

प्राच्यां रक्ष प्रतीच्यां च चण्डिके रक्ष दक्षिणे। भ्रामणेनात्मशूलस्य उत्तरस्यां तथेश्वरि॥

prācyāṃ rakṣa pratīcyāṃ ca caṇḍike rakṣa dakṣiṇe | bhrāmaṇenātmaśūlasya uttarasyāṃ tatheśvari ||

चंडिके, पूर्व दिशेला आमचं रक्षण कर, पश्चिमेला रक्षण कर, दक्षिणेला रक्षण कर. आणि ईश्वरी, आपला त्रिशूळ फिरवून उत्तरेलाही आमचं रक्षण कर.

चंडिके, पूर्व में हमारी रक्षा करो, पश्चिम में रक्षा करो, दक्षिण में रक्षा करो। और हे ईश्वरी, अपना शूल घुमाकर उत्तर में भी हमारी रक्षा करो।

Chandika, guard us in the east and in the west, guard us in the south. And Ishvari, whirl your trident and guard us in the north as well.

सौम्यानि यानि रूपाणि त्रैलोक्ये विचरन्ति ते। यानि चात्यर्थघोराणि तै रक्षास्मांस्तथा भुवम्॥

saumyāni yāni rūpāṇi trailokye vicaranti te | yāni cātyarthaghorāṇi tai rakṣāsmāṃstathā bhuvam ||

तुझी जी सौम्य रूपं तिन्ही लोकांत संचार करतात, आणि जी अतिशय भयंकर रूपं आहेत, त्या सगळ्या रूपांनी आमचं आणि या पृथ्वीचं रक्षण कर.

तुम्हारे जो सौम्य रूप तीनों लोकों में विचरते हैं, और जो अत्यंत भयानक रूप हैं, उन सब रूपों से हमारी और इस पृथ्वी की रक्षा करो।

Your gentle forms that move through the three worlds, and your forms that are utterly terrible: with all of them protect us and the earth.

खड्गशूलगदादीनि यानि चास्त्राणि तेऽम्बिके। करपल्लवसङ्गीनि तैरस्मान् रक्ष सर्वतः॥

khaḍgaśūlagadādīni yāni cāstrāṇi te'mbike | karapallavasaṅgīni tairasmān rakṣa sarvataḥ ||

अंबिके, तलवार, त्रिशूळ, गदा अशी जी शस्त्रं तुझ्या कोवळ्या पालवीसारख्या हातांत असतात, त्या सगळ्यांनी सर्व बाजूंनी आमचं रक्षण कर.

अंबिके, तलवार, शूल, गदा जैसे जो अस्त्र तुम्हारे कोमल पल्लव जैसे हाथों में रहते हैं, उन सबसे चारों ओर से हमारी रक्षा करो।

Ambika, the sword, the trident, the mace and the other weapons held in your hands, soft as new leaves: with them protect us on every side.

एवं स्तुता सुरैर्दिव्यैः कुसुमैर्नन्दनोद्भवैः। अर्चिता जगतां धात्री तथा गन्धानुलेपनैः॥

evaṃ stutā surairdivyaiḥ kusumairnandanodbhavaiḥ | arcitā jagatāṃ dhātrī tathā gandhānulepanaiḥ ||

देवांनी अशी स्तुती केली. मग त्यांनी जगाचं धारण करणाऱ्या त्या मातेची नंदनवनात उगवलेल्या दिव्य फुलांनी, तसंच सुगंधी उटण्यांनी पूजा केली.

देवताओं ने इस प्रकार स्तुति की। फिर उन्होंने जगत को धारण करने वाली उन माता की नंदन वन में खिले दिव्य फूलों से और सुगंधित लेपों से पूजा की।

So the gods praised her. Then they worshipped the mother who sustains the world with heavenly flowers from the Nandana garden and with fragrant pastes.

भक्त्या समस्तैस्त्रिदशैर्दिव्यैर्धूपैस्तु धूपिता। प्राह प्रसादसुमुखी समस्तान् प्रणतान् सुरान्॥

bhaktyā samastaistridaśairdivyairdhūpaistu dhūpitā | prāha prasādasumukhī samastān praṇatān surān ||

सगळ्या देवांनी भक्तीने तिला दिव्य धूप दाखवला. तेव्हा प्रसन्न मुखाने ती आपल्यापुढे नमलेल्या सगळ्या देवांना म्हणाली —

सब देवताओं ने भक्ति से उन्हें दिव्य धूप अर्पित किया। तब प्रसन्न मुख से वे अपने सामने झुके हुए सब देवताओं से बोलीं —

All the gods, with devotion, offered her heavenly incense. Then, her face bright with kindness, she spoke to all the gods bowing before her:

व्रियतां त्रिदशाः सर्वे यदस्मत्तोऽभिवाञ्छितम्॥

vriyatāṃ tridaśāḥ sarve yadasmatto'bhivāñchitam ||

देवांनो, तुम्हा सगळ्यांना माझ्याकडून जे हवं असेल ते मागून घ्या.

देवताओ, तुम सब मुझसे जो चाहते हो, वह माँग लो।

Gods, all of you, ask me for whatever you wish.

भगवत्या कृतं सर्वं न किंचिदवशिष्यते॥

bhagavatyā kṛtaṃ sarvaṃ na kiṃcidavaśiṣyate ||

भगवतीने सगळं काही केलं आहे. आता काहीच करायचं उरलेलं नाही.

भगवती ने सब कुछ कर दिया है। अब कुछ भी बाकी नहीं रहा।

The blessed Devi has done everything. Nothing is left to do.

यदयं निहतः शत्रुरस्माकं महिषासुरः। यदि चापि वरो देयस्त्वयास्माकं महेश्वरि॥

yadayaṃ nihataḥ śatrurasmākaṃ mahiṣāsuraḥ | yadi cāpi varo deyastvayāsmākaṃ maheśvari ||

कारण हा आमचा शत्रू महिषासुर मारला गेला आहे. तरीही महेश्वरी, तू आम्हाला वर द्यायचाच असशील, तर —

क्योंकि हमारा यह शत्रु महिषासुर मारा जा चुका है। फिर भी महेश्वरी, यदि तुम्हें हमें वर देना ही है, तो —

For this enemy of ours, Mahishasura, has been slain. Yet, Maheshvari, if you must give us a boon,

संस्मृता संस्मृता त्वं नो हिंसेथाः परमापदः। यश्च मर्त्यः स्तवैरेभिस्त्वां स्तोष्यत्यमलानने॥

saṃsmṛtā saṃsmṛtā tvaṃ no hiṃsethāḥ paramāpadaḥ | yaśca martyaḥ stavairebhistvāṃ stoṣyatyamalānane ||

आम्ही जेव्हा जेव्हा तुझं स्मरण करू, तेव्हा तेव्हा आमची मोठमोठी संकटं नष्ट कर. आणि निर्मळ मुखाच्या देवी, जो माणूस या स्तोत्रांनी तुझी स्तुती करेल,

हम जब-जब तुम्हें याद करें, तब-तब हमारी बड़ी-बड़ी विपत्तियाँ नष्ट कर देना। और निर्मल मुख वाली देवी, जो मनुष्य इन स्तोत्रों से तुम्हारी स्तुति करे,

then whenever we remember you, again and again, destroy our gravest dangers. And, Devi of the spotless face, for any mortal who praises you with these hymns,

तस्य वित्तर्द्धिविभवैर्धनदारादिसम्पदाम्। वृद्धयेऽस्मत्प्रसन्ना त्वं भवेथाः सर्वदाम्बिके॥

tasya vittarddhivibhavairdhanadārādisampadām | vṛddhaye'smatprasannā tvaṃ bhavethāḥ sarvadāmbike ||

अंबिके, त्याचं धन, समृद्धी आणि वैभव वाढावं, तसंच संपत्ती, पत्नी आणि इतर सुखं वाढावीत, म्हणून आमच्यावर प्रसन्न असलेली तू त्याला सदा अनुकूल राहा.

अंबिके, उसके धन, समृद्धि और वैभव की, तथा संपत्ति, पत्नी आदि सुखों की वृद्धि के लिए, हम पर प्रसन्न रहकर तुम सदा उसके अनुकूल रहना।

Ambika, being pleased with us, be gracious to him always, so that his wealth, prosperity and splendour grow, along with his riches, his wife and his other blessings.

इति प्रसादिता देवैर्जगतोऽर्थे तथाऽऽत्मनः। तथेत्युक्त्वा भद्रकाली बभूवान्तर्हिता नृप॥

iti prasāditā devairjagato'rthe tathā''tmanaḥ | tathetyuktvā bhadrakālī babhūvāntarhitā nṛpa ||

राजा, जगाच्या आणि स्वतःच्या हितासाठी देवांनी अशा प्रकारे भद्रकालीला प्रसन्न केलं. ती 'तसंच होईल' असं म्हणाली आणि अंतर्धान पावली.

राजन्, संसार के और अपने हित के लिए देवताओं ने इस प्रकार भद्रकाली को प्रसन्न किया। वे 'ऐसा ही हो' कहकर अंतर्धान हो गईं।

So, O king, the gods won Bhadrakali's favour, for the world's sake and their own. She said, 'So be it,' and vanished.

इत्येतत्कथितं भूप सम्भूता सा यथा पुरा। देवीदेवशरीरेभ्यो जगत्त्रयहितैषिणी॥

ityetatkathitaṃ bhūpa sambhūtā sā yathā purā | devīdevaśarīrebhyo jagattrayahitaiṣiṇī ||

राजा, तिन्ही लोकांचं हित चिंतणारी ती देवी पूर्वी देवांच्या शरीरांतून कशी प्रकट झाली, ते मी तुला असं सांगितलं.

राजन्, तीनों लोकों का हित चाहने वाली वे देवी पहले देवताओं के शरीरों से कैसे प्रकट हुईं, यह मैंने तुम्हें इस प्रकार सुनाया।

Thus, O king, I have told you how in earlier times the Devi, who wishes the good of the three worlds, came forth from the bodies of the gods.

पुनश्च गौरीदेहात्सा समुद्भूता यथाभवत्। वधाय दुष्टदैत्यानां तथा शुम्भनिशुम्भयोः॥

punaśca gaurīdehātsā samudbhūtā yathābhavat | vadhāya duṣṭadaityānāṃ tathā śumbhaniśumbhayoḥ ||

आणि ती पुन्हा गौरीच्या देहातून कशी प्रकट झाली, ते सांगतो. दुष्ट दैत्यांचा आणि शुंभ-निशुंभांचा वध करण्यासाठी ती आली,

और वे फिर गौरी के शरीर से कैसे प्रकट हुईं, वह भी सुनाता हूँ। दुष्ट दैत्यों का और शुंभ-निशुंभ का वध करने के लिए वे आईं,

And now how she came forth again, from the body of Gauri, to slay the wicked daityas and Shumbha and Nishumbha,

रक्षणाय च लोकानां देवानामुपकारिणी। तच्छृणुष्व मयाऽऽख्यातं यथावत्कथयामि ते॥ ह्रीं ॐ॥

rakṣaṇāya ca lokānāṃ devānāmupakāriṇī | tacchṛṇuṣva mayā''khyātaṃ yathāvatkathayāmi te || hrīṃ oṃ ||

आणि लोकांचं रक्षण करण्यासाठी, देवांचं भलं करणारी म्हणून ती प्रकट झाली. ते मी सांगतो, ऐक. सगळं जसं घडलं तसं मी तुला सांगतो. ह्रीं ॐ.

और लोकों की रक्षा के लिए, देवताओं का उपकार करने वाली बनकर वे प्रकट हुईं। वह कथा मैं कहता हूँ, सुनो। जैसा हुआ था, ठीक वैसा ही मैं तुम्हें बताता हूँ। ह्रीं ॐ।

and to protect the worlds, as the helper of the gods. Listen as I tell it. I will tell you everything just as it happened. Hrīṃ Om.

॥ इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे सावर्णिके मन्वन्तरे देवीमाहात्म्ये शक्रादिस्तुतिर्नाम चतुर्थोऽध्यायः॥

|| iti śrīmārkaṇḍeyapurāṇe sāvarṇike manvantare devīmāhātmye śakrādistutirnāma caturtho'dhyāyaḥ ||

श्रीमार्कंडेय पुराणात, सावर्णिक मन्वंतराच्या कथेत, देवीमाहात्म्यातला ‘शक्रादिस्तुती’ नावाचा चौथा अध्याय इथे पूर्ण झाला.

श्रीमार्कंडेय पुराण में, सावर्णिक मन्वंतर की कथा में, देवीमाहात्म्य का ‘शक्रादि स्तुति’ नामक चौथा अध्याय यहाँ पूरा हुआ।

Here ends the fourth chapter, called ‘The Hymn of Shakra and the Gods’, of the Devi Mahatmya, in the account of the Savarni Manvantara in the Shri Markandeya Purana.