Pradip TambeFounder · Mydigitcard Business Solutions

लोड हो रहा है

ग्रंथ: श्रीदुर्गासप्तशती

तृतीयोऽध्यायः · महिषासुरवध

Chapter 3 · The slaying of Mahishasura

दुर्गा सप्तशती का तीसरा अध्याय: देवी द्वारा महिषासुर का वध

46 श्लोक ऑडियो बाद में जोड़ा जाएगा

इस स्तोत्र के बारे में

दुर्गा सप्तशती मार्कंडेय पुराण का देवीमाहात्म्य है, जिसके सात सौ मंत्र सावर्णिक मन्वंतर की कथा के भीतर आते हैं। परंपरा के अनुसार इसका मध्यम चरित्र महालक्ष्मी का है, और यह तीसरा अध्याय उसी चरित्र का दूसरा भाग है। दूसरे अध्याय में देवी ने महिषासुर की सेना का संहार किया था। इस अध्याय में उसके सेनापति एक-एक कर मारे जाते हैं, और अंत में स्वयं महिषासुर।

इस अध्याय की कथा

सेना को मिटता देख सेनापति चिक्षुर बाण बरसाता हुआ देवी पर चढ़ आता है। देवी उसके घोड़े, सारथी, धनुष और ध्वज काट डालती हैं और शूल छोड़कर उसका अंत करती हैं। हाथी पर सवार चामर को देवी का सिंह झपटकर मार देता है। फिर उदग्र, कराल, उद्धत, बाष्कल, बिडाल जैसे सेनापति एक के बाद एक गिरते हैं। अंत में महिषासुर भैंसे के रूप में गणों को रौंदता हुआ आता है। पाश में बँधने पर वह सिंह बनता है, फिर तलवारधारी पुरुष, फिर हाथी, और फिर से भैंसा। देवी उत्तम पेय पीकर उसे ललकारती हैं, उछलकर उस पर चढ़ती हैं और पैर से उसे दबा लेती हैं। वह भैंसे के मुख से आधा ही निकल पाता है कि देवी तलवार से उसका सिर काट देती हैं। देवता, ऋषि, गंधर्व और अप्सराएँ आनंद मनाते हैं।

अध्याय की बनावट

गीता प्रेस के संस्करण में इस अध्याय में ४४ मंत्र हैं: तीन ‘उवाच’ पंक्तियाँ और ४१ श्लोक। आरंभ में ध्यान का श्लोक है और अंत में पुष्पिका।

पहली बार पाठ करने वालों के लिए

  • ध्यान का श्लोक लंबे छंद में है। उसे आधी पंक्ति पर रुककर धीरे पढ़ें।
  • ‘उद्यद्भानु’ का द्भ और ‘युद्ध्यमानौ’ का द्ध्य जैसे संयुक्ताक्षर जल्दी में न बोलें।
  • ‘शृङ्ग’ का ङ्ग और ‘हुंकार’ का अनुस्वार ठीक से बोलें।
  • ‘साऽऽरूढा’ में अवग्रह केवल यह दिखाता है कि यहाँ सा और आरूढा जुड़े हैं। उसे अलग से नहीं बोला जाता।

यहाँ दिया गया अर्थ हमारी टीम ने सीधे संस्कृत से लिखा है। विद्वानों की समीक्षा की स्थिति इसी पृष्ठ पर दिखाई गई है।

ॐ उद्यद्भानुसहस्रकान्तिमरुणक्षौमां शिरोमालिकां रक्तालिप्तपयोधरां जपवटीं विद्यामभीतिं वरम्। हस्ताब्जैर्दधतीं त्रिनेत्रविलसद्वक्त्रारविन्दश्रियं देवीं बद्धहिमांशुरत्नमुकुटां वन्देऽरविन्दस्थिताम्॥

oṃ udyadbhānusahasrakāntimaruṇakṣaumāṃ śiromālikāṃ raktāliptapayodharāṃ japavaṭīṃ vidyāmabhītiṃ varam | hastābjairdadhatīṃ trinetravilasadvaktrāravindaśriyaṃ devīṃ baddhahimāṃśuratnamukuṭāṃ vande'ravindasthitām ||

कमल पर विराजमान देवी को मैं प्रणाम करता हूँ। उनकी कांति उगते हुए हज़ार सूर्यों जैसी है। वे लाल रेशमी वस्त्र पहने हैं और गले में मुंडों की माला है। उनके स्तन रक्त से सने हैं। अपने कमल जैसे हाथों में वे जपमाला और विद्या (पुस्तक) धारण करती हैं, और अभय तथा वर की मुद्राएँ दिखाती हैं। तीन नेत्रों से शोभित उनका मुख कमल-सा सुंदर है। उनके रत्नजड़ित मुकुट में चंद्रमा बँधा है।

ॐ ऋषिरुवाच॥

oṃ ṛṣiruvāca ||

ॐ। ऋषि बोले —

निहन्यमानं तत्सैन्यमवलोक्य महासुरः। सेनानीश्चिक्षुरः कोपाद्ययौ योद्धुमथाम्बिकाम्॥

nihanyamānaṃ tatsainyamavalokya mahāsuraḥ | senānīścikṣuraḥ kopādyayau yoddhumathāmbikām ||

अपनी सेना को इस तरह मारी जाती देखकर महान असुर सेनापति चिक्षुर क्रोध में भरकर अंबिका से लड़ने चला।

स देवीं शरवर्षेण ववर्ष समरेऽसुरः। यथा मेरुगिरेः शृङ्गं तोयवर्षेण तोयदः॥

sa devīṃ śaravarṣeṇa vavarṣa samare'suraḥ | yathā merugireḥ śṛṅgaṃ toyavarṣeṇa toyadaḥ ||

जैसे बादल मेरु पर्वत की चोटी पर जल बरसाता है, वैसे ही उस असुर ने रण में देवी पर बाणों की वर्षा की।

तस्यच्छित्त्वा ततो देवी लीलयैव शरोत्करान्। जघान तुरगान् बाणैर्यन्तारं चैव वाजिनाम्॥

tasyacchittvā tato devī līlayaiva śarotkarān | jaghāna turagān bāṇairyantāraṃ caiva vājinām ||

तब देवी ने उसके बाणों के झुंड खेल-खेल में काट डाले, और अपने बाणों से उसके घोड़ों को तथा उन्हें हाँकने वाले सारथी को मार गिराया।

चिच्छेद च धनुः सद्यो ध्वजं चातिसमुच्छ्रितम्। विव्याध चैव गात्रेषु छिन्नधन्वानमाशुगैः॥

ciccheda ca dhanuḥ sadyo dhvajaṃ cātisamucchritam | vivyādha caiva gātreṣu chinnadhanvānamāśugaiḥ ||

उन्होंने तुरंत उसका धनुष और बहुत ऊँचा ध्वज काट दिया। धनुष कट जाने पर उन्होंने तेज़ बाणों से उसके अंगों को बींध दिया।

सच्छिन्नधन्वा विरथो हताश्वो हतसारथिः। अभ्यधावत तां देवीं खड्गचर्मधरोऽसुरः॥

sacchinnadhanvā viratho hatāśvo hatasārathiḥ | abhyadhāvata tāṃ devīṃ khaḍgacarmadharo'suraḥ ||

धनुष कटा, रथ गया, घोड़े और सारथी मारे गए; ऐसी दशा में वह असुर तलवार और ढाल लेकर देवी की ओर दौड़ा।

सिंहमाहत्य खड्गेन तीक्ष्णधारेण मूर्धनि। आजघान भुजे सव्ये देवीमप्यतिवेगवान्॥

siṃhamāhatya khaḍgena tīkṣṇadhāreṇa mūrdhani | ājaghāna bhuje savye devīmapyativegavān ||

बड़े वेग से उसने तेज़ धार वाली तलवार से सिंह के सिर पर वार किया, और देवी की भी बाईं भुजा पर प्रहार किया।

तस्याः खड्गो भुजं प्राप्य पफाल नृपनन्दन। ततो जग्राह शूलं स कोपादरुणलोचनः॥

tasyāḥ khaḍgo bhujaṃ prāpya paphāla nṛpanandana | tato jagrāha śūlaṃ sa kopādaruṇalocanaḥ ||

हे राजन्, देवी की भुजा से टकराते ही वह तलवार टूटकर बिखर गई। (ऋषि यहाँ राजा सुरथ को संबोधित कर रहे हैं।) तब क्रोध से लाल आँखों वाले उस असुर ने शूल उठाया।

चिक्षेप च ततस्तत्तु भद्रकाल्यां महासुरः। जाज्वल्यमानं तेजोभी रविबिम्बमिवाम्बरात्॥

cikṣepa ca tatastattu bhadrakālyāṃ mahāsuraḥ | jājvalyamānaṃ tejobhī ravibimbamivāmbarāt ||

और उस महान असुर ने वह शूल भद्रकाली पर फेंका। तेज से धधकता वह शूल ऐसा लगा मानो आकाश से सूर्य का बिंब उतर रहा हो।

दृष्ट्वा तदापतच्छूलं देवी शूलममुञ्चत। तच्छूलं शतधा तेन नीतं स च महासुरः॥

dṛṣṭvā tadāpatacchūlaṃ devī śūlamamuñcata | tacchūlaṃ śatadhā tena nītaṃ sa ca mahāsuraḥ ||

उस शूल को अपनी ओर आता देखकर देवी ने भी अपना शूल छोड़ा। उससे असुर के शूल के सौ टुकड़े हो गए, और उस महान असुर के भी।

हते तस्मिन्महावीर्ये महिषस्य चमूपतौ। आजगाम गजारूढश्चामरस्त्रिदशार्दनः॥

hate tasminmahāvīrye mahiṣasya camūpatau | ājagāma gajārūḍhaścāmarastridaśārdanaḥ ||

महिष के उस महापराक्रमी सेनापति के मारे जाने पर, देवताओं को सताने वाला चामर हाथी पर चढ़कर आया।

सोऽपि शक्तिं मुमोचाथ देव्यास्तामम्बिका द्रुतम्। हुंकाराभिहतां भूमौ पातयामास निष्प्रभाम्॥

so'pi śaktiṃ mumocātha devyāstāmambikā drutam | huṃkārābhihatāṃ bhūmau pātayāmāsa niṣprabhām ||

उसने भी देवी पर शक्ति (भाला) चलाई। अंबिका ने केवल ‘हुं’ का हुंकार करके उसे तुरंत निस्तेज कर धरती पर गिरा दिया।

भग्नां शक्तिं निपतितां दृष्ट्वा क्रोधसमन्वितः। चिक्षेप चामरः शूलं बाणैस्तदपि साच्छिनत्॥

bhagnāṃ śaktiṃ nipatitāṃ dṛṣṭvā krodhasamanvitaḥ | cikṣepa cāmaraḥ śūlaṃ bāṇaistadapi sācchinat ||

अपनी शक्ति को टूटकर गिरा देख चामर क्रोध से भर गया और उसने शूल फेंका। देवी ने बाणों से उसे भी काट दिया।

ततः सिंहः समुत्पत्य गजकुम्भान्तरे स्थितः। बाहुयुद्धेन युयुधे तेनोच्चैस्त्रिदशारिणा॥

tataḥ siṃhaḥ samutpatya gajakumbhāntare sthitaḥ | bāhuyuddhena yuyudhe tenoccaistridaśāriṇā ||

तब सिंह उछलकर हाथी के मस्तक के बीचोबीच जा बैठा, और वहाँ देवताओं के उस शत्रु से ज़ोरदार हाथापाई करने लगा।

युद्ध्यमानौ ततस्तौ तु तस्मान्नागान्महीं गतौ। युयुधातेऽतिसंरब्धौ प्रहारैरतिदारुणैः॥

yuddhyamānau tatastau tu tasmānnāgānmahīṃ gatau | yuyudhāte'tisaṃrabdhau prahārairatidāruṇaiḥ ||

लड़ते-लड़ते वे दोनों उस हाथी से नीचे धरती पर आ गए, और बहुत क्रोध में भरकर भयंकर प्रहारों से एक-दूसरे से लड़ने लगे।

ततो वेगात् खमुत्पत्य निपत्य च मृगारिणा। करप्रहारेण शिरश्चामरस्य पृथक्कृतम्॥

tato vegāt khamutpatya nipatya ca mṛgāriṇā | karaprahāreṇa śiraścāmarasya pṛthakkṛtam ||

तब सिंह ने वेग से आकाश में उछलकर और नीचे झपटकर पंजे के एक वार से चामर का सिर धड़ से अलग कर दिया।

उदग्रश्च रणे देव्या शिलावृक्षादिभिर्हतः। दन्तमुष्टितलैश्चैव करालश्च निपातितः॥

udagraśca raṇe devyā śilāvṛkṣādibhirhataḥ | dantamuṣṭitalaiścaiva karālaśca nipātitaḥ ||

रण में देवी ने उदग्र को पत्थरों, पेड़ों आदि से मार डाला। कराल को भी उन्होंने दाँतों, मुक्कों और थप्पड़ों से धराशायी कर दिया।

देवी क्रुद्धा गदापातैश्चूर्णयामास चोद्धतम्। वाष्कलं भिन्दिपालेन बाणैस्ताम्रं तथान्धकम्॥

devī kruddhā gadāpātaiścūrṇayāmāsa coddhatam | vāṣkalaṃ bhindipālena bāṇaistāmraṃ tathāndhakam ||

क्रोध में भरी देवी ने गदा के प्रहारों से उद्धत को चूर-चूर कर दिया। भिन्दिपाल से बाष्कल को, और बाणों से ताम्र और अंधक को मार डाला।

उग्रास्यमुग्रवीर्यं च तथैव च महाहनुम्। त्रिनेत्रा च त्रिशूलेन जघान परमेश्वरी॥

ugrāsyamugravīryaṃ ca tathaiva ca mahāhanum | trinetrā ca triśūlena jaghāna parameśvarī ||

तीन नेत्रों वाली परमेश्वरी ने उग्रास्य, उग्रवीर्य और महाहनु को त्रिशूल से मार डाला।

बिडालस्यासिना कायात्पातयामास वै शिरः। दुर्धरं दुर्मुखं चोभौ शरैर्निन्ये यमक्षयम्॥

biḍālasyāsinā kāyātpātayāmāsa vai śiraḥ | durdharaṃ durmukhaṃ cobhau śarairninye yamakṣayam ||

उन्होंने तलवार से बिडाल का सिर धड़ से अलग करके गिरा दिया। दुर्धर और दुर्मुख, दोनों को बाणों से यमलोक भेज दिया।

एवं संक्षीयमाणे तु स्वसैन्ये महिषासुरः। माहिषेण स्वरूपेण त्रासयामास तान् गणान्॥

evaṃ saṃkṣīyamāṇe tu svasainye mahiṣāsuraḥ | māhiṣeṇa svarūpeṇa trāsayāmāsa tān gaṇān ||

इस प्रकार अपनी सेना का नाश होते देख महिषासुर ने अपने भैंसे के रूप में आकर उन गणों को डराना शुरू किया।

कांश्चित्तुण्डप्रहारेण खुरक्षेपैस्तथापरान्। लाङ्गूलताडितांश्चान्याञ्छृङ्गाभ्यां च विदारितान्॥

kāṃścittuṇḍaprahāreṇa khurakṣepaistathāparān | lāṅgūlatāḍitāṃścānyāñchṛṅgābhyāṃ ca vidāritān ||

किसी को थूथन की टक्कर से, किसी को खुरों की ठोकर से, किसी को पूँछ की मार से और किसी को सींगों से फाड़कर,

वेगेन कांश्चिदपरान्नादेन भ्रमणेन च। निःश्वासपवनेनान्यान् पातयामास भूतले॥

vegena kāṃścidaparānnādena bhramaṇena ca | niḥśvāsapavanenānyān pātayāmāsa bhūtale ||

किसी को अपने वेग से, किसी को अपनी गर्जना और चक्कर काटने से, और किसी को साँस की आँधी से उसने धरती पर गिरा दिया।

निपात्य प्रमथानीकमभ्यधावत सोऽसुरः। सिंहं हन्तुं महादेव्याः कोपं चक्रे ततोऽम्बिका॥

nipātya pramathānīkamabhyadhāvata so'suraḥ | siṃhaṃ hantuṃ mahādevyāḥ kopaṃ cakre tato'mbikā ||

प्रमथ गणों की सेना को गिराकर वह असुर महादेवी के सिंह को मारने दौड़ा। तब अंबिका को क्रोध आया।

सोऽपि कोपान्महावीर्यः खुरक्षुण्णमहीतलः। शृङ्गाभ्यां पर्वतानुच्चांश्चिक्षेप च ननाद च॥

so'pi kopānmahāvīryaḥ khurakṣuṇṇamahītalaḥ | śṛṅgābhyāṃ parvatānuccāṃścikṣepa ca nanāda ca ||

वह महापराक्रमी असुर भी क्रोध में खुरों से धरती रौंदने लगा। सींगों से ऊँचे-ऊँचे पर्वत उछालकर फेंकने और गरजने लगा।

वेगभ्रमणविक्षुण्णा मही तस्य व्यशीर्यत। लाङ्गूलेनाहतश्चाब्धिः प्लावयामास सर्वतः॥

vegabhramaṇavikṣuṇṇā mahī tasya vyaśīryata | lāṅgūlenāhataścābdhiḥ plāvayāmāsa sarvataḥ ||

उसके वेग और चक्कर काटने से रौंदी गई धरती फटने लगी। उसकी पूँछ की चोट से समुद्र उफन पड़ा और चारों ओर पानी भर गया।

धुतशृङ्गविभिन्नाश्च खण्डं खण्डं ययुर्घनाः। श्वासानिलास्ताः शतशो निपेतुर्नभसोऽचलाः॥

dhutaśṛṅgavibhinnāśca khaṇḍaṃ khaṇḍaṃ yayurghanāḥ | śvāsānilāstāḥ śataśo nipeturnabhaso'calāḥ ||

उसके सींग झटकने से बादल फटकर टुकड़े-टुकड़े हो गए। उसकी साँस की आँधी से उछाले गए सैकड़ों पर्वत आकाश से नीचे गिरने लगे।

इति क्रोधसमाध्मातमापतन्तं महासुरम्। दृष्ट्वा सा चण्डिका कोपं तद्वधाय तदाकरोत्॥

iti krodhasamādhmātamāpatantaṃ mahāsuram | dṛṣṭvā sā caṇḍikā kopaṃ tadvadhāya tadākarot ||

इस तरह क्रोध से फूले उस महान असुर को अपनी ओर झपटते देखकर चंडिका ने उसके वध के लिए क्रोध धारण किया।

सा क्षिप्त्वा तस्य वै पाशं तं बबन्ध महासुरम्। तत्याज माहिषं रूपं सोऽपि बद्धो महामृधे॥

sā kṣiptvā tasya vai pāśaṃ taṃ babandha mahāsuram | tatyāja māhiṣaṃ rūpaṃ so'pi baddho mahāmṛdhe ||

उन्होंने उस पर पाश डालकर उस महान असुर को बाँध लिया। उस महायुद्ध में बँध जाने पर उसने भैंसे का रूप छोड़ दिया।

ततः सिंहोऽभवत्सद्यो यावत्तस्याम्बिका शिरः। छिनत्ति तावत्पुरुषः खड्गपाणिरदृश्यत॥

tataḥ siṃho'bhavatsadyo yāvattasyāmbikā śiraḥ | chinatti tāvatpuruṣaḥ khaḍgapāṇiradṛśyata ||

तब वह तुरंत सिंह बन गया। अंबिका जब तक उसका सिर काटतीं, तब तक वह हाथ में तलवार लिए एक पुरुष के रूप में दिखाई देने लगा।

तत एवाशु पुरुषं देवी चिच्छेद सायकैः। तं खड्गचर्मणा सार्धं ततः सोऽभून्महागजः॥

tata evāśu puruṣaṃ devī ciccheda sāyakaiḥ | taṃ khaḍgacarmaṇā sārdhaṃ tataḥ so'bhūnmahāgajaḥ ||

तब देवी ने तुरंत बाणों से उस पुरुष को उसकी तलवार और ढाल समेत काट डाला। फिर वह एक विशाल हाथी बन गया।

करेण च महासिंहं तं चकर्ष जगर्ज च। कर्षतस्तु करं देवी खड्गेन निरकृन्तत॥

kareṇa ca mahāsiṃhaṃ taṃ cakarṣa jagarja ca | karṣatastu karaṃ devī khaḍgena nirakṛntata ||

उसने सूँड से देवी के उस विशाल सिंह को खींचा और चिंघाड़ा। वह खींच ही रहा था कि देवी ने तलवार से उसकी सूँड काट डाली।

ततो महासुरो भूयो माहिषं वपुरास्थितः। तथैव क्षोभयामास त्रैलोक्यं सचराचरम्॥

tato mahāsuro bhūyo māhiṣaṃ vapurāsthitaḥ | tathaiva kṣobhayāmāsa trailokyaṃ sacarācaram ||

तब उस महान असुर ने फिर से भैंसे का शरीर धारण किया, और पहले की तरह ही चर-अचर सहित तीनों लोकों को व्याकुल कर दिया।

ततः क्रुद्धा जगन्माता चण्डिका पानमुत्तमम्। पपौ पुनः पुनश्चैव जहासारुणलोचना॥

tataḥ kruddhā jaganmātā caṇḍikā pānamuttamam | papau punaḥ punaścaiva jahāsāruṇalocanā ||

तब क्रोध में भरी जगन्माता चंडिका ने बार-बार उत्तम पेय पिया, और लाल नेत्रों से हँसने लगीं।

ननर्द चासुरः सोऽपि बलवीर्यमदोद्धतः। विषाणाभ्यां च चिक्षेप चण्डिकां प्रति भूधरान्॥

nanarda cāsuraḥ so'pi balavīryamadoddhataḥ | viṣāṇābhyāṃ ca cikṣepa caṇḍikāṃ prati bhūdharān ||

अपने बल और पराक्रम के मद से उन्मत्त वह असुर भी गरजने लगा, और सींगों से चंडिका पर पर्वत फेंकने लगा।

सा च तान् प्रहितांस्तेन चूर्णयन्ती शरोत्करैः। उवाच तं मदोद्धूतमुखरागाकुलाक्षरम्॥

sā ca tān prahitāṃstena cūrṇayantī śarotkaraiḥ | uvāca taṃ madoddhūtamukharāgākulākṣaram ||

उसके फेंके उन पर्वतों को बाणों की बौछार से चूर करते हुए वे उससे बोलीं। मद से उनका मुख लाल हो उठा था और शब्द लड़खड़ा रहे थे।

देव्युवाच॥

devyuvāca ||

देवी बोलीं —

गर्ज गर्ज क्षणं मूढ मधु यावत्पिबाम्यहम्। मया त्वयि हतेऽत्रैव गर्जिष्यन्त्याशु देवताः॥

garja garja kṣaṇaṃ mūḍha madhu yāvatpibāmyaham | mayā tvayi hate'traiva garjiṣyantyāśu devatāḥ ||

मूर्ख, जब तक मैं यह मधु पी रही हूँ, तब तक पल भर गरज ले, गरज। मेरे हाथों यहीं तेरे मारे जाते ही देवता शीघ्र गरजेंगे।

ऋषिरुवाच॥

ṛṣiruvāca ||

ऋषि बोले —

एवमुक्त्वा समुत्पत्य साऽऽरूढा तं महासुरम्। पादेनाक्रम्य कण्ठे च शूलेनैनमताडयत्॥

evamuktvā samutpatya sā''rūḍhā taṃ mahāsuram | pādenākramya kaṇṭhe ca śūlenainamatāḍayat ||

ऐसा कहकर देवी उछलीं और उस महान असुर पर चढ़ गईं। पैर से उसकी गर्दन दबाकर उन्होंने उस पर त्रिशूल से प्रहार किया।

ततः सोऽपि पदाऽऽक्रान्तस्तया निजमुखात्ततः। अर्धनिष्क्रान्त एवासीद् देव्या वीर्येण संवृतः॥

tataḥ so'pi padā''krāntastayā nijamukhāttataḥ | ardhaniṣkrānta evāsīd devyā vīryeṇa saṃvṛtaḥ ||

उनके पैर से दबा वह असुर अपने ही (भैंसे के) मुख से बाहर निकलने लगा। पर देवी के पराक्रम ने उसे जकड़ लिया और वह आधा ही निकल पाया।

अर्धनिष्क्रान्त एवासौ युध्यमानो महासुरः। तया महासिना देव्या शिरश्छित्त्वा निपातितः॥

ardhaniṣkrānta evāsau yudhyamāno mahāsuraḥ | tayā mahāsinā devyā śiraśchittvā nipātitaḥ ||

आधा ही निकला वह महान असुर वैसे ही लड़ता रहा। तब देवी ने बड़ी तलवार से उसका सिर काटकर उसे गिरा दिया।

ततो हाहाकृतं सर्वं दैत्यसैन्यं ननाश तत्। प्रहर्षं च परं जग्मुः सकला देवतागणाः॥

tato hāhākṛtaṃ sarvaṃ daityasainyaṃ nanāśa tat | praharṣaṃ ca paraṃ jagmuḥ sakalā devatāgaṇāḥ ||

तब हाहाकार करती दैत्यों की वह सारी सेना नष्ट हो गई, और सब देवगणों को परम आनंद हुआ।

तुष्टुवुस्तां सुरा देवीं सह दिव्यैर्महर्षिभिः। जगुर्गन्धर्वपतयो ननृतुश्चाप्सरोगणाः॥ ॐ॥

tuṣṭuvustāṃ surā devīṃ saha divyairmaharṣibhiḥ | jagurgandharvapatayo nanṛtuścāpsarogaṇāḥ || oṃ ||

देवताओं ने दिव्य महर्षियों के साथ उन देवी की स्तुति की। गंधर्वों के प्रमुख गाने लगे और अप्सराओं के समूह नाचने लगे। ॐ।

॥ इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे सावर्णिके मन्वन्तरे देवीमाहात्म्ये महिषासुरवधो नाम तृतीयोऽध्यायः॥

|| iti śrīmārkaṇḍeyapurāṇe sāvarṇike manvantare devīmāhātmye mahiṣāsuravadho nāma tṛtīyo'dhyāyaḥ ||

श्रीमार्कंडेय पुराण में, सावर्णिक मन्वंतर की कथा में, देवीमाहात्म्य का ‘महिषासुर का वध’ नामक तीसरा अध्याय यहाँ पूरा हुआ।