Pradip TambeFounder · Mydigitcard Business Solutions

लोड हो रहा है

ग्रंथ: श्रीदुर्गासप्तशती

द्वितीयोऽध्यायः · महिषासुरसैन्यवध

Chapter 2 · The slaying of Mahishasura's armies

दुर्गा सप्तशती का दूसरा अध्याय: देवताओं के तेज से देवी का प्राकट्य

72 श्लोक ऑडियो बाद में जोड़ा जाएगा

इस स्तोत्र के बारे में

दुर्गा सप्तशती मार्कंडेय पुराण का देवीमाहात्म्य है, जो सावर्णिक मन्वंतर की कथा के भीतर आता है। इसके सात सौ मंत्र तेरह अध्यायों में बँटे हैं। परंपरा के अनुसार इसका पाठ तीन चरित्रों में होता है: प्रथम चरित्र की देवता महाकाली हैं, मध्यम चरित्र की महालक्ष्मी और उत्तम चरित्र की महासरस्वती। यह दूसरा अध्याय मध्यम चरित्र का आरंभ है, जो चौथे अध्याय तक चलता है।

इस अध्याय की कथा

सौ वर्ष चले युद्ध में महिषासुर देवताओं को हराकर स्वयं इंद्र बन बैठता है। हारे हुए देवता ब्रह्मा को आगे करके विष्णु और शिव के पास पहुँचते हैं। उनकी बात सुनकर विष्णु, शिव और बाकी सब देवताओं के शरीर से तेज निकलता है। वह तेज एक जगह मिलकर देवी का रूप ले लेता है। हर देवता अपने अस्त्र से एक अस्त्र या कोई आभूषण उन्हें भेंट करता है, और हिमालय सवारी के लिए सिंह देता है। देवी की गर्जना से तीनों लोक काँप उठते हैं। तब चिक्षुर, चामर, उदग्र, बाष्कल जैसे सेनापतियों के साथ महिषासुर की विशाल सेना उन पर टूट पड़ती है। देवी अपने श्वास से जन्मे गणों के साथ उस सेना का संहार करती हैं।

अध्याय की बनावट

गीता प्रेस के संस्करण में इस अध्याय में ६९ मंत्र हैं: एक ‘ऋषिरुवाच’ और ६८ श्लोक। शुरू में मध्यम चरित्र का विनियोग और ध्यान है, और अंत में पुष्पिका।

पहली बार पाठ करने वालों के लिए

  • पहले विनियोग और ध्यान धीरे से पढ़ें, फिर श्लोक शुरू करें। हर श्लोक एक लय में, बिना जल्दबाज़ी के पढ़ें।
  • ष और श का अंतर बनाए रखें: ‘महिष’ में ष है, जबकि ‘शक्र’ और ‘शम्भु’ में श।
  • ‘चिक्षुर’ और ‘अक्षस्रक्’ में क्ष साफ़ बोलें। ‘ह्रीं’ में ह और र को जोड़कर बोलें।
  • विसर्ग न छोड़ें: ‘देवाः’ और ‘ततः’ के अंत में हल्की ‘ह’ ध्वनि आनी चाहिए।

यहाँ दिया गया अर्थ हमारी टीम ने सीधे संस्कृत से लिखा है। विद्वानों की समीक्षा की स्थिति इसी पृष्ठ पर दिखाई गई है।

ॐ मध्यमचरित्रस्य विष्णुर्ऋषिः, महालक्ष्मीर्देवता, उष्णिक् छन्दः, शाकम्भरी शक्तिः, दुर्गा बीजम्, वायुस्तत्त्वम्, यजुर्वेदः स्वरूपम्, श्रीमहालक्ष्मीप्रीत्यर्थं मध्यमचरित्रजपे विनियोगः।

oṃ madhyamacaritrasya viṣṇurṛṣiḥ, mahālakṣmīrdevatā, uṣṇik chandaḥ, śākambharī śaktiḥ, durgā bījam, vāyustattvam, yajurvedaḥ svarūpam, śrīmahālakṣmīprītyarthaṃ madhyamacaritrajape viniyogaḥ |

मध्यम चरित्र का विनियोग: इस चरित्र के ऋषि विष्णु हैं, देवता महालक्ष्मी, छंद उष्णिक्, शक्ति शाकंभरी, बीज दुर्गा, तत्त्व वायु और स्वरूप यजुर्वेद। श्रीमहालक्ष्मी की प्रसन्नता के लिए मध्यम चरित्र के जप में इसका विनियोग किया जाता है।

ॐ अक्षस्रक्परशुं गदेषुकुलिशं पद्मं धनुष्कुण्डिकां दण्डं शक्तिमसिं च चर्म जलजं घण्टां सुराभाजनम्। शूलं पाशसुदर्शने च दधतीं हस्तैः प्रसन्नाननां सेवे सैरिभमर्दिनीमिह महालक्ष्मीं सरोजस्थिताम्॥

oṃ akṣasrakparaśuṃ gadeṣukuliśaṃ padmaṃ dhanuṣkuṇḍikāṃ daṇḍaṃ śaktimasiṃ ca carma jalajaṃ ghaṇṭāṃ surābhājanam | śūlaṃ pāśasudarśane ca dadhatīṃ hastaiḥ prasannānanāṃ seve sairibhamardinīmiha mahālakṣmīṃ sarojasthitām ||

कमल पर विराजमान, प्रसन्न मुख वाली, महिष का मर्दन करने वाली महालक्ष्मी का मैं यहाँ ध्यान और उपासना करता हूँ। वे अपने हाथों में जपमाला, फरसा, गदा, बाण, वज्र, कमल, धनुष, कमंडलु, दंड, शक्ति, तलवार, ढाल, शंख, घंटा, सुरापात्र, त्रिशूल, पाश और सुदर्शन चक्र धारण करती हैं। (इस प्रकार यह अठारह भुजाओं वाली देवी का ध्यान है।)

ॐ ह्रीं ऋषिरुवाच॥

oṃ hrīṃ ṛṣiruvāca ||

ॐ ह्रीं। ऋषि बोले —

देवासुरमभूद्युद्धं पूर्णमब्दशतं पुरा। महिषेऽसुराणामधिपे देवानां च पुरन्दरे॥

devāsuramabhūdyuddhaṃ pūrṇamabdaśataṃ purā | mahiṣe'surāṇāmadhipe devānāṃ ca purandare ||

पहले देवताओं और असुरों में पूरे सौ वर्ष तक युद्ध हुआ। उस समय असुरों का स्वामी महिष था और देवताओं का स्वामी इंद्र।

तत्रासुरैर्महावीर्यैर्देवसैन्यं पराजितम्। जित्वा च सकलान् देवानिन्द्रोऽभून्महिषासुरः॥

tatrāsurairmahāvīryairdevasainyaṃ parājitam | jitvā ca sakalān devānindro'bhūnmahiṣāsuraḥ ||

उस युद्ध में महाबली असुरों ने देवताओं की सेना को हरा दिया। सब देवताओं को जीतकर महिषासुर स्वयं इंद्र बन बैठा।

ततः पराजिता देवाः पद्मयोनिं प्रजापतिम्। पुरस्कृत्य गतास्तत्र यत्रेशगरुडध्वजौ॥

tataḥ parājitā devāḥ padmayoniṃ prajāpatim | puraskṛtya gatāstatra yatreśagaruḍadhvajau ||

तब हारे हुए देवता कमल से उत्पन्न प्रजापति ब्रह्मा को आगे करके वहाँ गए जहाँ शंकर और गरुड़ध्वज विष्णु थे।

यथावृत्तं तयोस्तद्वन्महिषासुरचेष्टितम्। त्रिदशाः कथयामासुर्देवाभिभवविस्तरम्॥

yathāvṛttaṃ tayostadvanmahiṣāsuraceṣṭitam | tridaśāḥ kathayāmāsurdevābhibhavavistaram ||

देवताओं ने उन दोनों को महिषासुर की करतूतें जैसी हुई थीं वैसी ही बताईं, और अपनी हार का पूरा हाल विस्तार से सुनाया।

सूर्येन्द्राग्न्यनिलेन्दूनां यमस्य वरुणस्य च। अन्येषां चाधिकारान् स स्वयमेवाधितिष्ठति॥

sūryendrāgnyanilendūnāṃ yamasya varuṇasya ca | anyeṣāṃ cādhikārān sa svayamevādhitiṣṭhati ||

"सूर्य, इंद्र, अग्नि, वायु, चंद्रमा, यम, वरुण और दूसरे देवताओं के अधिकार वह स्वयं ही चला रहा है।

स्वर्गान्निराकृताः सर्वे तेन देवगणा भुवि। विचरन्ति यथा मर्त्या महिषेण दुरात्मना॥

svargānnirākṛtāḥ sarve tena devagaṇā bhuvi | vicaranti yathā martyā mahiṣeṇa durātmanā ||

उस दुष्ट महिष ने सब देवताओं को स्वर्ग से निकाल दिया है। अब वे मनुष्यों की तरह धरती पर भटक रहे हैं।

एतद्वः कथितं सर्वममरारिविचेष्टितम्। शरणं वः प्रपन्नाः स्मो वधस्तस्य विचिन्त्यताम्॥

etadvaḥ kathitaṃ sarvamamarāriviceṣṭitam | śaraṇaṃ vaḥ prapannāḥ smo vadhastasya vicintyatām ||

देवताओं के शत्रु ने जो कुछ किया, वह सब हमने आपको बता दिया। हम आपकी शरण में आए हैं। उसके वध का उपाय आप सोचिए।"

इत्थं निशम्य देवानां वचांसि मधुसूदनः। चकार कोपं शम्भुश्च भ्रुकुटीकुटिलाननौ॥

itthaṃ niśamya devānāṃ vacāṃsi madhusūdanaḥ | cakāra kopaṃ śambhuśca bhrukuṭīkuṭilānanau ||

देवताओं की यह बात सुनकर मधुसूदन विष्णु और शंभु दोनों को क्रोध आया। भौंहें तन जाने से दोनों के मुख टेढ़े हो गए।

ततोऽतिकोपपूर्णस्य चक्रिणो वदनात्ततः। निश्चक्राम महत्तेजो ब्रह्मणः शंकरस्य च॥

tato'tikopapūrṇasya cakriṇo vadanāttataḥ | niścakrāma mahattejo brahmaṇaḥ śaṃkarasya ca ||

तब अत्यंत क्रोध से भरे चक्रधारी विष्णु के मुख से एक महान तेज निकला। वैसे ही ब्रह्मा और शंकर के मुख से भी तेज प्रकट हुआ।

अन्येषां चैव देवानां शक्रादीनां शरीरतः। निर्गतं सुमहत्तेजस्तच्चैक्यं समगच्छत॥

anyeṣāṃ caiva devānāṃ śakrādīnāṃ śarīrataḥ | nirgataṃ sumahattejastaccaikyaṃ samagacchata ||

इंद्र आदि दूसरे देवताओं के शरीरों से भी बहुत बड़ा तेज निकला, और वह सारा तेज एक जगह मिल गया।

अतीव तेजसः कूटं ज्वलन्तमिव पर्वतम्। ददृशुस्ते सुरास्तत्र ज्वालाव्याप्तदिगन्तरम्॥

atīva tejasaḥ kūṭaṃ jvalantamiva parvatam | dadṛśuste surāstatra jvālāvyāptadigantaram ||

वहाँ देवताओं ने तेज का एक विशाल पुंज देखा। वह जलते हुए पर्वत जैसा था और उसकी लपटें सारी दिशाओं में फैल गई थीं।

अतुलं तत्र तत्तेजः सर्वदेवशरीरजम्। एकस्थं तदभून्नारी व्याप्तलोकत्रयं त्विषा॥

atulaṃ tatra tattejaḥ sarvadevaśarīrajam | ekasthaṃ tadabhūnnārī vyāptalokatrayaṃ tviṣā ||

सब देवताओं के शरीरों से निकला वह अतुलनीय तेज एक जगह इकट्ठा होकर एक नारी बन गया। उनकी कांति से तीनों लोक भर गए।

यदभूच्छाम्भवं तेजस्तेनाजायत तन्मुखम्। याम्येन चाभवन् केशा बाहवो विष्णुतेजसा॥

yadabhūcchāmbhavaṃ tejastenājāyata tanmukham | yāmyena cābhavan keśā bāhavo viṣṇutejasā ||

शंकर के तेज से उनका मुख बना। यम के तेज से उनके केश बने और विष्णु के तेज से उनकी भुजाएँ बनीं।

सौम्येन स्तनयोर्युग्मं मध्यं चैन्द्रेण चाभवत्। वारुणेन च जङ्घोरू नितम्बस्तेजसा भुवः॥

saumyena stanayoryugmaṃ madhyaṃ caindreṇa cābhavat | vāruṇena ca jaṅghorū nitambastejasā bhuvaḥ ||

चंद्रमा के तेज से उनके दोनों स्तन बने, इंद्र के तेज से कमर, वरुण के तेज से पिंडलियाँ और जाँघें, और पृथ्वी के तेज से नितंब बने।

ब्रह्मणस्तेजसा पादौ तदङ्गुल्योऽर्कतेजसा। वसूनां च कराङ्गुल्यः कौबेरेण च नासिका॥

brahmaṇastejasā pādau tadaṅgulyo'rkatejasā | vasūnāṃ ca karāṅgulyaḥ kaubereṇa ca nāsikā ||

ब्रह्मा के तेज से उनके पैर बने और सूर्य के तेज से पैरों की उँगलियाँ। वसुओं के तेज से हाथों की उँगलियाँ बनीं और कुबेर के तेज से नाक।

तस्यास्तु दन्ताः सम्भूताः प्राजापत्येन तेजसा। नयनत्रितयं जज्ञे तथा पावकतेजसा॥

tasyāstu dantāḥ sambhūtāḥ prājāpatyena tejasā | nayanatritayaṃ jajñe tathā pāvakatejasā ||

प्रजापति के तेज से उनके दाँत उत्पन्न हुए, और अग्नि के तेज से उनके तीन नेत्र बने।

भ्रुवौ च संध्ययोस्तेजः श्रवणावनिलस्य च। अन्येषां चैव देवानां सम्भवस्तेजसां शिवा॥

bhruvau ca saṃdhyayostejaḥ śravaṇāvanilasya ca | anyeṣāṃ caiva devānāṃ sambhavastejasāṃ śivā ||

दोनों संध्याओं का तेज उनकी भौंहें बना और वायु का तेज उनके कान। इसी तरह दूसरे देवताओं के तेज से भी वे कल्याणमयी देवी प्रकट हुईं।

ततः समस्तदेवानां तेजोराशिसमुद्भवाम्। तां विलोक्य मुदं प्रापुरमरा महिषार्दिताः॥

tataḥ samastadevānāṃ tejorāśisamudbhavām | tāṃ vilokya mudaṃ prāpuramarā mahiṣārditāḥ ||

सब देवताओं के तेज-पुंज से प्रकट हुई उस देवी को देखकर महिष से सताए हुए देवताओं को बड़ा आनंद हुआ।

शूलं शूलाद्विनिष्कृष्य ददौ तस्यै पिनाकधृक्। चक्रं च दत्तवान् कृष्णः समुत्पाद्य स्वचक्रतः॥

śūlaṃ śūlādviniṣkṛṣya dadau tasyai pinākadhṛk | cakraṃ ca dattavān kṛṣṇaḥ samutpādya svacakrataḥ ||

पिनाकधारी शंकर ने अपने त्रिशूल से एक त्रिशूल निकालकर उन्हें दिया। कृष्ण (विष्णु) ने अपने चक्र से एक चक्र उत्पन्न करके उन्हें दिया।

शङ्खं च वरुणः शक्तिं ददौ तस्यै हुताशनः। मारुतो दत्तवांश्चापं बाणपूर्णे तथेषुधी॥

śaṅkhaṃ ca varuṇaḥ śaktiṃ dadau tasyai hutāśanaḥ | māruto dattavāṃścāpaṃ bāṇapūrṇe tatheṣudhī ||

वरुण ने शंख दिया, अग्नि ने शक्ति (भाला) दी। वायु ने धनुष और बाणों से भरे दो तरकश दिए।

वज्रमिन्द्रः समुत्पाद्य कुलिशादमराधिपः। ददौ तस्यै सहस्राक्षो घण्टामैरावताद् गजात्॥

vajramindraḥ samutpādya kuliśādamarādhipaḥ | dadau tasyai sahasrākṣo ghaṇṭāmairāvatād gajāt ||

देवताओं के राजा, हज़ार नेत्रों वाले इंद्र ने अपने वज्र से एक वज्र उत्पन्न करके उन्हें दिया, और ऐरावत हाथी का घंटा दिया।

कालदण्डाद्यमो दण्डं पाशं चाम्बुपतिर्ददौ। प्रजापतिश्चाक्षमालां ददौ ब्रह्मा कमण्डलुम्॥

kāladaṇḍādyamo daṇḍaṃ pāśaṃ cāmbupatirdadau | prajāpatiścākṣamālāṃ dadau brahmā kamaṇḍalum ||

यम ने अपने कालदंड से एक दंड दिया, जल के स्वामी वरुण ने पाश दिया। प्रजापति ब्रह्मा ने जपमाला और कमंडलु दिया।

समस्तरोमकूपेषु निजरश्मीन् दिवाकरः। कालश्च दत्तवान् खड्गं तस्याश्चर्म च निर्मलम्॥

samastaromakūpeṣu nijaraśmīn divākaraḥ | kālaśca dattavān khaḍgaṃ tasyāścarma ca nirmalam ||

सूर्य ने उनके शरीर के सारे रोमकूपों में अपनी किरणें भर दीं। काल ने उन्हें तलवार और निर्मल चमकती ढाल दी।

क्षीरोदश्चामलं हारमजरे च तथाम्बरे। चूडामणिं तथा दिव्यं कुण्डले कटकानि च॥

kṣīrodaścāmalaṃ hāramajare ca tathāmbare | cūḍāmaṇiṃ tathā divyaṃ kuṇḍale kaṭakāni ca ||

क्षीरसागर ने उन्हें निर्मल हार, कभी पुराने न होने वाले दो वस्त्र, दिव्य चूड़ामणि, दो कुंडल और कड़े दिए।

अर्धचन्द्रं तथा शुभ्रं केयूरान् सर्वबाहुषु। नूपुरौ विमलौ तद्वद् ग्रैवेयकमनुत्तमम्॥

ardhacandraṃ tathā śubhraṃ keyūrān sarvabāhuṣu | nūpurau vimalau tadvad graiveyakamanuttamam ||

साथ ही एक उजला अर्धचंद्र, सब भुजाओं के लिए बाजूबंद, दो निर्मल नूपुर और गले के लिए एक उत्तम हार दिया।

अङ्गुलीयकरत्नानि समस्तास्वङ्गुलीषु च। विश्वकर्मा ददौ तस्यै परशुं चातिनिर्मलम्॥

aṅgulīyakaratnāni samastāsvaṅgulīṣu ca | viśvakarmā dadau tasyai paraśuṃ cātinirmalam ||

और सब उँगलियों के लिए रत्नों की अँगूठियाँ दीं। विश्वकर्मा ने उन्हें अत्यंत चमकीला फरसा दिया,

अस्त्राण्यनेकरूपाणि तथाभेद्यं च दंशनम्। अम्लानपङ्कजां मालां शिरस्युरसि चापराम्॥

astrāṇyanekarūpāṇi tathābhedyaṃ ca daṃśanam | amlānapaṅkajāṃ mālāṃ śirasyurasi cāparām ||

अनेक प्रकार के अस्त्र और कभी न भेदा जा सकने वाला कवच दिया। कभी न मुरझाने वाले कमलों की एक माला सिर के लिए और दूसरी छाती के लिए,

अददज्जलधिस्तस्यै पङ्कजं चातिशोभनम्। हिमवान् वाहनं सिंहं रत्नानि विविधानि च॥

adadajjaladhistasyai paṅkajaṃ cātiśobhanam | himavān vāhanaṃ siṃhaṃ ratnāni vividhāni ca ||

और एक अत्यंत सुंदर कमल समुद्र ने उन्हें दिया। हिमालय ने वाहन के रूप में सिंह और तरह-तरह के रत्न दिए।

ददावशून्यं सुरया पानपात्रं धनाधिपः। शेषश्च सर्वनागेशो महामणिविभूषितम्॥

dadāvaśūnyaṃ surayā pānapātraṃ dhanādhipaḥ | śeṣaśca sarvanāgeśo mahāmaṇivibhūṣitam ||

धन के स्वामी कुबेर ने सुरा से भरा, कभी खाली न होने वाला पानपात्र दिया। और सब नागों के स्वामी शेषनाग ने,

नागहारं ददौ तस्यै धत्ते यः पृथिवीमिमाम्। अन्यैरपि सुरैर्देवी भूषणैरायुधैस्तथा॥

nāgahāraṃ dadau tasyai dhatte yaḥ pṛthivīmimām | anyairapi surairdevī bhūṣaṇairāyudhaistathā ||

जो इस पृथ्वी को धारण करते हैं, बड़े-बड़े मणियों से सजा नागहार उन्हें दिया। दूसरे देवताओं ने भी आभूषण और शस्त्र देकर देवी का सम्मान किया।

सम्मानिता ननादोच्चैः साट्टहासं मुहुर्मुहुः। तस्या नादेन घोरेण कृत्स्नमापूरितं नभः॥

sammānitā nanādoccaiḥ sāṭṭahāsaṃ muhurmuhuḥ | tasyā nādena ghoreṇa kṛtsnamāpūritaṃ nabhaḥ ||

इस तरह सम्मानित होकर देवी ने बार-बार ऊँचे अट्टहास के साथ गर्जना की। उनके उस भयानक नाद से सारा आकाश भर गया।

अमायतातिमहता प्रतिशब्दो महानभूत्। चुक्षुभुः सकला लोकाः समुद्राश्च चकम्पिरे॥

amāyatātimahatā pratiśabdo mahānabhūt | cukṣubhuḥ sakalā lokāḥ samudrāśca cakampire ||

वह नाद इतना विशाल था कि कहीं समा न सका। उसकी बड़ी प्रतिध्वनि उठी। सारे लोक क्षुब्ध हो गए और समुद्र काँप उठे।

चचाल वसुधा चेलुः सकलाश्च महीधराः। जयेति देवाश्च मुदा तामूचुः सिंहवाहिनीम्॥

cacāla vasudhā celuḥ sakalāśca mahīdharāḥ | jayeti devāśca mudā tāmūcuḥ siṃhavāhinīm ||

धरती डोल उठी और सारे पर्वत हिल गए। सिंह पर सवार उस देवी से देवताओं ने आनंद से "जय हो" कहा।

तुष्टुवुर्मुनयश्चैनां भक्तिनम्रात्ममूर्तयः। दृष्ट्वा समस्तं संक्षुब्धं त्रैलोक्यममरारयः॥

tuṣṭuvurmunayaścaināṃ bhaktinamrātmamūrtayaḥ | dṛṣṭvā samastaṃ saṃkṣubdhaṃ trailokyamamarārayaḥ ||

भक्ति से झुके हुए मुनियों ने उनकी स्तुति की। उधर सारे त्रिलोक को क्षुब्ध देखकर देवताओं के शत्रु असुर

सन्नद्धाखिलसैन्यास्ते समुत्तस्थुरुदायुधाः। आः किमेतदिति क्रोधादाभाष्य महिषासुरः॥

sannaddhākhilasainyāste samuttasthurudāyudhāḥ | āḥ kimetaditi krodhādābhāṣya mahiṣāsuraḥ ||

अपनी सारी सेना तैयार करके हथियार उठाए उठ खड़े हुए। "आह, यह क्या है?" क्रोध से ऐसा कहते हुए महिषासुर

अभ्यधावत तं शब्दमशेषैरसुरैर्वृतः। स ददर्श ततो देवीं व्याप्तलोकत्रयां त्विषा॥

abhyadhāvata taṃ śabdamaśeṣairasurairvṛtaḥ | sa dadarśa tato devīṃ vyāptalokatrayāṃ tviṣā ||

सब असुरों को साथ लेकर उस आवाज़ की ओर दौड़ा। वहाँ उसने देवी को देखा, जिनकी कांति तीनों लोकों में फैली थी।

पादाक्रान्त्या नतभुवं किरीटोल्लिखिताम्बराम्। क्षोभिताशेषपातालां धनुर्ज्यानिःस्वनेन ताम्॥

pādākrāntyā natabhuvaṃ kirīṭollikhitāmbarām | kṣobhitāśeṣapātālāṃ dhanurjyāniḥsvanena tām ||

उनके पैरों के भार से धरती झुक गई थी। उनका मुकुट आकाश को छू रहा था। उनके धनुष की डोरी की टंकार से सारे पाताल हिल उठे थे।

दिशो भुजसहस्रेण समन्ताद् व्याप्य संस्थिताम्। ततः प्रववृते युद्धं तया देव्या सुरद्विषाम्॥

diśo bhujasahasreṇa samantād vyāpya saṃsthitām | tataḥ pravavṛte yuddhaṃ tayā devyā suradviṣām ||

वे अपनी हज़ार भुजाओं से चारों ओर सब दिशाओं को घेरकर खड़ी थीं। तब उन देवी के साथ देवशत्रुओं का युद्ध छिड़ गया।

शस्त्रास्त्रैर्बहुधा मुक्तैरादीपितदिगन्तरम्। महिषासुरसेनानीश्चिक्षुराख्यो महासुरः॥

śastrāstrairbahudhā muktairādīpitadigantaram | mahiṣāsurasenānīścikṣurākhyo mahāsuraḥ ||

तरह-तरह से छोड़े गए शस्त्रों और अस्त्रों से सारी दिशाएँ जगमगा उठीं। महिषासुर का सेनापति, चिक्षुर नाम का महान असुर,

युयुधे चामरश्चान्यैश्चतुरङ्गबलान्वितः। रथानामयुतैः षड्भिरुदग्राख्यो महासुरः॥

yuyudhe cāmaraścānyaiścaturaṅgabalānvitaḥ | rathānāmayutaiḥ ṣaḍbhirudagrākhyo mahāsuraḥ ||

लड़ने लगा। चामर भी दूसरों के साथ चतुरंगिणी सेना लेकर लड़ा। (चतुरंगिणी सेना यानी रथ, हाथी, घोड़े और पैदल।) उदग्र नाम का महान असुर साठ हज़ार रथों के साथ

अयुध्यतायुतानां च सहस्रेण महाहनुः। पञ्चाशद्भिश्च नियुतैरसिलोमा महासुरः॥

ayudhyatāyutānāṃ ca sahasreṇa mahāhanuḥ | pañcāśadbhiśca niyutairasilomā mahāsuraḥ ||

लड़ा। महाहनु हज़ार अयुत, यानी एक करोड़, सेना लेकर लड़ा। असिलोमा नाम का महान असुर पचास नियुत, यानी लाखों की, सेना लेकर लड़ा।

अयुतानां शतैः षड्भिर्बाष्कलो युयुधे रणे। गजवाजिसहस्रौघैरनेकैः परिवारितः॥

ayutānāṃ śataiḥ ṣaḍbhirbāṣkalo yuyudhe raṇe | gajavājisahasraughairanekaiḥ parivāritaḥ ||

बाष्कल छह सौ अयुत, यानी साठ लाख, सेना लेकर रण में लड़ा। हाथियों और घोड़ों के हज़ारों झुंडों से घिरा हुआ

वृतो रथानां कोट्या च युद्धे तस्मिन्नयुध्यत। बिडालाख्योऽयुतानां च पञ्चाशद्भिरथायुतैः॥

vṛto rathānāṃ koṭyā ca yuddhe tasminnayudhyata | biḍālākhyo'yutānāṃ ca pañcāśadbhirathāyutaiḥ ||

और एक करोड़ रथों से घिरा हुआ एक और असुर उस युद्ध में लड़ा। (परंपरा में उसका नाम 'परिवारित', यानी 'घिरा हुआ', माना जाता है।) बिडाल नाम का असुर पचास अयुत, यानी पाँच लाख,

युयुधे संयुगे तत्र रथानां परिवारितः। अन्ये च तत्रायुतशो रथनागहयैर्वृताः॥

yuyudhe saṃyuge tatra rathānāṃ parivāritaḥ | anye ca tatrāyutaśo rathanāgahayairvṛtāḥ ||

रथों से घिरा, वहाँ रण में लड़ा। दूसरे भी अनेक महान असुर दस-दस हज़ार की संख्या में रथ, हाथी और घोड़े साथ लिए

युयुधुः संयुगे देव्या सह तत्र महासुराः। कोटिकोटिसहस्रैस्तु रथानां दन्तिनां तथा॥

yuyudhuḥ saṃyuge devyā saha tatra mahāsurāḥ | koṭikoṭisahasraistu rathānāṃ dantināṃ tathā ||

वहाँ रण में देवी से लड़े। करोड़ों-करोड़ों हज़ार रथों, हाथियों

हयानां च वृतो युद्धे तत्राभून्महिषासुरः। तोमरैर्भिन्दिपालैश्च शक्तिभिर्मुसलैस्तथा॥

hayānāṃ ca vṛto yuddhe tatrābhūnmahiṣāsuraḥ | tomarairbhindipālaiśca śaktibhirmusalaistathā ||

और घोड़ों से घिरा महिषासुर स्वयं उस युद्ध में मौजूद था। तोमर (भाले), भिन्दिपाल (हाथ से फेंके जाने वाले भाले), शक्ति और मूसल से,

युयुधुः संयुगे देव्या खड्गैः परशुपट्टिशैः। केचिच्च चिक्षिपुः शक्तीः केचित्पाशांस्तथापरे॥

yuyudhuḥ saṃyuge devyā khaḍgaiḥ paraśupaṭṭiśaiḥ | kecicca cikṣipuḥ śaktīḥ kecitpāśāṃstathāpare ||

और तलवारों, फरसों और पट्टिशों से वे रण में देवी से लड़े। किसी ने शक्तियाँ फेंकीं, किसी ने पाश, और दूसरे

देवीं खड्गप्रहारैस्तु ते तां हन्तुं प्रचक्रमुः। सापि देवी ततस्तानि शस्त्राण्यस्त्राणि चण्डिका॥

devīṃ khaḍgaprahāraistu te tāṃ hantuṃ pracakramuḥ | sāpi devī tatastāni śastrāṇyastrāṇi caṇḍikā ||

तलवार के वार करके उन देवी को मारने के लिए आगे बढ़े। तब चंडिका देवी ने भी उन सब शस्त्रों और अस्त्रों को

लीलयैव प्रचिच्छेद निजशस्त्रास्त्रवर्षिणी। अनायस्तानना देवी स्तूयमाना सुरर्षिभिः॥

līlayaiva praciccheda nijaśastrāstravarṣiṇī | anāyastānanā devī stūyamānā surarṣibhiḥ ||

खेल-खेल में ही काट डाला। वे स्वयं भी अपने शस्त्रों और अस्त्रों की वर्षा कर रही थीं। उनके मुख पर ज़रा भी थकान नहीं थी। देवता और ऋषि उनकी स्तुति कर रहे थे।

मुमोचासुरदेहेषु शस्त्राण्यस्त्राणि चेश्वरी। सोऽपि क्रुद्धो धुतसटो देव्या वाहनकेसरी॥

mumocāsuradeheṣu śastrāṇyastrāṇi ceśvarī | so'pi kruddho dhutasaṭo devyā vāhanakesarī ||

वे ईश्वरी असुरों के शरीरों पर शस्त्र और अस्त्र छोड़ती रहीं। देवी का वाहन सिंह भी क्रोध में अयाल झटकता हुआ

चचारासुरसैन्येषु वनेष्विव हुताशनः। निःश्वासान् मुमुचे यांश्च युध्यमाना रणेऽम्बिका॥

cacārāsurasainyeṣu vaneṣviva hutāśanaḥ | niḥśvāsān mumuce yāṃśca yudhyamānā raṇe'mbikā ||

जंगल में फैलती आग की तरह असुरों की सेनाओं में घूमने लगा। रण में लड़ते हुए अंबिका ने जो-जो साँसें छोड़ीं,

त एव सद्यः सम्भूता गणाः शतसहस्रशः। युयुधुस्ते परशुभिर्भिन्दिपालासिपट्टिशैः॥

ta eva sadyaḥ sambhūtā gaṇāḥ śatasahasraśaḥ | yuyudhuste paraśubhirbhindipālāsipaṭṭiśaiḥ ||

उन्हीं से तुरंत लाखों गण प्रकट हो गए। वे फरसों, भिन्दिपालों, तलवारों और पट्टिशों से लड़े।

नाशयन्तोऽसुरगणान् देवीशक्त्युपबृंहिताः। अवादयन्त पटहान् गणाः शङ्खांस्तथापरे॥

nāśayanto'suragaṇān devīśaktyupabṛṃhitāḥ | avādayanta paṭahān gaṇāḥ śaṅkhāṃstathāpare ||

देवी की शक्ति से बल पाकर वे गण असुरों के दलों का नाश कर रहे थे। कुछ गण नगाड़े बजा रहे थे, कुछ शंख,

मृदङ्गांश्च तथैवान्ये तस्मिन् युद्धमहोत्सवे। ततो देवी त्रिशूलेन गदया शक्तिवृष्टिभिः॥

mṛdaṅgāṃśca tathaivānye tasmin yuddhamahotsave | tato devī triśūlena gadayā śaktivṛṣṭibhiḥ ||

और कुछ मृदंग, मानो वह युद्ध एक बड़ा उत्सव हो। तब देवी ने त्रिशूल से, गदा से, शक्तियों की बौछार से

खड्गादिभिश्च शतशो निजघान महासुरान्। पातयामास चैवान्यान् घण्टास्वनविमोहितान्॥

khaḍgādibhiśca śataśo nijaghāna mahāsurān | pātayāmāsa caivānyān ghaṇṭāsvanavimohitān ||

और तलवार आदि से सैकड़ों महान असुरों को मार डाला। घंटे की ध्वनि से सुध-बुध खो बैठे दूसरे असुरों को उन्होंने धराशायी कर दिया।

असुरान् भुवि पाशेन बद्ध्वा चान्यानकर्षयत्। केचिद् द्विधा कृतास्तीक्ष्णैः खड्गपातैस्तथापरे॥

asurān bhuvi pāśena baddhvā cānyānakarṣayat | kecid dvidhā kṛtāstīkṣṇaiḥ khaḍgapātaistathāpare ||

कुछ और असुरों को पाश में बाँधकर उन्होंने धरती पर घसीटा। कुछ तलवार के तीखे वारों से दो टुकड़े हो गए। और कुछ

विपोथिता निपातेन गदया भुवि शेरते। वेमुश्च केचिद्रुधिरं मुसलेन भृशं हताः॥

vipothitā nipātena gadayā bhuvi śerate | vemuśca kecidrudhiraṃ musalena bhṛśaṃ hatāḥ ||

गदा की चोट से कुचले जाकर धरती पर पड़े रह गए। मूसल की ज़ोरदार मार खाकर कुछ असुरों ने मुँह से रक्त उगल दिया।

केचिन्निपतिता भूमौ भिन्नाः शूलेन वक्षसि। निरन्तराः शरौघेण कृताः केचिद्रणाजिरे॥

kecinnipatitā bhūmau bhinnāḥ śūlena vakṣasi | nirantarāḥ śaraugheṇa kṛtāḥ kecidraṇājire ||

कुछ की छाती त्रिशूल से फट गई और वे भूमि पर गिर पड़े। रणभूमि में बाणों की बौछार ने कुछ को ऐसा बींधा कि शरीर पर ज़रा भी जगह न बची,

श्येनानुकारिणः प्राणान् मुमुचुस्त्रिदशार्दनाः। केषांचिद् बाहवश्छिन्नाश्छिन्नग्रीवास्तथापरे॥

śyenānukāriṇaḥ prāṇān mumucustridaśārdanāḥ | keṣāṃcid bāhavaśchinnāśchinnagrīvāstathāpare ||

और शरीर भर में बाण धँसे होने से बाज़ पक्षी जैसे दिखते, देवताओं को सताने वाले उन असुरों ने प्राण छोड़ दिए। किसी की भुजाएँ कट गईं, तो किसी की गर्दन।

शिरांसि पेतुरन्येषामन्ये मध्ये विदारिताः। विच्छिन्नजङ्घास्त्वपरे पेतुरुर्व्यां महासुराः॥

śirāṃsi peturanyeṣāmanye madhye vidāritāḥ | vicchinnajaṅghāstvapare petururvyāṃ mahāsurāḥ ||

कुछ के सिर कटकर गिर पड़े, कुछ बीच से चीर दिए गए। और कुछ महान असुरों की पिंडलियाँ कट गईं और वे धरती पर गिर पड़े।

एकबाह्वक्षिचरणाः केचिद्देव्या द्विधा कृताः। छिन्नेऽपि चान्ये शिरसि पतिताः पुनरुत्थिताः॥

ekabāhvakṣicaraṇāḥ keciddevyā dvidhā kṛtāḥ | chinne'pi cānye śirasi patitāḥ punarutthitāḥ ||

देवी ने कुछ को बीच से दो भागों में चीर दिया, जिससे उनके एक ही हाथ, एक ही आँख और एक ही पैर रह गया। कुछ ऐसे भी थे जो सिर कट जाने पर भी गिरकर फिर उठ खड़े हुए।

कबन्धा युयुधुर्देव्या गृहीतपरमायुधाः। ननृतुश्चापरे तत्र युद्धे तूर्यलयाश्रिताः॥

kabandhā yuyudhurdevyā gṛhītaparamāyudhāḥ | nanṛtuścāpare tatra yuddhe tūryalayāśritāḥ ||

ये बिना सिर के धड़ उत्तम हथियार उठाकर देवी से लड़ने लगे। कुछ धड़ तो युद्ध के बाजों की लय पर नाचने लगे।

कबन्धाश्छिन्नशिरसः खड्गशक्त्यृष्टिपाणयः। तिष्ठ तिष्ठेति भाषन्तो देवीमन्ये महासुराः॥

kabandhāśchinnaśirasaḥ khaḍgaśaktyṛṣṭipāṇayaḥ | tiṣṭha tiṣṭheti bhāṣanto devīmanye mahāsurāḥ ||

दूसरे महान असुर, जिनके सिर कट चुके थे और केवल धड़ बचे थे, हाथों में तलवार, शक्ति और ऋष्टि लिए देवी से कह रहे थे, "ठहर, ठहर"।

पातितै रथनागाश्वैरसुरैश्च वसुन्धरा। अगम्या साभवत्तत्र यत्राभूत्स महारणः॥

pātitai rathanāgāśvairasuraiśca vasundharā | agamyā sābhavattatra yatrābhūtsa mahāraṇaḥ ||

जहाँ वह महायुद्ध हुआ, वहाँ की धरती गिराए गए रथों, हाथियों, घोड़ों और असुरों से ऐसी पट गई कि उस पर चलना असंभव हो गया।

शोणितौघा महानद्यः सद्यस्तत्र प्रसुस्रुवुः। मध्ये चासुरसैन्यस्य वारणासुरवाजिनाम्॥

śoṇitaughā mahānadyaḥ sadyastatra prasusruvuḥ | madhye cāsurasainyasya vāraṇāsuravājinām ||

वहाँ असुर-सेना के बीचोबीच हाथियों, असुरों और घोड़ों के रक्त की धाराएँ तुरंत बड़ी नदियों की तरह बह चलीं।

क्षणेन तन्महासैन्यमसुराणां तथाम्बिका। निन्ये क्षयं यथा वह्निस्तृणदारुमहाचयम्॥

kṣaṇena tanmahāsainyamasurāṇāṃ tathāmbikā | ninye kṣayaṃ yathā vahnistṛṇadārumahācayam ||

जैसे आग घास और लकड़ी के बड़े ढेर को पल भर में जला देती है, वैसे ही अंबिका ने असुरों की उस विशाल सेना को क्षण भर में नष्ट कर दिया।

स च सिंहो महानादमुत्सृजन्धुतकेसरः। शरीरेभ्योऽमरारीणामसूनिव विचिन्वति॥

sa ca siṃho mahānādamutsṛjandhutakesaraḥ | śarīrebhyo'marārīṇāmasūniva vicinvati ||

और वह सिंह अयाल झटकता हुआ ज़ोर से दहाड़ रहा था, मानो देवशत्रुओं के शरीरों से उनके प्राण चुन-चुनकर निकाल रहा हो।

देव्या गणैश्च तैस्तत्र कृतं युद्धं महासुरैः। यथैषां तुतुषुर्देवाः पुष्पवृष्टिमुचो दिवि॥ ॐ॥

devyā gaṇaiśca taistatra kṛtaṃ yuddhaṃ mahāsuraiḥ | yathaiṣāṃ tutuṣurdevāḥ puṣpavṛṣṭimuco divi || oṃ ||

देवी और उनके गणों ने उन महान असुरों से ऐसा युद्ध किया कि स्वर्ग में देवता प्रसन्न हो उठे और फूल बरसाने लगे। ॐ।

॥ इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे सावर्णिके मन्वन्तरे देवीमाहात्म्ये महिषासुरसैन्यवधो नाम द्वितीयोऽध्यायः॥

|| iti śrīmārkaṇḍeyapurāṇe sāvarṇike manvantare devīmāhātmye mahiṣāsurasainyavadho nāma dvitīyo'dhyāyaḥ ||

श्रीमार्कंडेय पुराण में, सावर्णिक मन्वंतर की कथा में, देवीमाहात्म्य का ‘महिषासुर की सेना का वध’ नामक दूसरा अध्याय यहाँ पूरा हुआ।