Pradip TambeFounder · Mydigitcard Business Solutions

लोड हो रहा है

ग्रंथ: श्रीदुर्गासप्तशती

द्वादशोऽध्यायः · फलस्तुति

Chapter 12 · The fruits of recitation

दुर्गा सप्तशती का बारहवाँ अध्याय: फलस्तुति

43 श्लोक ऑडियो बाद में जोड़ा जाएगा

इस स्तोत्र के बारे में

दुर्गा सप्तशती का बारहवाँ अध्याय फलस्तुति कहलाता है। सप्तशती मार्कंडेय पुराण का देवीमाहात्म्य है। ग्यारहवें अध्याय में देवताओं ने देवी की स्तुति की और देवी ने उन्हें वर दिया। अब इस अध्याय में देवी स्वयं बताती हैं कि इस चरित्र को सुनने और पढ़ने से क्या मिलता है। परंपरा में पाँचवें से तेरहवें अध्याय तक को 'उत्तम चरित्र' माना जाता है।

इस अध्याय में क्या है

आरंभ में दुर्गा का ध्यान है। फिर देवी का कथन आता है (१२.२ से १२.३०)। इसमें अष्टमी, नवमी, चतुर्दशी और शरद ऋतु की वार्षिक महापूजा के समय पाठ करने की बात है। देवी कहती हैं कि संकट में, युद्ध में, समुद्री तूफ़ान में या कैद में इस चरित्र का स्मरण किया जाए। अंत में ऋषि बताते हैं कि देवी अंतर्धान हो गईं, देवताओं को उनके अधिकार लौट आए, और वही देवी महाकाली, लक्ष्मी और अलक्ष्मी के रूप में जगत का चक्र चलाती हैं। गीता प्रेस की गिनती में इस अध्याय के ४१ मंत्र हैं।

एक बात साफ़ कह दें: इस अध्याय में बताए गए सारे फल ग्रंथ के अपने, देवी के मुख से कहे गए वचन हैं। हमने उनका अनुवाद जैसा है वैसा किया है। इसमें हमारी ओर से कोई वादा या गारंटी नहीं है।

पढ़ते समय

यह अध्याय एक लगातार कथन है। कई वाक्य दो-तीन श्लोक आगे जाकर पूरे होते हैं, इसलिए अर्थ पढ़ते समय श्लोकों को जोड़कर पढ़ें। धीरे और एक लय में पाठ करें। इन उच्चारणों पर ध्यान दें:

  • स्वस्त्ययनं: स्व-स्त्य-यनं, तीन हिस्से। 'स्वस्तायनं' न बोलें।
  • तस्मिञ्छ्रुते: ञ्छ्र संयुक्त अक्षर है; मूल शब्द 'तस्मिन् श्रुते' हैं।
  • दुःस्वप्नं: विसर्ग हल्का पर साफ़ बोलें।
  • दुष्कृतं और शस्त्रानल: ष और श का अंतर बनाए रखें।

यहाँ दिया अर्थ हमारी टीम ने मूल संस्कृत से लिखा है। विद्वानों ने इसे जाँचा है या नहीं, यह इसी पेज पर दिखाया गया है।

ॐ विद्युद्दामसमप्रभां मृगपतिस्कन्धस्थितां भीषणां कन्याभिः करवालखेटविलसद्धस्ताभिरासेविताम्। हस्तैश्चक्रगदासिखेटविशिखांश्चापं गुणं तर्जनीं बिभ्राणामनलात्मिकां शशिधरां दुर्गां त्रिनेत्रां भजे॥

oṃ vidyuddāmasamaprabhāṃ mṛgapatiskandhasthitāṃ bhīṣaṇāṃ kanyābhiḥ karavālakheṭavilasaddhastābhirāsevitām | hastaiścakragadāsikheṭaviśikhāṃścāpaṃ guṇaṃ tarjanīṃ bibhrāṇāmanalātmikāṃ śaśidharāṃ durgāṃ trinetrāṃ bhaje ||

जिनकी कांति बिजली की माला जैसी है, जो सिंह के कंधे पर बैठी हैं और जिनका रूप भयंकर है; हाथों में तलवार और ढाल लिए कन्याएँ जिनकी सेवा करती हैं; जो अपने हाथों में चक्र, गदा, तलवार, ढाल, बाण, धनुष, पाश और चेतावनी देती उठी हुई तर्जनी धारण करती हैं; जो अग्निस्वरूपा हैं और जिन्होंने मस्तक पर चंद्रमा धारण किया है, उन तीन नेत्रों वाली दुर्गा की मैं उपासना करता हूँ।

ॐ देव्युवाच॥

oṃ devyuvāca ||

ॐ। देवी बोलीं —

एभिः स्तवैश्च मां नित्यं स्तोष्यते यः समाहितः। तस्याहं सकलां बाधां नाशयिष्याम्यसंशयम्॥

ebhiḥ stavaiśca māṃ nityaṃ stoṣyate yaḥ samāhitaḥ | tasyāhaṃ sakalāṃ bādhāṃ nāśayiṣyāmyasaṃśayam ||

जो मन को एकाग्र करके इन स्तुतियों से रोज़ मेरी स्तुति करेगा, उसकी सारी बाधाएँ मैं निःसंदेह नष्ट कर दूँगी।

मधुकैटभनाशं च महिषासुरघातनम्। कीर्तयिष्यन्ति ये तद्वद् वधं शुम्भनिशुम्भयोः॥

madhukaiṭabhanāśaṃ ca mahiṣāsuraghātanam | kīrtayiṣyanti ye tadvad vadhaṃ śumbhaniśumbhayoḥ ||

जो मधु-कैटभ के नाश का, महिषासुर के वध का और उसी तरह शुंभ-निशुंभ के वध का कीर्तन करेंगे,

अष्टम्यां च चतुर्दश्यां नवम्यां चैकचेतसः। श्रोष्यन्ति चैव ये भक्त्या मम माहात्म्यमुत्तमम्॥

aṣṭamyāṃ ca caturdaśyāṃ navamyāṃ caikacetasaḥ | śroṣyanti caiva ye bhaktyā mama māhātmyamuttamam ||

और जो अष्टमी, चतुर्दशी और नवमी को एकचित्त होकर भक्ति से मेरा यह उत्तम माहात्म्य सुनेंगे,

न तेषां दुष्कृतं किञ्चिद् दुष्कृतोत्था न चापदः। भविष्यति न दारिद्र्यं न चैवेष्टवियोजनम्॥

na teṣāṃ duṣkṛtaṃ kiñcid duṣkṛtotthā na cāpadaḥ | bhaviṣyati na dāridryaṃ na caiveṣṭaviyojanam ||

उन्हें कोई पाप नहीं लगेगा, न पाप से उपजी विपत्तियाँ आएँगी। उन्हें दरिद्रता नहीं घेरेगी और न अपने प्रियजनों से बिछड़ना पड़ेगा।

शत्रुतो न भयं तस्य दस्युतो वा न राजतः। न शस्त्रानलतोयौघात्कदाचित्सम्भविष्यति॥

śatruto na bhayaṃ tasya dasyuto vā na rājataḥ | na śastrānalatoyaughātkadācitsambhaviṣyati ||

उसे शत्रु से, लुटेरों से या राजा से भय नहीं होगा। शस्त्र, आग या बाढ़ के प्रवाह से भी उसे कभी भय नहीं होगा।

तस्मान्ममैतन्माहात्म्यं पठितव्यं समाहितैः। श्रोतव्यं च सदा भक्त्या परं स्वस्त्ययनं हि तत्॥

tasmānmamaitanmāhātmyaṃ paṭhitavyaṃ samāhitaiḥ | śrotavyaṃ ca sadā bhaktyā paraṃ svastyayanaṃ hi tat ||

इसलिए एकाग्र मन वाले लोगों को मेरा यह माहात्म्य पढ़ना चाहिए और सदा भक्ति से सुनना चाहिए, क्योंकि यह कल्याण का सबसे बड़ा साधन है।

उपसर्गानशेषांस्तु महामारीसमुद्भवान्। तथा त्रिविधमुत्पातं माहात्म्यं शमयेन्मम॥

upasargānaśeṣāṃstu mahāmārīsamudbhavān | tathā trividhamutpātaṃ māhātmyaṃ śamayenmama ||

महामारी से उत्पन्न होने वाले सब उपद्रवों को और तीनों प्रकार के उत्पातों (आकाश, अंतरिक्ष और धरती पर दिखने वाले अशुभ लक्षणों) को मेरा यह माहात्म्य शांत करता है।

यत्रैतत्पठ्यते सम्यङ् नित्यमायतने मम। सदा न तद्विमोक्ष्यामि सांनिध्यं तत्र मे स्थितम्॥

yatraitatpaṭhyate samyaṅ nityamāyatane mama | sadā na tadvimokṣyāmi sāṃnidhyaṃ tatra me sthitam ||

मेरे जिस मंदिर में इसका रोज़ ठीक ढंग से पाठ होता है, उस स्थान को मैं कभी नहीं छोड़ती। वहाँ मेरी उपस्थिति सदा बनी रहती है।

बलिप्रदाने पूजायामग्निकार्ये महोत्सवे। सर्वं ममैतच्चरितमुच्चार्यं श्राव्यमेव च॥

balipradāne pūjāyāmagnikārye mahotsave | sarvaṃ mamaitaccaritamuccāryaṃ śrāvyameva ca ||

बलि अर्पण करते समय, पूजा में, अग्निकार्य में और बड़े उत्सव में मेरा यह पूरा चरित्र पढ़ना और दूसरों को सुनाना चाहिए।

जानताऽजानता वापि बलिपूजां तथा कृताम्। प्रतीच्छिष्याम्यहं प्रीत्या वह्निहोमं तथा कृतम्॥

jānatā'jānatā vāpi balipūjāṃ tathā kṛtām | pratīcchiṣyāmyahaṃ prītyā vahnihomaṃ tathā kṛtam ||

इस प्रकार की गई बलि-पूजा, चाहे विधि जानकर की गई हो या बिना जाने, और उसी तरह किया गया अग्नि-होम, मैं प्रेम से स्वीकार करूँगी।

शरत्काले महापूजा क्रियते या च वार्षिकी। तस्यां ममैतन्माहात्म्यं श्रुत्वा भक्तिसमन्वितः॥

śaratkāle mahāpūjā kriyate yā ca vārṣikī | tasyāṃ mamaitanmāhātmyaṃ śrutvā bhaktisamanvitaḥ ||

शरद ऋतु में हर वर्ष जो महापूजा की जाती है, उसमें जो भक्ति के साथ मेरा यह माहात्म्य सुनता है,

सर्वाबाधाविनिर्मुक्तो धनधान्यसुतान्वितः। मनुष्यो मत्प्रसादेन भविष्यति न संशयः॥

sarvābādhāvinirmukto dhanadhānyasutānvitaḥ | manuṣyo matprasādena bhaviṣyati na saṃśayaḥ ||

वह मनुष्य मेरी कृपा से सब बाधाओं से छूट जाएगा और धन, धान्य और संतान से संपन्न होगा, इसमें संदेह नहीं।

श्रुत्वा ममैतन्माहात्म्यं तथा चोत्पत्तयः शुभाः। पराक्रमं च युद्धेषु जायते निर्भयः पुमान्॥

śrutvā mamaitanmāhātmyaṃ tathā cotpattayaḥ śubhāḥ | parākramaṃ ca yuddheṣu jāyate nirbhayaḥ pumān ||

मेरा यह माहात्म्य, मेरे प्रकट होने की शुभ कथाएँ और युद्धों में मेरा पराक्रम सुनकर मनुष्य निर्भय हो जाता है।

रिपवः संक्षयं यान्ति कल्याणं चोपपद्यते। नन्दते च कुलं पुंसां माहात्म्यं मम शृण्वताम्॥

ripavaḥ saṃkṣayaṃ yānti kalyāṇaṃ copapadyate | nandate ca kulaṃ puṃsāṃ māhātmyaṃ mama śṛṇvatām ||

मेरा माहात्म्य सुनने वालों के शत्रु नष्ट हो जाते हैं, उनका कल्याण होता है और उनका कुल आनंद में रहता है।

शान्तिकर्मणि सर्वत्र तथा दुःस्वप्नदर्शने। ग्रहपीडासु चोग्रासु माहात्म्यं शृणुयान्मम॥

śāntikarmaṇi sarvatra tathā duḥsvapnadarśane | grahapīḍāsu cogrāsu māhātmyaṃ śṛṇuyānmama ||

हर प्रकार के शांति-कर्म में, बुरा सपना देखने पर और ग्रहों की कठोर पीड़ा में मेरा माहात्म्य सुनना चाहिए।

उपसर्गाः शमं यान्ति ग्रहपीडाश्च दारुणाः। दुःस्वप्नं च नृभिर्दृष्टं सुस्वप्नमुपजायते॥

upasargāḥ śamaṃ yānti grahapīḍāśca dāruṇāḥ | duḥsvapnaṃ ca nṛbhirdṛṣṭaṃ susvapnamupajāyate ||

इससे उपद्रव शांत होते हैं, ग्रहों की भयानक पीड़ाएँ भी शांत होती हैं और मनुष्यों का देखा बुरा सपना शुभ सपने में बदल जाता है।

बालग्रहाभिभूतानां बालानां शान्तिकारकम्। संघातभेदे च नृणां मैत्रीकरणमुत्तमम्॥

bālagrahābhibhūtānāṃ bālānāṃ śāntikārakam | saṃghātabhede ca nṛṇāṃ maitrīkaraṇamuttamam ||

बालग्रहों (छोटे बच्चों को सताने वाली ग्रहबाधाओं) से पीड़ित बच्चों को यह शांति देता है। लोगों की एकता में फूट पड़ जाए तो यह फिर से मित्रता कराने का उत्तम साधन है।

दुर्वृत्तानामशेषाणां बलहानिकरं परम्। रक्षोभूतपिशाचानां पठनादेव नाशनम्॥

durvṛttānāmaśeṣāṇāṃ balahānikaraṃ param | rakṣobhūtapiśācānāṃ paṭhanādeva nāśanam ||

यह सब दुष्टों का बल घटाने वाला सबसे श्रेष्ठ साधन है। इसके पाठ मात्र से राक्षस, भूत और पिशाच नष्ट हो जाते हैं।

सर्वं ममैतन्माहात्म्यं मम सन्निधिकारकम्। पशुपुष्पार्घ्यधूपैश्च गन्धदीपैस्तथोत्तमैः॥

sarvaṃ mamaitanmāhātmyaṃ mama sannidhikārakam | paśupuṣpārghyadhūpaiśca gandhadīpaistathottamaiḥ ||

मेरा यह पूरा माहात्म्य मेरी समीपता दिलाने वाला है। पशु, फूल, अर्घ्य, धूप, गंध और उत्तम दीपों से,

विप्राणां भोजनैर्होमैः प्रोक्षणीयैरहर्निशम्। अन्यैश्च विविधैर्भोगैः प्रदानैर्वत्सरेण या॥

viprāṇāṃ bhojanairhomaiḥ prokṣaṇīyairaharniśam | anyaiśca vividhairbhogaiḥ pradānairvatsareṇa yā ||

ब्राह्मणों को भोजन कराकर, होम करके, दिन-रात प्रोक्षण का जल छिड़ककर और दूसरे अनेक प्रकार के भोग और दान देकर पूरे वर्ष में जो प्रसन्नता मुझे मिलती है,

प्रीतिर्मे क्रियते सास्मिन् सकृत्सुचरिते श्रुते। श्रुतं हरति पापानि तथाऽऽरोग्यं प्रयच्छति॥

prītirme kriyate sāsmin sakṛtsucarite śrute | śrutaṃ harati pāpāni tathā''rogyaṃ prayacchati ||

वही प्रसन्नता इस पवित्र चरित्र को एक बार सुनने से मुझे मिल जाती है। सुना हुआ यह चरित्र पापों को हर लेता है और आरोग्य देता है।

रक्षां करोति भूतेभ्यो जन्मनां कीर्तनं मम। युद्धेषु चरितं यन्मे दुष्टदैत्यनिबर्हणम्॥

rakṣāṃ karoti bhūtebhyo janmanāṃ kīrtanaṃ mama | yuddheṣu caritaṃ yanme duṣṭadaityanibarhaṇam ||

मेरे अवतारों का कीर्तन भूत-प्रेतों से रक्षा करता है। युद्धों में दुष्ट दैत्यों का संहार करने वाला मेरा जो चरित्र है,

तस्मिञ्छ्रुते वैरिकृतं भयं पुंसां न जायते। युष्माभिः स्तुतयो याश्च याश्च ब्रह्मर्षिभिः कृताः॥

tasmiñchrute vairikṛtaṃ bhayaṃ puṃsāṃ na jāyate | yuṣmābhiḥ stutayo yāśca yāśca brahmarṣibhiḥ kṛtāḥ ||

उसे सुनने पर मनुष्यों को शत्रुओं का भय नहीं होता। तुम देवताओं ने और ब्रह्मर्षियों ने जो स्तुतियाँ कीं,

ब्रह्मणा च कृतास्तास्तु प्रयच्छन्ति शुभां मतिम्। अरण्ये प्रान्तरे वापि दावाग्निपरिवारितः॥

brahmaṇā ca kṛtāstāstu prayacchanti śubhāṃ matim | araṇye prāntare vāpi dāvāgniparivāritaḥ ||

और ब्रह्मा ने जो स्तुतियाँ कीं, वे शुभ बुद्धि देती हैं। जंगल में या सुनसान राह पर दावानल से घिरा हुआ,

दस्युभिर्वा वृतः शून्ये गृहीतो वापि शत्रुभिः। सिंहव्याघ्रानुयातो वा वने वा वनहस्तिभिः॥

dasyubhirvā vṛtaḥ śūnye gṛhīto vāpi śatrubhiḥ | siṃhavyāghrānuyāto vā vane vā vanahastibhiḥ ||

या सुनसान जगह लुटेरों से घिरा हुआ, या शत्रुओं द्वारा पकड़ा गया, या जिसके पीछे शेर-बाघ लगे हों, या जंगल में जंगली हाथियों से घिरा हुआ,

राज्ञा क्रुद्धेन चाज्ञप्तो वध्यो बन्धगतोऽपि वा। आघूर्णितो वा वातेन स्थितः पोते महार्णवे॥

rājñā kruddhena cājñapto vadhyo bandhagato'pi vā | āghūrṇito vā vātena sthitaḥ pote mahārṇave ||

या क्रोधित राजा ने जिसके वध की आज्ञा दे दी हो, या जो बंदी बना हो, या महासागर में नाव पर रहते हुए आँधी से डगमगा रहा हो,

पतत्सु चापि शस्त्रेषु संग्रामे भृशदारुणे। सर्वाबाधासु घोरासु वेदनाभ्यर्दितोऽपि वा॥

patatsu cāpi śastreṣu saṃgrāme bhṛśadāruṇe | sarvābādhāsu ghorāsu vedanābhyardito'pi vā ||

या अत्यंत भीषण युद्ध में शस्त्रों की बौछार के बीच, या हर प्रकार की घोर विपत्तियों में, या पीड़ा से व्याकुल,

स्मरन्ममैतच्चरितं नरो मुच्येत संकटात्। मम प्रभावात्सिंहाद्या दस्यवो वैरिणस्तथा॥

smaranmamaitaccaritaṃ naro mucyeta saṃkaṭāt | mama prabhāvātsiṃhādyā dasyavo vairiṇastathā ||

ऐसा मनुष्य मेरे इस चरित्र का स्मरण करे तो संकट से छूट जाएगा। मेरे प्रभाव से सिंह आदि हिंसक पशु, लुटेरे और शत्रु,

दूरादेव पलायन्ते स्मरतश्चरितं मम॥

dūrādeva palāyante smarataścaritaṃ mama ||

मेरे चरित्र का स्मरण करने वाले से दूर से ही भाग जाते हैं।

ऋषिरुवाच॥

ṛṣiruvāca ||

ऋषि बोले —

इत्युक्त्वा सा भगवती चण्डिका चण्डविक्रमा॥

ityuktvā sā bhagavatī caṇḍikā caṇḍavikramā ||

ऐसा कहकर प्रचंड पराक्रम वाली भगवती चंडिका

पश्यतामेव देवानां तत्रैवान्तरधीयत। तेऽपि देवा निरातङ्काः स्वाधिकारान् यथा पुरा॥

paśyatāmeva devānāṃ tatraivāntaradhīyata | te'pi devā nirātaṅkāḥ svādhikārān yathā purā ||

देवताओं के देखते-देखते वहीं अंतर्धान हो गईं। वे देवता भी निर्भय हो गए और पहले की तरह अपने-अपने अधिकार सँभालने लगे।

यज्ञभागभुजः सर्वे चक्रुर्विनिहतारयः। दैत्याश्च देव्या निहते शुम्भे देवरिपौ युधि॥

yajñabhāgabhujaḥ sarve cakrurvinihatārayaḥ | daityāśca devyā nihate śumbhe devaripau yudhi ||

उनके शत्रु मारे जा चुके थे और वे सब फिर से यज्ञ में अपने भाग पाने लगे। जब देवताओं का शत्रु शुंभ युद्ध में देवी के हाथों मारा गया,

जगद्विध्वंसिनि तस्मिन् महोग्रेऽतुलविक्रमे। निशुम्भे च महावीर्ये शेषाः पातालमाययुः॥

jagadvidhvaṃsini tasmin mahogre'tulavikrame | niśumbhe ca mahāvīrye śeṣāḥ pātālamāyayuḥ ||

जगत का विध्वंस करने वाला, अत्यंत उग्र और अतुलनीय पराक्रमी वह शुंभ, और महाबली निशुंभ भी, तब बचे हुए दैत्य पाताल को चले गए।

एवं भगवती देवी सा नित्यापि पुनः पुनः। सम्भूय कुरुते भूप जगतः परिपालनम्॥

evaṃ bhagavatī devī sā nityāpi punaḥ punaḥ | sambhūya kurute bhūpa jagataḥ paripālanam ||

हे राजन्, इस प्रकार वह भगवती देवी नित्य होते हुए भी बार-बार प्रकट होकर जगत की रक्षा करती हैं।

तयैतन्मोह्यते विश्वं सैव विश्वं प्रसूयते। सा याचिता च विज्ञानं तुष्टा ऋद्धिं प्रयच्छति॥

tayaitanmohyate viśvaṃ saiva viśvaṃ prasūyate | sā yācitā ca vijñānaṃ tuṣṭā ṛddhiṃ prayacchati ||

उन्हीं से यह विश्व मोह में पड़ता है और वही विश्व को जन्म देती हैं। प्रार्थना करने पर वे ज्ञान देती हैं और प्रसन्न होकर समृद्धि देती हैं।

व्याप्तं तयैतत्सकलं ब्रह्माण्डं मनुजेश्वर। महाकाल्या महाकाले महामारीस्वरूपया॥

vyāptaṃ tayaitatsakalaṃ brahmāṇḍaṃ manujeśvara | mahākālyā mahākāle mahāmārīsvarūpayā ||

हे मनुष्यों के स्वामी, महाप्रलय के समय महामारी का रूप लेने वाली उन महाकाली ने यह सारा ब्रह्मांड व्याप्त कर रखा है।

सैव काले महामारी सैव सृष्टिर्भवत्यजा। स्थितिं करोति भूतानां सैव काले सनातनी॥

saiva kāle mahāmārī saiva sṛṣṭirbhavatyajā | sthitiṃ karoti bhūtānāṃ saiva kāle sanātanī ||

समय आने पर वही महामारी बनती हैं, वही अजन्मा देवी सृष्टि बनती हैं, और वही सनातन देवी समय पर प्राणियों का पालन करती हैं।

भवकाले नृणां सैव लक्ष्मीर्वृद्धिप्रदा गृहे। सैवाभावे तथाऽलक्ष्मीर्विनाशायोपजायते॥

bhavakāle nṛṇāṃ saiva lakṣmīrvṛddhipradā gṛhe | saivābhāve tathā'lakṣmīrvināśāyopajāyate ||

समृद्धि के समय वही मनुष्यों के घरों में उन्नति देने वाली लक्ष्मी होती हैं, और अभाव के समय वही अलक्ष्मी बनकर विनाश का कारण बनती हैं।

स्तुता सम्पूजिता पुष्पैर्धूपगन्धादिभिस्तथा। ददाति वित्तं पुत्रांश्च मतिं धर्मे गतिं शुभाम्॥ ॐ॥

stutā sampūjitā puṣpairdhūpagandhādibhistathā | dadāti vittaṃ putrāṃśca matiṃ dharme gatiṃ śubhām || oṃ ||

उनकी स्तुति करके फूल, धूप, गंध आदि से भली-भाँति पूजा करने पर वे धन, पुत्र, धर्म में लगी बुद्धि और शुभ गति देती हैं। ॐ।

॥ इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे सावर्णिके मन्वन्तरे देवीमाहात्म्ये फलस्तुतिर्नाम द्वादशोऽध्यायः॥

|| iti śrīmārkaṇḍeyapurāṇe sāvarṇike manvantare devīmāhātmye phalastutirnāma dvādaśo'dhyāyaḥ ||

श्रीमार्कंडेय पुराण में, सावर्णिक मन्वंतर की कथा में, देवीमाहात्म्य का ‘फलस्तुति’ नामक बारहवाँ अध्याय यहाँ पूरा हुआ।