Pradip TambeFounder · Mydigitcard Business Solutions

लोड हो रहा है

ग्रंथ: श्रीदुर्गासप्तशती

एकादशोऽध्यायः · देव्याः स्तुति

Chapter 11 · Hymn to the Devi

दुर्गा सप्तशती का ग्यारहवाँ अध्याय: नारायणी स्तुति

57 श्लोक ऑडियो बाद में जोड़ा जाएगा

इस स्तोत्र के बारे में

देवी की स्तुति श्रीदुर्गासप्तशती का ग्यारहवाँ अध्याय है। सप्तशती मार्कंडेय पुराण का देवीमाहात्म्य है, और पुष्पिका इस कथा को सावर्णिक मन्वंतर के प्रसंग में रखती है। गीता प्रेस इसे 'देव्याः स्तुतिः' कहती है। पर लगातार सोलह श्लोकों (११.८–११.२३) के अंत में 'नारायणि नमोऽस्तु ते' आने से यह 'नारायणी स्तुति' के नाम से ज़्यादा जाना जाता है। कुछ पुरानी प्रतियों की पुष्पिका में भी यही नाम है।

शुंभ के मारे जाने पर इंद्र सहित सब देवता अग्नि को आगे करके कात्यायनी की स्तुति करते हैं। घर-घर में बोला जाने वाला 'सर्वमङ्गलमङ्गल्ये शिवे सर्वार्थसाधिके' श्लोक (११.१०) इसी स्तुति का है। आगे ब्रह्माणी, माहेश्वरी, कौमारी, वैष्णवी, वाराही, नारसिंही, ऐंद्री, शिवदूती और चामुंडा, हर रूप को अलग नमस्कार है। स्तुति के बाद देवी वर देती हैं और बताती हैं कि आगे वे किन रूपों में आएँगी: नंद के घर जन्मी विंध्यवासिनी, रक्तदंतिका, शताक्षी, शाकंभरी, दुर्गा, भीमा और भ्रामरी। अंत में उनका वचन है: जब-जब दानवों से बाधा होगी, तब-तब मैं अवतार लूँगी।

रचना

आरंभ में भुवनेशी का ध्यान है। उसके बाद गीता प्रेस की गिनती से ५५ मंत्र हैं: चार 'उवाच' पंक्तियाँ, ५० श्लोक और एक अर्धश्लोक। अंत में पुष्पिका है।

पाठभेद: गीता प्रेस 'सर्वमङ्गलमङ्गल्ये' छापती है; कुछ दूसरी प्रतियों में 'सर्वमङ्गलमाङ्गल्ये' है। यहाँ गीता प्रेस का पाठ रखा गया है।

पहली बार पढ़ रहे हों तो

  • त्र्यम्बके: 'त्र्य' एक साथ बोलें, 'त्रि-अंबके' नहीं।
  • कौशाम्भःक्षरिके: विसर्ग के तुरंत बाद 'क्ष' है, दोनों सुनाई दें।
  • महाविद्ये और महाऽविद्ये (११.२२): दूसरे में अवग्रह है, यानी 'अविद्या'। दोनों अलग बोलें।
  • दंष्ट्रोद्धृत: 'ष्ट्र' और 'द्धृ' धीरे से।

यहाँ दिया अर्थ हमारी टीम ने मूल संस्कृत से लिखा है। विद्वानों ने इसे जाँचा है या नहीं, यह इसी पेज पर दिखाया गया है।

ॐ बालरविद्युतिमिन्दुकिरीटां तुङ्गकुचां नयनत्रययुक्ताम्। स्मेरमुखीं वरदाङ्कुशपाशाभीतिकरां प्रभजे भुवनेशीम्॥

oṃ bālaravidyutimindukirīṭāṃ tuṅgakucāṃ nayanatrayayuktām | smeramukhīṃ varadāṅkuśapāśābhītikarāṃ prabhaje bhuvaneśīm ||

जिनकी कांति उगते सूर्य जैसी है, जिनके मुकुट पर चंद्रमा है, जिनका वक्ष उन्नत है और जो तीन नेत्रों वाली हैं, जिनके मुख पर मुस्कान है, जिनके हाथों में वर देने की मुद्रा, अंकुश, पाश और अभय की मुद्रा है, उन भुवनेशी देवी की मैं उपासना करता हूँ।

ॐ ऋषिरुवाच॥

oṃ ṛṣiruvāca ||

ॐ। ऋषि बोले —

देव्या हते तत्र महासुरेन्द्रे सेन्द्राः सुरा वह्निपुरोगमास्ताम्। कात्यायनीं तुष्टुवुरिष्टलाभाद् विकाशिवक्त्राब्जविकाशिताशाः॥

devyā hate tatra mahāsurendre sendrāḥ surā vahnipurogamāstām | kātyāyanīṃ tuṣṭuvuriṣṭalābhād vikāśivaktrābjavikāśitāśāḥ ||

वहाँ देवी ने उस महान असुरराज को मार डाला। मनचाही बात पूरी हुई, इसलिए इंद्र सहित सब देवता अग्नि को आगे करके कात्यायनी की स्तुति करने लगे। आनंद से उनके मुखकमल खिल उठे थे और उस प्रभा से सारी दिशाएँ जगमगा उठी थीं।

देवि प्रपन्नार्तिहरे प्रसीद प्रसीद मातर्जगतोऽखिलस्य। प्रसीद विश्वेश्वरि पाहि विश्वं त्वमीश्वरी देवि चराचरस्य॥

devi prapannārtihare prasīda prasīda mātarjagato'khilasya | prasīda viśveśvari pāhi viśvaṃ tvamīśvarī devi carācarasya ||

हे देवी, शरण में आए लोगों का दुःख तुम हर लेती हो। प्रसन्न होओ। हे सारे जगत की माता, प्रसन्न होओ। हे विश्वेश्वरी, प्रसन्न होओ और विश्व की रक्षा करो। हे देवी, जो चलता है और जो स्थिर है, उस सबकी स्वामिनी तुम ही हो।

आधारभूता जगतस्त्वमेका महीस्वरूपेण यतः स्थितासि। अपां स्वरूपस्थितया त्वयैतदाप्यायते कृत्स्नमलङ्घ्यवीर्ये॥

ādhārabhūtā jagatastvamekā mahīsvarūpeṇa yataḥ sthitāsi | apāṃ svarūpasthitayā tvayaitadāpyāyate kṛtsnamalaṅghyavīrye ||

जगत का एकमात्र आधार तुम ही हो, क्योंकि पृथ्वी के रूप में तुम ही स्थित हो। हे देवी, तुम्हारे पराक्रम को कोई लाँघ नहीं सकता। जल के रूप में रहकर तुम ही इस सारे जगत को तृप्त करती और पालती हो।

त्वं वैष्णवी शक्तिरनन्तवीर्या विश्वस्य बीजं परमासि माया। सम्मोहितं देवि समस्तमेतत् त्वं वै प्रसन्ना भुवि मुक्तिहेतुः॥

tvaṃ vaiṣṇavī śaktiranantavīryā viśvasya bījaṃ paramāsi māyā | sammohitaṃ devi samastametat tvaṃ vai prasannā bhuvi muktihetuḥ ||

अनंत सामर्थ्य वाली वैष्णवी शक्ति तुम ही हो। विश्व का बीज, परम माया तुम ही हो। हे देवी, यह सारा जगत तुमने ही मोह में डाल रखा है। और जब तुम प्रसन्न होती हो, तो इस धरती पर मुक्ति का कारण बनती हो।

विद्याः समस्तास्तव देवि भेदाः स्त्रियः समस्ताः सकला जगत्सु। त्वयैकया पूरितमम्बयैतत् का ते स्तुतिः स्तव्यपरा परोक्तिः॥

vidyāḥ samastāstava devi bhedāḥ striyaḥ samastāḥ sakalā jagatsu | tvayaikayā pūritamambayaitat kā te stutiḥ stavyaparā paroktiḥ ||

हे देवी, सारी विद्याएँ तुम्हारे ही अलग-अलग रूप हैं। सब लोकों की सारी स्त्रियाँ भी तुम्हारे ही रूप हैं। हे माता, अकेले तुमने यह सब भर रखा है। फिर तुम्हारी स्तुति क्या हो? स्तुति के योग्य हर वस्तु से तुम परे हो, और सबसे श्रेष्ठ वाणी भी तुम ही हो।

सर्वभूता यदा देवी स्वर्गमुक्तिप्रदायिनी। त्वं स्तुता स्तुतये का वा भवन्तु परमोक्तयः॥

sarvabhūtā yadā devī svargamuktipradāyinī | tvaṃ stutā stutaye kā vā bhavantu paramoktayaḥ ||

'तुम सब प्राणियों का स्वरूप हो, स्वर्ग और मुक्ति देने वाली देवी हो', इतना कहते ही तुम्हारी स्तुति हो गई। इससे श्रेष्ठ कौन-से शब्द तुम्हारी स्तुति के लिए हो सकते हैं?

सर्वस्य बुद्धिरूपेण जनस्य हृदि संस्थिते। स्वर्गापवर्गदे देवि नारायणि नमोऽस्तु ते॥

sarvasya buddhirūpeṇa janasya hṛdi saṃsthite | svargāpavargade devi nārāyaṇi namo'stu te ||

हे देवी, सब जीवों के हृदय में तुम बुद्धि के रूप में बसती हो। स्वर्ग और मोक्ष देने वाली तुम ही हो। हे नारायणी, तुम्हें नमस्कार है।

कलाकाष्ठादिरूपेण परिणामप्रदायिनि। विश्वस्योपरतौ शक्ते नारायणि नमोऽस्तु ते॥

kalākāṣṭhādirūpeṇa pariṇāmapradāyini | viśvasyoparatau śakte nārāyaṇi namo'stu te ||

कला, काष्ठा जैसी समय की इकाइयों के रूप में तुम सबमें परिवर्तन लाती हो। और विश्व का अंत करने वाली शक्ति भी तुम ही हो। हे नारायणी, तुम्हें नमस्कार है।

सर्वमङ्गलमङ्गल्ये शिवे सर्वार्थसाधिके। शरण्ये त्र्यम्बके गौरि नारायणि नमोऽस्तु ते॥

sarvamaṅgalamaṅgalye śive sarvārthasādhike | śaraṇye tryambake gauri nārāyaṇi namo'stu te ||

सब मंगलों में जो मंगल है, वह तुम ही हो। हे शिवे, तुम सारे प्रयोजन सिद्ध करती हो। हे शरण देने वाली, हे त्र्यंबके, हे गौरी, हे नारायणी, तुम्हें नमस्कार है।

सृष्टिस्थितिविनाशानां शक्तिभूते सनातनि। गुणाश्रये गुणमये नारायणि नमोऽस्तु ते॥

sṛṣṭisthitivināśānāṃ śaktibhūte sanātani | guṇāśraye guṇamaye nārāyaṇi namo'stu te ||

सृष्टि, पालन और संहार, तीनों की शक्ति तुम ही हो। हे सनातन देवी, तुम गुणों का आधार हो और गुणमयी भी तुम ही हो। हे नारायणी, तुम्हें नमस्कार है।

शरणागतदीनार्तपरित्राणपरायणे। सर्वस्यार्तिहरे देवि नारायणि नमोऽस्तु ते॥

śaraṇāgatadīnārtaparitrāṇaparāyaṇe | sarvasyārtihare devi nārāyaṇi namo'stu te ||

शरण में आए दीन-दुखियों की रक्षा में तुम सदा लगी रहती हो। हे देवी, सबकी पीड़ा तुम ही हरती हो। हे नारायणी, तुम्हें नमस्कार है।

हंसयुक्तविमानस्थे ब्रह्माणीरूपधारिणि। कौशाम्भःक्षरिके देवि नारायणि नमोऽस्तु ते॥

haṃsayuktavimānasthe brahmāṇīrūpadhāriṇi | kauśāmbhaḥkṣarike devi nārāyaṇi namo'stu te ||

ब्रह्माणी का रूप धरकर तुम हंस जुते विमान पर बैठती हो और कुश से जल छिड़कती हो। हे देवी, हे नारायणी, तुम्हें नमस्कार है।

त्रिशूलचन्द्राहिधरे महावृषभवाहिनि। माहेश्वरीस्वरूपेण नारायणि नमोऽस्तु ते॥

triśūlacandrāhidhare mahāvṛṣabhavāhini | māheśvarīsvarūpeṇa nārāyaṇi namo'stu te ||

माहेश्वरी के रूप में तुम त्रिशूल, चंद्रमा और सर्प धारण करती हो और विशाल बैल पर सवार होती हो। हे नारायणी, तुम्हें नमस्कार है।

मयूरकुक्कुटवृते महाशक्तिधरेऽनघे। कौमारीरूपसंस्थाने नारायणि नमोऽस्तु ते॥

mayūrakukkuṭavṛte mahāśaktidhare'naghe | kaumārīrūpasaṃsthāne nārāyaṇi namo'stu te ||

कौमारी के रूप में मोर और मुर्गे तुम्हें घेरे रहते हैं और तुम महाशक्ति, यानी भाला, धारण करती हो। हे निष्पाप देवी, हे नारायणी, तुम्हें नमस्कार है।

शङ्खचक्रगदाशार्ङ्गगृहीतपरमायुधे। प्रसीद वैष्णवीरूपे नारायणि नमोऽस्तु ते॥

śaṅkhacakragadāśārṅgagṛhītaparamāyudhe | prasīda vaiṣṇavīrūpe nārāyaṇi namo'stu te ||

वैष्णवी के रूप में तुम शंख, चक्र, गदा और शार्ङ्ग धनुष जैसे श्रेष्ठ आयुध धारण करती हो। प्रसन्न होओ। हे नारायणी, तुम्हें नमस्कार है।

गृहीतोग्रमहाचक्रे दंष्ट्रोद्धृतवसुंधरे। वराहरूपिणि शिवे नारायणि नमोऽस्तु ते॥

gṛhītogramahācakre daṃṣṭroddhṛtavasuṃdhare | varāharūpiṇi śive nārāyaṇi namo'stu te ||

वराह का रूप धरकर तुम उग्र महाचक्र थामती हो और अपनी दाढ़ पर पृथ्वी उठा लेती हो। हे शिवे, हे नारायणी, तुम्हें नमस्कार है।

नृसिंहरूपेणोग्रेण हन्तुं दैत्यान् कृतोद्यमे। त्रैलोक्यत्राणसहिते नारायणि नमोऽस्तु ते॥

nṛsiṃharūpeṇogreṇa hantuṃ daityān kṛtodyame | trailokyatrāṇasahite nārāyaṇi namo'stu te ||

नृसिंह के उग्र रूप में तुम दैत्यों को मारने को तत्पर हुईं और तीनों लोकों की रक्षा करती हो। हे नारायणी, तुम्हें नमस्कार है।

किरीटिनि महावज्रे सहस्रनयनोज्ज्वले। वृत्रप्राणहरे चैन्द्रि नारायणि नमोऽस्तु ते॥

kirīṭini mahāvajre sahasranayanojjvale | vṛtraprāṇahare caindri nārāyaṇi namo'stu te ||

हे ऐंद्री, तुम मुकुट धारण करती हो, महावज्र थामती हो, हज़ार नेत्रों से दमकती हो और तुमने वृत्रासुर के प्राण लिए। हे नारायणी, तुम्हें नमस्कार है।

शिवदूतीस्वरूपेण हतदैत्यमहाबले। घोररूपे महारावे नारायणि नमोऽस्तु ते॥

śivadūtīsvarūpeṇa hatadaityamahābale | ghorarūpe mahārāve nārāyaṇi namo'stu te ||

शिवदूती के रूप में तुमने दैत्यों की विशाल सेना का नाश किया। तुम्हारा रूप भयंकर है और तुम्हारी गर्जना प्रचंड है। हे नारायणी, तुम्हें नमस्कार है।

दंष्ट्राकरालवदने शिरोमालाविभूषणे। चामुण्डे मुण्डमथने नारायणि नमोऽस्तु ते॥

daṃṣṭrākarālavadane śiromālāvibhūṣaṇe | cāmuṇḍe muṇḍamathane nārāyaṇi namo'stu te ||

हे चामुंडे, दाढ़ों से तुम्हारा मुख विकराल है, मुंडों की माला तुम्हारा आभूषण है और तुमने मुंड का नाश किया। हे नारायणी, तुम्हें नमस्कार है।

लक्ष्मि लज्जे महाविद्ये श्रद्धे पुष्टिस्वधे ध्रुवे। महारात्रि महाऽविद्ये नारायणि नमोऽस्तु ते॥

lakṣmi lajje mahāvidye śraddhe puṣṭisvadhe dhruve | mahārātri mahā'vidye nārāyaṇi namo'stu te ||

तुम ही लक्ष्मी हो, लज्जा यानी शील हो, महाविद्या हो। तुम ही श्रद्धा, पुष्टि यानी पोषण, पितरों को अर्पित स्वधा और अटल ध्रुवा हो। प्रलय की महारात्रि तुम हो, और जगत को बाँधने वाली महा-अविद्या भी तुम ही हो। हे नारायणी, तुम्हें नमस्कार है।

मेधे सरस्वति वरे भूति बाभ्रवि तामसि। नियते त्वं प्रसीदेशे नारायणि नमोऽस्तु ते॥

medhe sarasvati vare bhūti bābhravi tāmasi | niyate tvaṃ prasīdeśe nārāyaṇi namo'stu te ||

तुम ही मेधा यानी धारण करने वाली बुद्धि हो, तुम ही सरस्वती हो, तुम ही श्रेष्ठ हो। तुम ही भूति यानी ऐश्वर्य, भूरी कांति वाली बाभ्रवी और तामसी, यानी अंधकार का रूप हो। हे नियमों में स्थित स्वामिनी, प्रसन्न होओ। हे नारायणी, तुम्हें नमस्कार है।

सर्वस्वरूपे सर्वेशे सर्वशक्तिसमन्विते। भयेभ्यस्त्राहि नो देवि दुर्गे देवि नमोऽस्तु ते॥

sarvasvarūpe sarveśe sarvaśaktisamanvite | bhayebhyastrāhi no devi durge devi namo'stu te ||

तुम सर्वस्वरूपा हो, सबकी स्वामिनी हो, सारी शक्तियाँ तुममें हैं। हे देवी, सब भयों से हमारी रक्षा करो। हे दुर्गे देवी, तुम्हें नमस्कार है।

एतत्ते वदनं सौम्यं लोचनत्रयभूषितम्। पातु नः सर्वभीतिभ्यः कात्यायनि नमोऽस्तु ते॥

etatte vadanaṃ saumyaṃ locanatrayabhūṣitam | pātu naḥ sarvabhītibhyaḥ kātyāyani namo'stu te ||

तीन नेत्रों से शोभित तुम्हारा यह सौम्य मुख सब भयों से हमारी रक्षा करे। हे कात्यायनी, तुम्हें नमस्कार है।

ज्वालाकरालमत्युग्रमशेषासुरसूदनम्। त्रिशूलं पातु नो भीतेर्भद्रकालि नमोऽस्तु ते॥

jvālākarālamatyugramaśeṣāsurasūdanam | triśūlaṃ pātu no bhīterbhadrakāli namo'stu te ||

ज्वालाओं से विकराल, अत्यंत उग्र और सब असुरों का संहार करने वाला तुम्हारा त्रिशूल हमें भय से बचाए। हे भद्रकाली, तुम्हें नमस्कार है।

हिनस्ति दैत्यतेजांसि स्वनेनापूर्य या जगत्। सा घण्टा पातु नो देवि पापेभ्योऽनः सुतानिव॥

hinasti daityatejāṃsi svanenāpūrya yā jagat | sā ghaṇṭā pātu no devi pāpebhyo'naḥ sutāniva ||

जो अपनी ध्वनि से जगत को भरकर दैत्यों का तेज नष्ट कर देता है, वह तुम्हारा घंटा, हे देवी, हमें पापों से वैसे ही बचाए जैसे माँ अपने बच्चों को बचाती है।

असुरासृग्वसापङ्कचर्चितस्ते करोज्ज्वलः। शुभाय खड्गो भवतु चण्डिके त्वां नता वयम्॥

asurāsṛgvasāpaṅkacarcitaste karojjvalaḥ | śubhāya khaḍgo bhavatu caṇḍike tvāṃ natā vayam ||

असुरों के रक्त और चर्बी के कीचड़ से सनी, तुम्हारे हाथ में चमकती तलवार हमारा कल्याण करे। हे चंडिके, हम तुम्हें नमन करते हैं।

रोगानशेषानपहंसि तुष्टा रुष्टा तु कामान् सकलानभीष्टान्। त्वामाश्रितानां न विपन्नराणां त्वामाश्रिता ह्याश्रयतां प्रयान्ति॥

rogānaśeṣānapahaṃsi tuṣṭā ruṣṭā tu kāmān sakalānabhīṣṭān | tvāmāśritānāṃ na vipannarāṇāṃ tvāmāśritā hyāśrayatāṃ prayānti ||

तुम प्रसन्न हो तो सारे रोग मिटा देती हो। और रुष्ट हो तो मन में बसी सारी इच्छाओं को नष्ट कर देती हो। जो तुम्हारी शरण लेते हैं, उन पर विपत्ति नहीं आती। बल्कि तुम्हारी शरण लेने वाले स्वयं दूसरों का सहारा बन जाते हैं।

एतत्कृतं यत्कदनं त्वयाद्य धर्मद्विषां देवि महासुराणाम्। रूपैरनेकैर्बहुधाऽऽत्ममूर्तिं कृत्वाम्बिके तत्प्रकरोति कान्या॥

etatkṛtaṃ yatkadanaṃ tvayādya dharmadviṣāṃ devi mahāsurāṇām | rūpairanekairbahudhā''tmamūrtiṃ kṛtvāmbike tatprakaroti kānyā ||

हे अंबिके, धर्म से द्वेष करने वाले बड़े-बड़े असुरों का आज तुमने जो संहार किया, वह अपने ही स्वरूप को अनेक प्रकार से अनेक रूपों में बाँटकर किया। ऐसा और कौन कर सकती है?

विद्यासु शास्त्रेषु विवेकदीपेष्वाद्येषु वाक्येषु च का त्वदन्या। ममत्वगर्तेऽतिमहान्धकारे विभ्रामयत्येतदतीव विश्वम्॥

vidyāsu śāstreṣu vivekadīpeṣvādyeṣu vākyeṣu ca kā tvadanyā | mamatvagarte'timahāndhakāre vibhrāmayatyetadatīva viśvam ||

विद्याओं में, शास्त्रों में और विवेक का दीपक बने आदि-वचनों, यानी वेदों में, तुम्हारे सिवा और कौन है? और 'मेरा-मेरा' की ममता के घोर अँधेरे गड्ढे में इस जगत को बार-बार भटकाने वाली भी तुम्हारे सिवा और कौन है?

रक्षांसि यत्रोग्रविषाश्च नागा यत्रारयो दस्युबलानि यत्र। दावानलो यत्र तथाब्धिमध्ये तत्र स्थिता त्वं परिपासि विश्वम्॥

rakṣāṃsi yatrograviṣāśca nāgā yatrārayo dasyubalāni yatra | dāvānalo yatra tathābdhimadhye tatra sthitā tvaṃ paripāsi viśvam ||

जहाँ राक्षस हों, जहाँ भयंकर विष वाले नाग हों, जहाँ शत्रु और लुटेरों के दल हों, जहाँ दावानल लगा हो, और समुद्र के बीच भी, वहाँ तुम खड़ी रहकर जगत की रक्षा करती हो।

विश्वेश्वरि त्वं परिपासि विश्वं विश्वात्मिका धारयसीति विश्वम्। विश्वेशवन्द्या भवती भवन्ति विश्वाश्रया ये त्वयि भक्तिनम्राः॥

viśveśvari tvaṃ paripāsi viśvaṃ viśvātmikā dhārayasīti viśvam | viśveśavandyā bhavatī bhavanti viśvāśrayā ye tvayi bhaktinamrāḥ ||

हे विश्वेश्वरी, तुम विश्व की रक्षा करती हो। तुम विश्व की आत्मा हो, इसलिए विश्व को धारण करती हो। विश्व के स्वामी भी तुम्हें वंदन करते हैं। और जो भक्ति से तुम्हारे आगे झुकते हैं, वे स्वयं विश्व का आधार बन जाते हैं।

देवि प्रसीद परिपालय नोऽरिभीतेर्नित्यं यथासुरवधादधुनैव सद्यः। पापानि सर्वजगतां प्रशमं नयाशु उत्पातपाकजनितांश्च महोपसर्गान्॥

devi prasīda paripālaya no'ribhīternityaṃ yathāsuravadhādadhunaiva sadyaḥ | pāpāni sarvajagatāṃ praśamaṃ nayāśu utpātapākajanitāṃśca mahopasargān ||

हे देवी, प्रसन्न होओ। अभी असुरों का वध करके तुमने जैसे तुरंत हमारी रक्षा की, वैसे ही शत्रुओं के भय से सदा हमारी रक्षा करो। सारे जगत के पाप जल्दी शांत करो। और अशुभ लक्षणों के फल से उठने वाले बड़े उपद्रव भी शांत करो।

प्रणतानां प्रसीद त्वं देवि विश्वार्तिहारिणि। त्रैलोक्यवासिनामीड्ये लोकानां वरदा भव॥

praṇatānāṃ prasīda tvaṃ devi viśvārtihāriṇi | trailokyavāsināmīḍye lokānāṃ varadā bhava ||

हे विश्व की पीड़ा हरने वाली देवी, तुम्हें प्रणाम करने वालों पर प्रसन्न होओ। तीनों लोकों में रहने वाले सब तुम्हारी स्तुति करते हैं। सब लोकों को वर देने वाली बनो।

देव्युवाच॥

devyuvāca ||

देवी बोलीं —

वरदाहं सुरगणा वरं यन्मनसेच्छथ। तं वृणुध्वं प्रयच्छामि जगतामुपकारकम्॥

varadāhaṃ suragaṇā varaṃ yanmanasecchatha | taṃ vṛṇudhvaṃ prayacchāmi jagatāmupakārakam ||

'हे देवताओ, मैं वर देने वाली हूँ। तुम मन से जो वर चाहते हो, और जो जगत के लिए उपकारी हो, वह माँगो। मैं उसे दूँगी।'

देवा ऊचुः॥

devā ūcuḥ ||

देवता बोले —

सर्वाबाधाप्रशमनं त्रैलोक्यस्याखिलेश्वरि। एवमेव त्वया कार्यमस्मद्वैरिविनाशनम्॥

sarvābādhāpraśamanaṃ trailokyasyākhileśvari | evameva tvayā kāryamasmadvairivināśanam ||

'हे सर्वेश्वरी, तीनों लोकों की सारी बाधाएँ तुम इसी तरह शांत करती रहो, और हमारे शत्रुओं का इसी तरह नाश करती रहो।'

देव्युवाच॥

devyuvāca ||

देवी बोलीं —

वैवस्वतेऽन्तरे प्राप्ते अष्टाविंशतिमे युगे। शुम्भो निशुम्भश्चैवान्यावुत्पत्स्येते महासुरौ॥

vaivasvate'ntare prāpte aṣṭāviṃśatime yuge | śumbho niśumbhaścaivānyāvutpatsyete mahāsurau ||

'वैवस्वत मन्वंतर आने पर, उसके अट्ठाईसवें युग में, शुंभ और निशुंभ नाम के दो और महासुर जन्म लेंगे।'

नन्दगोपगृहे जाता यशोदागर्भसम्भवा। ततस्तौ नाशयिष्यामि विन्ध्याचलनिवासिनी॥

nandagopagṛhe jātā yaśodāgarbhasambhavā | tatastau nāśayiṣyāmi vindhyācalanivāsinī ||

'तब मैं नंद गोप के घर में यशोदा के गर्भ से जन्म लूँगी, और विंध्याचल पर निवास करते हुए उन दोनों का नाश करूँगी।'

पुनरप्यतिरौद्रेण रूपेण पृथिवीतले। अवतीर्य हनिष्यामि वैप्रचित्तांस्तु दानवान्॥

punarapyatiraudreṇa rūpeṇa pṛthivītale | avatīrya haniṣyāmi vaipracittāṃstu dānavān ||

'फिर मैं अत्यंत रौद्र रूप में पृथ्वी पर अवतार लूँगी और विप्रचित्ति के वंश के दानवों को मारूँगी।'

भक्षयन्त्याश्च तानुग्रान् वैप्रचित्तान्महासुरान्। रक्ता दन्ता भविष्यन्ति दाडिमीकुसुमोपमाः॥

bhakṣayantyāśca tānugrān vaipracittānmahāsurān | raktā dantā bhaviṣyanti dāḍimīkusumopamāḥ ||

'उन उग्र वैप्रचित्त महासुरों को खाते समय मेरे दाँत अनार के फूलों जैसे लाल हो जाएँगे।'

ततो मां देवताः स्वर्गे मर्त्यलोके च मानवाः। स्तुवन्तो व्याहरिष्यन्ति सततं रक्तदन्तिकाम्॥

tato māṃ devatāḥ svarge martyaloke ca mānavāḥ | stuvanto vyāhariṣyanti satataṃ raktadantikām ||

'तब स्वर्ग में देवता और मर्त्यलोक में मनुष्य मेरी स्तुति करते हुए मुझे सदा 'रक्तदंतिका' कहेंगे।'

भूयश्च शतवार्षिक्यामनावृष्ट्यामनम्भसि। मुनिभिः संस्तुता भूमौ सम्भविष्याम्ययोनिजा॥

bhūyaśca śatavārṣikyāmanāvṛṣṭyāmanambhasi | munibhiḥ saṃstutā bhūmau sambhaviṣyāmyayonijā ||

'फिर जब सौ वर्ष तक वर्षा नहीं होगी और कहीं जल नहीं बचेगा, तब मुनि मेरी स्तुति करेंगे, और मैं किसी गर्भ से नहीं, अपने-आप धरती पर प्रकट होऊँगी।'

ततः शतेन नेत्राणां निरीक्षिष्यामि यन्मुनीन्। कीर्तयिष्यन्ति मनुजाः शताक्षीमिति मां ततः॥

tataḥ śatena netrāṇāṃ nirīkṣiṣyāmi yanmunīn | kīrtayiṣyanti manujāḥ śatākṣīmiti māṃ tataḥ ||

'तब मैं सौ नेत्रों से मुनियों की ओर देखूँगी। इसलिए मनुष्य मुझे 'शताक्षी' कहकर मेरा गुणगान करेंगे।'

ततोऽहमखिलं लोकमात्मदेहसमुद्भवैः। भरिष्यामि सुराः शाकैरावृष्टेः प्राणधारकैः॥

tato'hamakhilaṃ lokamātmadehasamudbhavaiḥ | bhariṣyāmi surāḥ śākairāvṛṣṭeḥ prāṇadhārakaiḥ ||

'हे देवताओ, फिर वर्षा होने तक मैं अपने ही शरीर से उपजे, प्राणों को टिकाए रखने वाले शाकों से सारे जगत का पालन करूँगी।'

शाकम्भरीति विख्यातिं तदा यास्याम्यहं भुवि। तत्रैव च वधिष्यामि दुर्गमाख्यं महासुरम्॥

śākambharīti vikhyātiṃ tadā yāsyāmyahaṃ bhuvi | tatraiva ca vadhiṣyāmi durgamākhyaṃ mahāsuram ||

'तब पृथ्वी पर मैं 'शाकंभरी' नाम से प्रसिद्ध होऊँगी। और उसी समय दुर्गम नाम के महासुर का वध करूँगी।'

दुर्गा देवीति विख्यातं तन्मे नाम भविष्यति। पुनश्चाहं यदा भीमं रूपं कृत्वा हिमाचले॥

durgā devīti vikhyātaṃ tanme nāma bhaviṣyati | punaścāhaṃ yadā bhīmaṃ rūpaṃ kṛtvā himācale ||

'इसी से मेरा 'दुर्गा देवी' नाम प्रसिद्ध होगा। फिर जब मैं हिमालय पर भयंकर रूप धरकर…'

रक्षांसि भक्षयिष्यामि मुनीनां त्राणकारणात्। तदा मां मुनयः सर्वे स्तोष्यन्त्यानम्रमूर्तयः॥

rakṣāṃsi bhakṣayiṣyāmi munīnāṃ trāṇakāraṇāt | tadā māṃ munayaḥ sarve stoṣyantyānamramūrtayaḥ ||

'…मुनियों की रक्षा के लिए राक्षसों को खा जाऊँगी, तब सब मुनि झुककर नम्रता से मेरी स्तुति करेंगे।'

भीमा देवीति विख्यातं तन्मे नाम भविष्यति। यदारुणाख्यस्त्रैलोक्ये महाबाधां करिष्यति॥

bhīmā devīti vikhyātaṃ tanme nāma bhaviṣyati | yadāruṇākhyastrailokye mahābādhāṃ kariṣyati ||

'तब मेरा 'भीमा देवी' नाम प्रसिद्ध होगा। आगे जब अरुण नाम का असुर तीनों लोकों को भारी कष्ट देगा,'

तदाहं भ्रामरं रूपं कृत्वाऽसंख्येयषट्पदम्। त्रैलोक्यस्य हितार्थाय वधिष्यामि महासुरम्॥

tadāhaṃ bhrāmaraṃ rūpaṃ kṛtvā'saṃkhyeyaṣaṭpadam | trailokyasya hitārthāya vadhiṣyāmi mahāsuram ||

'तब मैं असंख्य भौंरों से बना भ्रमर का रूप धारण करूँगी और तीनों लोकों के हित के लिए उस महासुर का वध करूँगी।'

भ्रामरीति च मां लोकास्तदा स्तोष्यन्ति सर्वतः। इत्थं यदा यदा बाधा दानवोत्था भविष्यति॥

bhrāmarīti ca māṃ lokāstadā stoṣyanti sarvataḥ | itthaṃ yadā yadā bādhā dānavotthā bhaviṣyati ||

'तब सब ओर के लोग मुझे 'भ्रामरी' कहकर मेरी स्तुति करेंगे। इस प्रकार जब-जब दानवों से बाधा उत्पन्न होगी,'

तदा तदावतीर्याहं करिष्याम्यरिसंक्षयम्॥ ॐ॥

tadā tadāvatīryāhaṃ kariṣyāmyarisaṃkṣayam || oṃ ||

'तब-तब मैं अवतार लेकर शत्रुओं का संहार करूँगी।' ॐ।

॥ इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे सावर्णिके मन्वन्तरे देवीमाहात्म्ये देव्याः स्तुतिर्नामैकादशोऽध्यायः॥

|| iti śrīmārkaṇḍeyapurāṇe sāvarṇike manvantare devīmāhātmye devyāḥ stutirnāmaikādaśo'dhyāyaḥ ||

श्रीमार्कंडेय पुराण में, सावर्णिक मन्वंतर की कथा में, देवीमाहात्म्य का ‘देवी की स्तुति’ नामक ग्यारहवाँ अध्याय यहाँ पूरा हुआ।