Chapter 1 · The slaying of Madhu and Kaitabha

ॐ प्रथमचरित्रस्य ब्रह्मा ऋषिः, महाकाली देवता, गायत्री छन्दः, नन्दा शक्तिः, रक्तदन्तिका बीजम्, अग्निस्तत्त्वम्, ऋग्वेदः स्वरूपम्, श्रीमहाकालीप्रीत्यर्थे प्रथमचरित्रजपे विनियोगः।

oṃ prathamacaritrasya brahmā ṛṣiḥ, mahākālī devatā, gāyatrī chandaḥ, nandā śaktiḥ, raktadantikā bījam, agnistattvam, ṛgvedaḥ svarūpam, śrīmahākālīprītyarthe prathamacaritrajape viniyogaḥ |

हा विनियोग आहे, म्हणजे पाठ सुरू करण्याआधी म्हणायचे संकल्पवाक्य. ॐ. सप्तशतीच्या पहिल्या चरित्राचे ऋषी ब्रह्मदेव आहेत. देवता महाकाली, छंद गायत्री, शक्ती नंदा, बीज रक्तदंतिका, तत्त्व अग्नी आणि स्वरूप ऋग्वेद आहे. श्रीमहाकालीच्या प्रसन्नतेसाठी पहिल्या चरित्राच्या पाठात याचा विनियोग केला जातो.

यह विनियोग है, यानी पाठ शुरू करने से पहले बोला जाने वाला संकल्प-वाक्य। ॐ। सप्तशती के प्रथम चरित्र के ऋषि ब्रह्मा हैं। देवता महाकाली, छंद गायत्री, शक्ति नंदा, बीज रक्तदंतिका, तत्त्व अग्नि और स्वरूप ऋग्वेद है। श्रीमहाकाली की प्रसन्नता के लिए प्रथम चरित्र के पाठ में इसका विनियोग किया जाता है।

This is the viniyoga, the formal statement spoken before the recitation begins. Om. For the first episode of the Saptashati, the seer is Brahma and the deity is Mahakali. The metre is Gayatri, the power (śakti) is Nanda, the seed (bīja) is Raktadantika, the element is fire, and its nature is the Rigveda. It is applied to the recitation of the first episode, to please Shri Mahakali.

ॐ खड्गं चक्रगदेषुचापपरिघाञ्छूलं भुशुण्डीं शिरः शङ्खं संदधतीं करैस्त्रिनयनां सर्वाङ्गभूषावृताम्। नीलाश्मद्युतिमास्यपाददशकां सेवे महाकालिकां यामस्तौत्स्वपिते हरौ कमलजो हन्तुं मधुं कैटभम्॥

oṃ khaḍgaṃ cakragadeṣucāpaparighāñchūlaṃ bhuśuṇḍīṃ śiraḥ śaṅkhaṃ saṃdadhatīṃ karaistrinayanāṃ sarvāṅgabhūṣāvṛtām | nīlāśmadyutimāsyapādadaśakāṃ seve mahākālikāṃ yāmastautsvapite harau kamalajo hantuṃ madhuṃ kaiṭabham ||

मी महाकालीचे ध्यान करतो. तिच्या हातांत खड्ग, चक्र, गदा, बाण, धनुष्य, परिघ (लोखंडी दंड), शूल, भुशुंडी, कापलेले मस्तक आणि शंख आहेत. तिला तीन डोळे आहेत आणि तिच्या सर्व अंगांवर अलंकार आहेत. तिची कांती निळ्या रत्नासारखी आहे. तिला दहा मुखे आणि दहा पाय आहेत. विष्णू झोपले असताना मधू आणि कैटभ यांचा वध व्हावा म्हणून कमळातून जन्मलेल्या ब्रह्मदेवांनी हिचीच स्तुती केली होती.

मैं महाकाली का ध्यान करता हूँ। उनके हाथों में खड्ग, चक्र, गदा, बाण, धनुष, परिघ (लोहे का दंड), शूल, भुशुंडी, कटा हुआ सिर और शंख हैं। उनके तीन नेत्र हैं और सारे अंग आभूषणों से सजे हैं। उनकी कांति नीलमणि जैसी है। उनके दस मुख और दस पैर हैं। जब विष्णु सो रहे थे, तब मधु और कैटभ के वध के लिए कमल से जन्मे ब्रह्मा ने इन्हीं की स्तुति की थी।

I worship Mahakali. In her hands she holds a sword, a discus, a mace, arrows, a bow, an iron club (parigha), a trident, a bhuśuṇḍī, a severed head and a conch. She has three eyes and ornaments on every limb. She shines like a blue gem, and she has ten faces and ten feet. She is the one whom Brahma, born from the lotus, praised while Vishnu slept, so that Madhu and Kaitabha might be killed.

ॐ नमश्चण्डिकायै

oṃ namaścaṇḍikāyai

ॐ. चंडिकेला नमस्कार.

ॐ। चंडिका को नमस्कार।

Om. Salutation to Chandika.

सावर्णिः सूर्यतनयो यो मनुः कथ्यतेऽष्टमः। निशामय तदुत्पत्तिं विस्तराद् गदतो मम॥

sāvarṇiḥ sūryatanayo yo manuḥ kathyate'ṣṭamaḥ | niśāmaya tadutpattiṃ vistarād gadato mama ||

सूर्याचा पुत्र सावर्णी, ज्याला आठवा मनू म्हणतात, त्याच्या जन्माची कथा मी विस्ताराने सांगतो. ती लक्ष देऊन ऐक.

सूर्य के पुत्र सावर्णि, जिन्हें आठवाँ मनु कहा जाता है, उनकी उत्पत्ति की कथा मैं विस्तार से कहता हूँ। ध्यान से सुनो।

Savarni, the son of the Sun, is called the eighth Manu. Listen carefully as I tell you in detail how he came to be.

महामायानुभावेन यथा मन्वन्तराधिपः। स बभूव महाभागः सावर्णिस्तनयो रवेः॥

mahāmāyānubhāvena yathā manvantarādhipaḥ | sa babhūva mahābhāgaḥ sāvarṇistanayo raveḥ ||

महामायेच्या प्रभावाने सूर्याचा तो महाभाग पुत्र सावर्णी एका मन्वंतराचा अधिपती कसा झाला, तेही ऐक.

महामाया के प्रभाव से सूर्य के वे महाभाग पुत्र सावर्णि एक मन्वंतर के अधिपति कैसे बने, यह भी सुनो।

Hear also how, through the power of Mahamaya, that illustrious son of the Sun became the lord of a Manvantara, an age of Manu.

स्वारोचिषेऽन्तरे पूर्वं चैत्रवंशसमुद्भवः। सुरथो नाम राजाभूत्समस्ते क्षितिमण्डले॥

svārociṣe'ntare pūrvaṃ caitravaṃśasamudbhavaḥ | suratho nāma rājābhūtsamaste kṣitimaṇḍale ||

पूर्वी स्वारोचिष मन्वंतरात चैत्रवंशात जन्मलेला सुरथ नावाचा एक राजा होता. संपूर्ण पृथ्वीवर त्याचे राज्य होते.

बहुत पहले स्वारोचिष मन्वंतर में चैत्र वंश में जन्मे सुरथ नाम के एक राजा थे। पूरी पृथ्वी पर उनका राज्य था।

Long ago, in the age of the Manu Svarochisha, there was a king named Suratha, born in the line of Chaitra. He ruled over the whole earth.

तस्य पालयतः सम्यक् प्रजाः पुत्रानिवौरसान्। बभूवुः शत्रवो भूपाः कोलाविध्वंसिनस्तदा॥

tasya pālayataḥ samyak prajāḥ putrānivaurasān | babhūvuḥ śatravo bhūpāḥ kolāvidhvaṃsinastadā ||

तो आपल्या प्रजेचे पोटच्या मुलांसारखे नीट पालन करत होता. त्याच काळात कोलाविध्वंसी म्हणवले जाणारे काही राजे त्याचे शत्रू झाले.

वे अपनी प्रजा का पालन अपनी सगी संतान की तरह भली-भाँति करते थे। उसी समय कोलाविध्वंसी कहलाने वाले कुछ राजा उनके शत्रु बन गए।

He cared for his people well, as if they were his own children. At that time some kings known as the Kolavidhvamsis became his enemies.

तस्य तैरभवद् युद्धमतिप्रबलदण्डिनः। न्यूनैरपि स तैर्युद्धे कोलाविध्वंसिभिर्जितः॥

tasya tairabhavad yuddhamatiprabaladaṇḍinaḥ | nyūnairapi sa tairyuddhe kolāvidhvaṃsibhirjitaḥ ||

सुरथाचे सैन्य फार बलवान होते. त्या राजांशी त्याचे युद्ध झाले. ते कोलाविध्वंसी त्याच्यापेक्षा कमी ताकदीचे होते, तरीही त्यांनी त्याला युद्धात हरवले.

सुरथ की सेना बहुत बलवान थी। उन राजाओं से उनका युद्ध हुआ। वे कोलाविध्वंसी उनसे कम शक्तिशाली थे, फिर भी उन्होंने सुरथ को युद्ध में हरा दिया।

Suratha's army was very strong, and he went to war with them. The Kolavidhvamsis were weaker than he was, yet they beat him in battle.

ततः स्वपुरमायातो निजदेशाधिपोऽभवत्। आक्रान्तः स महाभागस्तैस्तदा प्रबलारिभिः॥

tataḥ svapuramāyāto nijadeśādhipo'bhavat | ākrāntaḥ sa mahābhāgastaistadā prabalāribhiḥ ||

मग तो आपल्या राजधानीत परत आला आणि फक्त स्वतःच्या देशाचा राजा म्हणून उरला. तेव्हा त्या बलवान शत्रूंनी त्या महाभाग राजावर तिथेही हल्ला केला.

तब वे अपनी राजधानी लौट आए और केवल अपने देश के राजा रह गए। उस समय उन प्रबल शत्रुओं ने उस महाभाग राजा पर वहाँ भी आक्रमण किया।

He went back to his own city and was left ruling only his home country. Even there those powerful enemies attacked the noble king.

अमात्यैर्बलिभिर्दुष्टैर्दुर्बलस्य दुरात्मभिः। कोशो बलं चापहृतं तत्रापि स्वपुरे ततः॥

amātyairbalibhirduṣṭairdurbalasya durātmabhiḥ | kośo balaṃ cāpahṛtaṃ tatrāpi svapure tataḥ ||

आता राजा दुबळा झाला होता. त्याच्याच राजधानीत त्याच्या बलवान, दुष्ट आणि कपटी मंत्र्यांनी त्याचा खजिना आणि सैन्य हिरावून घेतले.

अब राजा कमज़ोर पड़ गए थे। उनकी अपनी राजधानी में ही उनके बलवान, दुष्ट और कपटी मंत्रियों ने उनका खज़ाना और सेना छीन ली।

The king was now weak. In his own city his powerful, wicked and scheming ministers seized his treasury and his army.

ततो मृगयाव्याजेन हृतस्वाम्यः स भूपतिः। एकाकी हयमारुह्य जगाम गहनं वनम्॥

tato mṛgayāvyājena hṛtasvāmyaḥ sa bhūpatiḥ | ekākī hayamāruhya jagāma gahanaṃ vanam ||

आपला अधिकार गमावलेला तो राजा शिकारीचे निमित्त करून एकटाच घोड्यावर बसला आणि घनदाट जंगलात निघून गेला.

अपना अधिकार खो चुके वे राजा शिकार का बहाना बनाकर अकेले घोड़े पर सवार हुए और घने वन में चले गए।

Stripped of his power, the king rode off alone on horseback into a dense forest, on the pretext of going hunting.

स तत्राश्रममद्राक्षीद् द्विजवर्यस्य मेधसः। प्रशान्तश्वापदाकीर्णं मुनिशिष्योपशोभितम्॥

sa tatrāśramamadrākṣīd dvijavaryasya medhasaḥ | praśāntaśvāpadākīrṇaṃ muniśiṣyopaśobhitam ||

तिथे त्याला ब्राह्मणश्रेष्ठ मेधा ऋषींचा आश्रम दिसला. तिथले हिंस्र प्राणीही शांत होऊन राहत होते, आणि ऋषींच्या शिष्यांमुळे तो आश्रम शोभून दिसत होता.

वहाँ उन्होंने श्रेष्ठ ब्राह्मण मेधा ऋषि का आश्रम देखा। वहाँ हिंसक पशु भी शांत होकर रहते थे, और मुनि के शिष्य उस आश्रम की शोभा बढ़ा रहे थे।

There he came upon the hermitage of Medhas, the finest of brahmins. Even the wild beasts there lived in peace, and the sage's disciples lent the place its grace.

तस्थौ कंचित्स कालं च मुनिना तेन सत्कृतः। इतश्चेतश्च विचरंस्तस्मिन्मुनिवराश्रमे॥

tasthau kaṃcitsa kālaṃ ca muninā tena satkṛtaḥ | itaścetaśca vicaraṃstasminmunivarāśrame ||

त्या मुनींनी त्याचा आदरसत्कार केला. मुनिश्रेष्ठांच्या त्या आश्रमात इकडे तिकडे फिरत तो काही काळ तिथे राहिला.

उन मुनि ने उनका आदर-सत्कार किया। श्रेष्ठ मुनि के उस आश्रम में इधर-उधर घूमते हुए वे कुछ समय वहीं रहे।

The sage received him with honour, and the king stayed there for some time, wandering here and there about the great sage's hermitage.

सोऽचिन्तयत्तदा तत्र ममत्वाकृष्टचेतनः। मत्पूर्वैः पालितं पूर्वं मया हीनं पुरं हि तत्॥

so'cintayattadā tatra mamatvākṛṣṭacetanaḥ | matpūrvaiḥ pālitaṃ pūrvaṃ mayā hīnaṃ puraṃ hi tat ||

तिथे असताना 'हे माझे' या ममतेने त्याचे मन ओढले गेले आणि तो विचार करू लागला: “माझ्या पूर्वजांनी जे नगर आधी सांभाळले, ते आता माझ्या हातून गेले आहे.

वहाँ रहते हुए 'यह मेरा है' इस ममता ने उनके मन को खींच लिया, और वे सोचने लगे: “जिस नगर का पालन पहले मेरे पूर्वजों ने किया, वह अब मुझसे छिन गया है।

While he was there, the feeling of 'mine' tugged at his mind, and he began to think: “The city my forefathers once protected is now lost to me.

मद्भृत्यैस्तैरसद्वृत्तैर्धर्मतः पाल्यते न वा। न जाने स प्रधानो मे शूरहस्ती सदामदः॥

madbhṛtyaistairasadvṛttairdharmataḥ pālyate na vā | na jāne sa pradhāno me śūrahastī sadāmadaḥ ||

माझे ते दुराचारी सेवक त्याचे धर्माने पालन करत असतील की नाही, मला ठाऊक नाही. माझा तो मुख्य हत्ती, शूर आणि सदा मदमस्त,

मेरे वे दुराचारी सेवक उसका धर्म से पालन कर रहे हैं या नहीं, मैं नहीं जानता। मेरा वह प्रधान हाथी, जो वीर था और सदा मद में रहता था,

Are those ill-behaved servants of mine ruling it rightly or not? I do not know. And my chief elephant, brave and always in rut,

मम वैरिवशं यातः कान् भोगानुपलप्स्यते। ये ममानुगता नित्यं प्रसादधनभोजनैः॥

mama vairivaśaṃ yātaḥ kān bhogānupalapsyate | ye mamānugatā nityaṃ prasādadhanabhojanaiḥ ||

आता शत्रूंच्या ताब्यात गेला आहे. त्याला तिथे कोणते सुख मिळणार? माझ्या कृपेसाठी, धनासाठी आणि अन्नासाठी जे लोक नेहमी माझ्यामागे असायचे,

अब शत्रुओं के वश में चला गया है। उसे वहाँ कौन-सा सुख मिलेगा? जो लोग मेरी कृपा, धन और भोजन के लिए सदा मेरे पीछे चलते थे,

has fallen into my enemies' hands. What comforts will he have there? The men who always followed me for my favour, my money and my food

अनुवृत्तिं ध्रुवं तेऽद्य कुर्वन्त्यन्यमहीभृताम्। असम्यग्व्ययशीलैस्तैः कुर्वद्भिः सततं व्ययम्॥

anuvṛttiṃ dhruvaṃ te'dya kurvantyanyamahībhṛtām | asamyagvyayaśīlaistaiḥ kurvadbhiḥ satataṃ vyayam ||

ते आज नक्कीच दुसऱ्या राजांची सेवा करत असतील. वाट्टेल तसा खर्च करण्याची सवय असलेले ते लोक सतत खर्च करत राहतील,

वे आज निश्चय ही दूसरे राजाओं की सेवा कर रहे होंगे। अनुचित ढंग से खर्च करने की आदत वाले वे लोग लगातार खर्च करते रहेंगे,

are surely serving other kings today. And those people, careless spenders that they are, will keep on spending,

संचितः सोऽतिदुःखेन क्षयं कोशो गमिष्यति। एतच्चान्यच्च सततं चिन्तयामास पार्थिवः॥

saṃcitaḥ so'tiduḥkhena kṣayaṃ kośo gamiṣyati | etaccānyacca satataṃ cintayāmāsa pārthivaḥ ||

आणि मी मोठ्या कष्टाने साठवलेला खजिना संपून जाईल.” असे आणि असेच इतर विचार तो राजा सतत करत राहिला.

और बड़ी कठिनाई से जोड़ा गया मेरा खज़ाना खाली हो जाएगा।” यह और ऐसी ही कई बातें राजा लगातार सोचते रहे।

until the treasury I built up with such hardship is drained away.” These thoughts, and others like them, kept running through the king's mind.

तत्र विप्राश्रमाभ्याशे वैश्यमेकं ददर्श सः। स पृष्टस्तेन कस्त्वं भो हेतुश्चागमनेऽत्र कः॥

tatra viprāśramābhyāśe vaiśyamekaṃ dadarśa saḥ | sa pṛṣṭastena kastvaṃ bho hetuścāgamane'tra kaḥ ||

तिथे ब्राह्मणाच्या आश्रमाजवळ त्याला एक वैश्य दिसला. राजाने त्याला विचारले, “तू कोण आहेस? इथे येण्याचे कारण काय?

वहाँ ब्राह्मण के आश्रम के पास उन्होंने एक वैश्य को देखा। राजा ने उससे पूछा, “तुम कौन हो? यहाँ आने का कारण क्या है?

Near the brahmin's hermitage he saw a man of the merchant class (vaiśya). The king asked him, “Who are you? What brings you here?

सशोक इव कस्मात्त्वं दुर्मना इव लक्ष्यसे। इत्याकर्ण्य वचस्तस्य भूपतेः प्रणयोदितम्॥

saśoka iva kasmāttvaṃ durmanā iva lakṣyase | ityākarṇya vacastasya bhūpateḥ praṇayoditam ||

तू असा शोकात बुडाल्यासारखा, खिन्न का दिसतोस?” राजाचे हे प्रेमाने विचारलेले बोलणे ऐकून

तुम ऐसे शोक में डूबे और उदास क्यों दिखते हो?” राजा के ये स्नेह-भरे वचन सुनकर

Why do you look so sorrowful, so troubled?” Hearing these kind words from the king,

प्रत्युवाच स तं वैश्यः प्रश्रयावनतो नृपम्॥

pratyuvāca sa taṃ vaiśyaḥ praśrayāvanato nṛpam ||

तो वैश्य नम्रपणे वाकला आणि राजाला उत्तर देऊ लागला.

वह वैश्य विनय से झुका और राजा को उत्तर देने लगा।

the merchant bowed humbly and answered him.

समाधिर्नाम वैश्योऽहमुत्पन्नो धनिनां कुले॥

samādhirnāma vaiśyo'hamutpanno dhanināṃ kule ||

माझे नाव समाधी. मी वैश्य आहे आणि एका श्रीमंत घराण्यात जन्मलो आहे.

मेरा नाम समाधि है। मैं वैश्य हूँ और एक धनी परिवार में जन्मा हूँ।

My name is Samadhi. I am a merchant, born into a wealthy family.

पुत्रदारैर्निरस्तश्च धनलोभादसाधुभिः। विहीनश्च धनैर्दारैः पुत्रैरादाय मे धनम्॥

putradārairnirastaśca dhanalobhādasādhubhiḥ | vihīnaśca dhanairdāraiḥ putrairādāya me dhanam ||

धनाच्या लोभाने माझ्या दुष्ट पत्नीने आणि मुलांनी मला घराबाहेर काढले. माझे धन त्यांनी घेतले, आणि मी धनाला, पत्नीला आणि मुलांना, सगळ्यांनाच मुकलो.

धन के लोभ में मेरी दुष्ट पत्नी और पुत्रों ने मुझे घर से निकाल दिया। उन्होंने मेरा धन ले लिया, और मैं धन, पत्नी और पुत्रों, सबसे वंचित हो गया।

My wicked wife and sons drove me out, greedy for my wealth. They took my money, and I was left without wealth, without wife and without sons.

वनमभ्यागतो दुःखी निरस्तश्चाप्तबन्धुभिः। सोऽहं न वेद्मि पुत्राणां कुशलाकुशलात्मिकाम्॥

vanamabhyāgato duḥkhī nirastaścāptabandhubhiḥ | so'haṃ na vedmi putrāṇāṃ kuśalākuśalātmikām ||

माझ्या विश्वासातल्या नातलगांनीही मला दूर लोटले. म्हणून मी दुःखी होऊन या वनात आलो आहे. इथे राहून मला माझ्या मुलांचे बरेवाईट काहीच कळत नाही,

मेरे भरोसे के संबंधियों ने भी मुझे ठुकरा दिया, इसलिए मैं दुखी होकर इस वन में आया हूँ। यहाँ रहते हुए मुझे अपने पुत्रों का कोई समाचार नहीं मिलता कि वे कुशल से हैं या नहीं,

Cast off even by the relatives I trusted, I came to this forest in grief. Living here, I have no word of whether my sons are well or not,

प्रवृत्तिं स्वजनानां च दाराणां चात्र संस्थितः। किं नु तेषां गृहे क्षेममक्षेमं किं नु साम्प्रतम्॥

pravṛttiṃ svajanānāṃ ca dārāṇāṃ cātra saṃsthitaḥ | kiṃ nu teṣāṃ gṛhe kṣemamakṣemaṃ kiṃ nu sāmpratam ||

ना माझ्या आप्तांची, ना पत्नीची काही खबर मिळते. आत्ता त्यांच्या घरी सगळे ठीक आहे, की काही संकट आले आहे?

न अपने स्वजनों का, न पत्नी का कोई समाचार मिलता है। इस समय उनके घर में सब कुशल है, या कोई संकट आ पड़ा है?

and no news of my own people or my wife. Is all well at their home now, or has some trouble come to them?

कथं ते किं नु सद्वृत्ता दुर्वृत्ताः किं नु मे सुताः॥

kathaṃ te kiṃ nu sadvṛttā durvṛttāḥ kiṃ nu me sutāḥ ||

ते कसे आहेत? माझी मुले चांगल्या मार्गाने वागतात, की वाईट मार्गाला लागली आहेत?

वे कैसे हैं? मेरे पुत्र अच्छे आचरण पर चल रहे हैं, या बुरे रास्ते पर चल पड़े हैं?

How are they? Are my sons living rightly, or have they gone astray?

यैर्निरस्तो भवाँल्लुब्धैः पुत्रदारादिभिर्धनैः॥

yairnirasto bhavā~llubdhaiḥ putradārādibhirdhanaiḥ ||

धनाच्या लोभाने ज्या मुलांनी, पत्नीने आणि इतर आप्तांनी तुला घराबाहेर काढले,

जिन लोभी पुत्रों, पत्नी और दूसरे संबंधियों ने धन के कारण तुम्हें घर से निकाल दिया,

Your sons, your wife and the rest, greedy for money, threw you out.

तेषु किं भवतः स्नेहमनुबध्नाति मानसम्॥

teṣu kiṃ bhavataḥ snehamanubadhnāti mānasam ||

त्यांच्याविषयी तुझ्या मनाला अजून ओढ का वाटते?

उनके प्रति तुम्हारा मन अब भी स्नेह से क्यों बँधा है?

Why does your heart still hold on to them with love?

एवमेतद्यथा प्राह भवानस्मद्गतं वचः॥

evametadyathā prāha bhavānasmadgataṃ vacaḥ ||

तुम्ही माझ्याबद्दल जे म्हणालात, ते अगदी खरे आहे.

आपने मेरे बारे में जो कहा, वह बिल्कुल ठीक है।

What you say about me is quite true.

किं करोमि न बध्नाति मम निष्ठुरतां मनः। यैः संत्यज्य पितृस्नेहं धनलुब्धैर्निराकृतः॥

kiṃ karomi na badhnāti mama niṣṭhuratāṃ manaḥ | yaiḥ saṃtyajya pitṛsnehaṃ dhanalubdhairnirākṛtaḥ ||

पण मी काय करू? माझे मन कठोर होत नाही. ज्यांनी धनाच्या लोभाने वडिलांवरचे प्रेम सोडून दिले आणि मला हाकलून दिले,

पर मैं क्या करूँ? मेरा मन कठोर नहीं हो पाता। जिन्होंने धन के लोभ में पिता के प्रति स्नेह छोड़ दिया और मुझे निकाल दिया,

But what can I do? My mind will not harden. My sons gave up their love for their father and, greedy for money, drove me away.

पतिस्वजनहार्दं च हार्दि तेष्वेव मे मनः। किमेतन्नाभिजानामि जानन्नपि महामते॥

patisvajanahārdaṃ ca hārdi teṣveva me manaḥ | kimetannābhijānāmi jānannapi mahāmate ||

आणि जिने पतीवरचे प्रेम सोडले, ज्यांनी आप्तांचा जिव्हाळा सोडला, त्यांच्यावरच माझे मन जडलेले आहे. हे महाबुद्धिमान, हे सगळे कळत असूनही हे काय आहे, ते मला उमगत नाही.

जिसने पति के प्रति प्रेम छोड़ा, जिन्होंने अपनों का अपनापन छोड़ा, उन्हीं पर मेरा मन लगा रहता है। हे महाबुद्धिमान, सब जानते हुए भी मैं नहीं समझ पाता कि यह क्या है।

My wife gave up her love for her husband, and my kin gave up their warmth. Yet my heart is fond of those very people. Wise one, I know all this, and still I cannot understand what it is

यत्प्रेमप्रवणं चित्तं विगुणेष्वपि बन्धुषु। तेषां कृते मे निःश्वासो दौर्मनस्यं च जायते॥

yatpremapravaṇaṃ cittaṃ viguṇeṣvapi bandhuṣu | teṣāṃ kṛte me niḥśvāso daurmanasyaṃ ca jāyate ||

गुण नसलेल्या नातलगांकडेही माझे मन प्रेमाने झुकते. त्यांच्यासाठी मी उसासे टाकतो आणि माझे मन उदास होते.

गुणहीन संबंधियों की ओर भी मेरा मन प्रेम से झुका रहता है। उनके लिए मैं आहें भरता हूँ और मन उदास हो जाता है।

that makes my heart lean in love toward kin who have no goodness in them. I sigh for them, and my spirits sink.

करोमि किं यन्न मनस्तेष्वप्रीतिषु निष्ठुरम्॥

karomi kiṃ yanna manasteṣvaprītiṣu niṣṭhuram ||

ज्यांना माझ्याविषयी प्रेम नाही, त्यांच्याबद्दल माझे मन कठोर होत नाही. मी काय करू?

जिन्हें मुझसे प्रेम नहीं, उनके प्रति मेरा मन कठोर नहीं होता। मैं क्या करूँ?

They have no love for me, yet my mind will not turn hard toward them. What am I to do?

ततस्तौ सहितौ विप्र तं मुनिं समुपस्थितौ॥

tatastau sahitau vipra taṃ muniṃ samupasthitau ||

हे ब्राह्मणा, मग ते दोघे मिळून त्या मुनींकडे गेले.

हे ब्राह्मण, फिर वे दोनों साथ-साथ उन मुनि के पास गए।

Then, O brahmin, the two of them went together to the sage.

समाधिर्नाम वैश्योऽसौ स च पार्थिवसत्तमः। कृत्वा तु तौ यथान्यायं यथार्हं तेन संविदम्॥

samādhirnāma vaiśyo'sau sa ca pārthivasattamaḥ | kṛtvā tu tau yathānyāyaṃ yathārhaṃ tena saṃvidam ||

समाधी नावाचा तो वैश्य आणि तो श्रेष्ठ राजा, दोघांनी मुनींना रीतीप्रमाणे, जसे योग्य तसे वंदन केले आणि त्यांच्याशी बोलणे केले.

समाधि नाम का वह वैश्य और वह श्रेष्ठ राजा, दोनों ने मुनि को रीति के अनुसार, जैसा उचित था वैसा प्रणाम किया और उनसे बातचीत की।

Samadhi the merchant and that best of kings greeted the sage in the proper manner, as was fitting, and spoke with him.

उपविष्टौ कथाः काश्चिच्चक्रतुर्वैश्यपार्थिवौ॥

upaviṣṭau kathāḥ kāściccakraturvaiśyapārthivau ||

मग वैश्य आणि राजा खाली बसले आणि काही गोष्टी बोलू लागले.

फिर वैश्य और राजा बैठ गए और कुछ बातें करने लगे।

Then the merchant and the king sat down and began to talk.

भगवंस्त्वामहं प्रष्टुमिच्छाम्येकं वदस्व तत्॥

bhagavaṃstvāmahaṃ praṣṭumicchāmyekaṃ vadasva tat ||

भगवन्, मला तुम्हाला एक गोष्ट विचारायची आहे. ती कृपा करून सांगा.

भगवन्, मैं आपसे एक बात पूछना चाहता हूँ। कृपया वह बताइए।

Revered sir, there is one thing I want to ask you. Please explain it to me.

दुःखाय यन्मे मनसः स्वचित्तायत्ततां विना। ममत्वं गतराज्यस्य राज्याङ्गेष्वखिलेष्वपि॥

duḥkhāya yanme manasaḥ svacittāyattatāṃ vinā | mamatvaṃ gatarājyasya rājyāṅgeṣvakhileṣvapi ||

माझे मन माझ्या ताब्यात नाही, आणि त्यामुळे मला दुःख होते. माझे राज्य गेले आहे, तरी खजिना, सैन्य, सेवक अशा राज्याच्या सगळ्या अंगांविषयी माझी ममता सुटत नाही.

मेरा मन मेरे वश में नहीं है, और यही मेरे दुख का कारण है। मेरा राज्य चला गया, फिर भी खज़ाना, सेना, सेवक जैसे राज्य के सारे अंगों के प्रति मेरी ममता नहीं छूटती।

My mind is not under my control, and that brings me grief. I have lost my kingdom, yet I am still attached to every part of it: the treasury, the army, the servants.

जानतोऽपि यथाज्ञस्य किमेतन्मुनिसत्तम। अयं च निकृतः पुत्रैर्दारैर्भृत्यैस्तथोज्झितः॥

jānato'pi yathājñasya kimetanmunisattama | ayaṃ ca nikṛtaḥ putrairdārairbhṛtyaistathojjhitaḥ ||

हे मुनिश्रेष्ठा, मला सगळे कळत असूनही मी अजाण माणसासारखा का वागतो? आणि या वैश्याचाही त्याच्या मुलांनी अपमान केला, पत्नीने आणि सेवकांनी त्याला सोडून दिले.

हे मुनिश्रेष्ठ, सब जानते हुए भी मैं अनजान की तरह क्यों हूँ? और इस वैश्य का भी इसके पुत्रों ने अपमान किया, पत्नी और सेवकों ने इसे त्याग दिया।

Best of sages, I know better, yet I am like someone who does not know. Why is that? And this man too was wronged by his sons and abandoned by his wife and servants.

स्वजनेन च संत्यक्तस्तेषु हार्दी तथाप्यति। एवमेष तथाहं च द्वावप्यत्यन्तदुःखितौ॥

svajanena ca saṃtyaktasteṣu hārdī tathāpyati | evameṣa tathāhaṃ ca dvāvapyatyantaduḥkhitau ||

आप्तांनीही त्याला टाकले, तरी त्याला त्यांच्याबद्दल फार ओढ आहे. असे हा आणि मीही, आम्ही दोघेही अतिशय दुःखी आहोत.

अपनों ने भी इसे छोड़ दिया, फिर भी इसे उनसे बहुत लगाव है। इस तरह यह और मैं, हम दोनों ही अत्यंत दुखी हैं।

His own people have left him, and still he loves them dearly. So he and I are both deeply unhappy.

दृष्टदोषेऽपि विषये ममत्वाकृष्टमानसौ। तत्किमेतन्महाभाग यन्मोहो ज्ञानिनोरपि॥

dṛṣṭadoṣe'pi viṣaye mamatvākṛṣṭamānasau | tatkimetanmahābhāga yanmoho jñāninorapi ||

ज्या विषयांचे दोष आम्ही पाहिले आहेत, त्यांच्याकडेच ममतेमुळे आमचे मन ओढले जाते. हे महाभाग, आम्हा दोघांना समजत असूनही हा मोह का होतो?

जिन विषयों के दोष हम देख चुके हैं, उन्हीं की ओर ममता से हमारा मन खिंचता है। हे महाभाग, हम दोनों समझदार होकर भी यह मोह क्यों होता है?

We have seen the faults in these things, yet attachment drags our minds back to them. Noble sir, how is it that we two, who understand, are still deluded?

ममास्य च भवत्येषा विवेकान्धस्य मूढता॥

mamāsya ca bhavatyeṣā vivekāndhasya mūḍhatā ||

विवेकाने आंधळ्या झालेल्या माणसासारखी ही मूढता मला आणि याला का येते?

विवेक से अंधे व्यक्ति जैसी यह मूढ़ता मुझमें और इसमें क्यों है?

Why is there in him and in me this folly of someone blind to discernment?

ज्ञानमस्ति समस्तस्य जन्तोर्विषयगोचरे॥

jñānamasti samastasya jantorviṣayagocare ||

इंद्रियांना जाणवणाऱ्या विषयांचे ज्ञान प्रत्येक प्राण्याला असते.

इंद्रियों के विषयों का ज्ञान हर प्राणी को होता है।

Every living creature has knowledge of the things its senses can reach.

विषयश्च महाभाग याति चैवं पृथक् पृथक्। दिवान्धाः प्राणिनः केचिद्रात्रावन्धास्तथापरे॥

viṣayaśca mahābhāga yāti caivaṃ pṛthak pṛthak | divāndhāḥ prāṇinaḥ kecidrātrāvandhāstathāpare ||

हे महाभाग, आणि हे विषयही प्रत्येकाला वेगवेगळ्या प्रकारे जाणवतात. काही प्राण्यांना दिवसा दिसत नाही, तर काहींना रात्री दिसत नाही.

हे महाभाग, और ये विषय भी हर किसी को अलग-अलग ढंग से मिलते हैं। कुछ प्राणी दिन में नहीं देख पाते, तो कुछ रात में।

And these things reach each creature in its own way, noble one. Some creatures cannot see by day, and others cannot see at night.

केचिद्दिवा तथा रात्रौ प्राणिनस्तुल्यदृष्टयः। ज्ञानिनो मनुजाः सत्यं किं तु ते न हि केवलम्॥

keciddivā tathā rātrau prāṇinastulyadṛṣṭayaḥ | jñānino manujāḥ satyaṃ kiṃ tu te na hi kevalam ||

काही प्राण्यांना दिवसा आणि रात्री सारखेच दिसते. माणसे ज्ञानी असतात हे खरे, पण फक्त तेच ज्ञानी असतात असे नाही.

कुछ प्राणी दिन और रात में बराबर देख पाते हैं। मनुष्य ज्ञानी हैं, यह सच है, पर केवल वही ज्ञानी नहीं हैं।

Some see equally well by day and by night. It is true that human beings have knowledge, but they are not the only ones.

यतो हि ज्ञानिनः सर्वे पशुपक्षिमृगादयः। ज्ञानं च तन्मनुष्याणां यत्तेषां मृगपक्षिणाम्॥

yato hi jñāninaḥ sarve paśupakṣimṛgādayaḥ | jñānaṃ ca tanmanuṣyāṇāṃ yatteṣāṃ mṛgapakṣiṇām ||

कारण गुरेढोरे, पक्षी, हरणे असे सगळेच प्राणी जाणणारे असतात. माणसांना जे ज्ञान असते, तेच त्या पशुपक्ष्यांनाही असते,

क्योंकि पशु, पक्षी, हिरन आदि सभी प्राणी जानने वाले हैं। मनुष्यों का जो ज्ञान है, वही उन पशु-पक्षियों का भी है,

Cattle, birds, deer and all other creatures have knowledge too. What people know, beasts and birds also know,

मनुष्याणां च यत्तेषां तुल्यमन्यत्तथोभयोः। ज्ञानेऽपि सति पश्यैतान् पतङ्गाञ्छावचञ्चुषु॥

manuṣyāṇāṃ ca yatteṣāṃ tulyamanyattathobhayoḥ | jñāne'pi sati paśyaitān pataṅgāñchāvacañcuṣu ||

आणि त्यांना जे असते ते माणसांनाही असते. बाकीच्या गोष्टीही दोघांत सारख्याच आहेत. ज्ञान असूनही या पक्ष्यांकडे पाहा. ते आपल्या पिलांच्या चोचीत

और जो उनका है वही मनुष्यों का भी है। बाकी बातें भी दोनों में एक जैसी हैं। ज्ञान होते हुए भी इन पक्षियों को देखो। ये अपने बच्चों की चोंच में

and what they know, people know. In other ways too the two are alike. Look at these birds: they have knowledge, and yet into their chicks' beaks

कणमोक्षादृतान्मोहात् पीड्यमानानपि क्षुधा। मानुषा मनुजव्याघ्र साभिलाषाः सुतान् प्रति॥

kaṇamokṣādṛtānmohāt pīḍyamānānapi kṣudhā | mānuṣā manujavyāghra sābhilāṣāḥ sutān prati ||

मोहापोटी दाणे भरवत राहतात, स्वतः भुकेने व्याकूळ असूनही. हे नरश्रेष्ठा, माणसेही आपल्या मुलांकडून अपेक्षा ठेवून असतात,

मोह के कारण दाने डालते रहते हैं, जबकि ये स्वयं भूख से व्याकुल हैं। हे नरश्रेष्ठ, मनुष्य भी अपने पुत्रों से आशा लगाए रहते हैं,

they keep dropping grain out of fond attachment, though they themselves are tormented by hunger. And people, tiger among men, look to their sons with longing,

लोभात्प्रत्युपकाराय नन्वेतान् किं न पश्यसि। तथापि ममतावर्त्ते मोहगर्ते निपातिताः॥

lobhātpratyupakārāya nanvetān kiṃ na paśyasi | tathāpi mamatāvartte mohagarte nipātitāḥ ||

की पुढे ही मुले आपल्या उपकाराची परतफेड करतील. हा लोभ तुला दिसत नाही का? तरीही सगळे जीव ममतेच्या भोवऱ्यात, मोहाच्या खड्ड्यात ढकलले जातात,

इस लोभ से कि आगे चलकर ये उपकार का बदला चुकाएँगे। क्या तुम यह नहीं देखते? फिर भी सब प्राणी ममता के भँवर में, मोह के गड्ढे में गिरा दिए जाते हैं,

hoping the children will repay them one day. Can you not see this? Even so, all beings are flung into the whirlpool of 'mine', into the pit of delusion,

महामायाप्रभावेण संसारस्थितिकारिणा। तन्नात्र विस्मयः कार्यो योगनिद्रा जगत्पतेः॥

mahāmāyāprabhāveṇa saṃsārasthitikāriṇā | tannātra vismayaḥ kāryo yoganidrā jagatpateḥ ||

ते महामायेच्या प्रभावाने. तीच हा संसार चालू ठेवते. म्हणून यात नवल वाटण्यासारखे काही नाही. जगाचे स्वामी विष्णू यांची जी योगनिद्रा आहे,

महामाया के प्रभाव से। वही इस संसार को चलाए रखती हैं। इसलिए इसमें आश्चर्य की कोई बात नहीं। जगत के स्वामी विष्णु की जो योगनिद्रा हैं,

by the power of Mahamaya, who keeps the round of worldly life going. So there is nothing here to wonder at. The yogic sleep (Yoganidra) of Vishnu, lord of the world,

महामाया हरेश्चैषा तया सम्मोह्यते जगत्। ज्ञानिनामपि चेतांसि देवी भगवती हि सा॥

mahāmāyā hareścaiṣā tayā sammohyate jagat | jñānināmapi cetāṃsi devī bhagavatī hi sā ||

तीच हरीची महामाया आहे. तिच्यामुळेच सारे जग मोहात पडते. ती भगवती देवी ज्ञानी लोकांच्या मनालाही

वही हरि की महामाया हैं। उन्हीं से सारा जगत मोह में पड़ता है। वे भगवती देवी ज्ञानियों के मन को भी

is this Mahamaya of Hari, and by her the whole world is deluded. She is the Devi, the Bhagavati. Even the minds of the wise

बलादाकृष्य मोहाय महामाया प्रयच्छति। तया विसृज्यते विश्वं जगदेतच्चराचरम्॥

balādākṛṣya mohāya mahāmāyā prayacchati | tayā visṛjyate viśvaṃ jagadetaccarācaram ||

जबरदस्तीने ओढून मोहात टाकते. ती महामाया आहे. चर आणि अचर असे हे सगळे विश्व तीच निर्माण करते.

बलपूर्वक खींचकर मोह में डाल देती हैं। वे महामाया हैं। चर और अचर, यह सारा विश्व वही रचती हैं।

she drags by force and hands over to delusion. She is Mahamaya, and she brings forth this whole universe, all that moves and all that does not.

सैषा प्रसन्ना वरदा नृणां भवति मुक्तये। सा विद्या परमा मुक्तेर्हेतुभूता सनातनी॥

saiṣā prasannā varadā nṛṇāṃ bhavati muktaye | sā vidyā paramā mukterhetubhūtā sanātanī ||

तीच प्रसन्न झाली की माणसांना मुक्तीसाठी वर देते. तीच परम विद्या आहे. मुक्तीचे कारण तीच आहे, आणि ती सनातन आहे.

वही प्रसन्न होने पर मनुष्यों को मुक्ति के लिए वर देती हैं। वही परम विद्या हैं। मुक्ति का कारण वही हैं, और वे सनातन हैं।

When she is pleased, she grants people the boon that leads to freedom. She is the highest knowledge. She is the cause of liberation, and she is eternal.

संसारबन्धहेतुश्च सैव सर्वेश्वरेश्वरी॥

saṃsārabandhahetuśca saiva sarveśvareśvarī ||

संसाराच्या बंधनाचे कारणही तीच आहे. सर्व ईश्वरांची ईश्वरी तीच आहे.

संसार के बंधन का कारण भी वही हैं। सब ईश्वरों की ईश्वरी वही हैं।

She is also the cause of bondage to worldly life. She alone is the sovereign over all sovereigns.

भगवन् का हि सा देवी महामायेति यां भवान्॥

bhagavan kā hi sā devī mahāmāyeti yāṃ bhavān ||

भगवन्, तुम्ही जिला महामाया म्हणता, ती देवी कोण आहे?

भगवन्, आप जिन्हें महामाया कहते हैं, वे देवी कौन हैं?

Revered sir, who is this Devi you call Mahamaya?

ब्रवीति कथमुत्पन्ना सा कर्मास्याश्च किं द्विज। यत्प्रभावा च सा देवी यत्स्वरूपा यदुद्भवा॥

bravīti kathamutpannā sā karmāsyāśca kiṃ dvija | yatprabhāvā ca sā devī yatsvarūpā yadudbhavā ||

हे ब्राह्मणा, ती कशी प्रकट झाली? तिचे कार्य काय आहे? त्या देवीचा प्रभाव कसा आहे, तिचे स्वरूप काय आहे, आणि ती कुठून उत्पन्न झाली,

हे ब्राह्मण, वे कैसे प्रकट हुईं? उनका कार्य क्या है? उन देवी का प्रभाव कैसा है, उनका स्वरूप क्या है, और वे कहाँ से उत्पन्न हुईं,

How did she come into being, O brahmin, and what are her deeds? What is her power, what is her nature, and where does she come from?

तत्सर्वं श्रोतुमिच्छामि त्वत्तो ब्रह्मविदां वर॥

tatsarvaṃ śrotumicchāmi tvatto brahmavidāṃ vara ||

हे सगळे मला तुमच्याकडून ऐकायचे आहे, हे ब्रह्मज्ञानी लोकांतील श्रेष्ठा.

यह सब मैं आपसे सुनना चाहता हूँ, हे ब्रह्मज्ञानियों में श्रेष्ठ।

All this I wish to hear from you, the finest of those who know Brahman.

नित्यैव सा जगन्मूर्तिस्तया सर्वमिदं ततम्॥

nityaiva sā jaganmūrtistayā sarvamidaṃ tatam ||

ती नित्यच आहे. हे जग हेच तिचे रूप आहे. हे सगळे तिनेच व्यापलेले आहे.

वे नित्य ही हैं। यह जगत ही उनका रूप है। यह सब कुछ उन्हीं से व्याप्त है।

She is eternal. The world is her form, and all of this is pervaded by her.

तथापि तत्समुत्पत्तिर्बहुधा श्रूयतां मम। देवानां कार्यसिद्ध्यर्थमाविर्भवति सा यदा॥

tathāpi tatsamutpattirbahudhā śrūyatāṃ mama | devānāṃ kāryasiddhyarthamāvirbhavati sā yadā ||

तरीही ती अनेक प्रकारे प्रकट होते. ते माझ्याकडून ऐक. देवांचे कार्य सिद्धीस नेण्यासाठी ती जेव्हा प्रकट होते,

फिर भी वे अनेक प्रकार से प्रकट होती हैं। वह मुझसे सुनो। देवताओं का कार्य सिद्ध करने के लिए जब वे प्रकट होती हैं,

Even so, she appears in many ways. Hear about it from me. When she appears in order to accomplish the work of the gods,

उत्पन्नेति तदा लोके सा नित्याप्यभिधीयते। योगनिद्रां यदा विष्णुर्जगत्येकार्णवीकृते॥

utpanneti tadā loke sā nityāpyabhidhīyate | yoganidrāṃ yadā viṣṇurjagatyekārṇavīkṛte ||

तेव्हा ती नित्य असूनही लोक म्हणतात की ती 'उत्पन्न झाली'. कल्पाच्या शेवटी जेव्हा सारे जग एकच महासागर झाले होते,

तब नित्य होने पर भी लोग कहते हैं कि वे 'उत्पन्न हुईं'। कल्प के अंत में जब सारा जगत एक ही महासागर बन गया था,

then people say she was 'born', though she is eternal. At the end of a cosmic age (kalpa), when the whole world had become a single ocean,

आस्तीर्य शेषमभजत्कल्पान्ते भगवान् प्रभुः। तदा द्वावसुरौ घोरौ विख्यातौ मधुकैटभौ॥

āstīrya śeṣamabhajatkalpānte bhagavān prabhuḥ | tadā dvāvasurau ghorau vikhyātau madhukaiṭabhau ||

तेव्हा भगवान प्रभू विष्णू शेषनागाची शय्या पसरून योगनिद्रेत गेले. त्या वेळी मधू आणि कैटभ नावाने प्रसिद्ध असलेले दोन भयंकर असुर

तब भगवान प्रभु विष्णु शेषनाग की शय्या बिछाकर योगनिद्रा में चले गए। उस समय मधु और कैटभ नाम से प्रसिद्ध दो भयानक असुर

the Lord Vishnu spread out the serpent Shesha as his bed and entered yogic sleep. Then two terrible asuras, the well-known Madhu and Kaitabha,

विष्णुकर्णमलोद्भूतौ हन्तुं ब्रह्माणमुद्यतौ। स नाभिकमले विष्णोः स्थितो ब्रह्मा प्रजापतिः॥

viṣṇukarṇamalodbhūtau hantuṃ brahmāṇamudyatau | sa nābhikamale viṣṇoḥ sthito brahmā prajāpatiḥ ||

विष्णूंच्या कानातल्या मळापासून जन्मले आणि ब्रह्मदेवांना मारायला सज्ज झाले. विष्णूंच्या नाभिकमळात प्रजापती ब्रह्मदेव बसलेले होते.

विष्णु के कानों के मैल से जन्मे और ब्रह्मा को मारने के लिए तैयार हो गए। विष्णु के नाभि-कमल पर प्रजापति ब्रह्मा बैठे थे।

sprang from the wax of Vishnu's ears and set out to kill Brahma. Brahma, the creator, was seated in the lotus that grows from Vishnu's navel.

दृष्ट्वा तावसुरौ चोग्रौ प्रसुप्तं च जनार्दनम्। तुष्टाव योगनिद्रां तामेकाग्रहृदयस्थितः॥

dṛṣṭvā tāvasurau cograu prasuptaṃ ca janārdanam | tuṣṭāva yoganidrāṃ tāmekāgrahṛdayasthitaḥ ||

त्या दोन उग्र असुरांना पाहून, आणि जनार्दन झोपलेले आहेत हे पाहून, ब्रह्मदेवांनी एकाग्र मनाने त्या योगनिद्रेची स्तुती केली.

उन दोनों उग्र असुरों को और जनार्दन को सोते हुए देखकर ब्रह्मा ने एकाग्र मन से उन योगनिद्रा की स्तुति की।

He saw the two fierce asuras, and he saw Janardana fast asleep. With his heart fixed on her alone, he praised that Yoganidra.

विबोधनार्थाय हरेर्हरिनेत्रकृतालयाम्। विश्वेश्वरीं जगद्धात्रीं स्थितिसंहारकारिणीम्॥

vibodhanārthāya harerharinetrakṛtālayām | viśveśvarīṃ jagaddhātrīṃ sthitisaṃhārakāriṇīm ||

हरीला जागे करण्यासाठी त्यांनी तिची स्तुती केली. ती हरीच्या डोळ्यांत वास करते. ती विश्वाची ईश्वरी आहे, जगाला धारण करणारी आहे, आणि जगाचे पालन आणि संहार करणारी आहे.

हरि को जगाने के लिए उन्होंने उनकी स्तुति की। वे हरि के नेत्रों में निवास करती हैं। वे विश्व की ईश्वरी हैं, जगत को धारण करने वाली हैं, और जगत का पालन और संहार करने वाली हैं।

He praised her so that Hari would wake. She had made her home in Hari's eyes. She is the ruler of the universe and the one who sustains the world. She keeps it in being, and she brings it to its end.

निद्रां भगवतीं विष्णोरतुलां तेजसः प्रभुः॥

nidrāṃ bhagavatīṃ viṣṇoratulāṃ tejasaḥ prabhuḥ ||

ती विष्णूंची निद्रा आहे, भगवती आहे, आणि तिच्या तेजाला तुलना नाही. अशा देवीची स्तुती प्रभू ब्रह्मदेवांनी केली.

वे विष्णु की निद्रा हैं, भगवती हैं, और उनके तेज की कोई तुलना नहीं। ऐसी देवी की स्तुति प्रभु ब्रह्मा ने की।

She is Vishnu's sleep, the Bhagavati, matchless in her radiance. To her the lord Brahma offered his praise.

त्वं स्वाहा त्वं स्वधा त्वं हि वषट्कारः स्वरात्मिका॥

tvaṃ svāhā tvaṃ svadhā tvaṃ hi vaṣaṭkāraḥ svarātmikā ||

तूच स्वाहा आहेस, तूच स्वधा आहेस, आणि वषट्कारही तूच आहेस. (देवांना आहुती देताना 'स्वाहा', पितरांना देताना 'स्वधा' आणि यज्ञात 'वषट्' म्हणतात.) स्वर हेच तुझे स्वरूप आहे.

तुम ही स्वाहा हो, तुम ही स्वधा हो, और वषट्कार भी तुम ही हो। (देवताओं को आहुति देते समय 'स्वाहा', पितरों के लिए 'स्वधा' और यज्ञ में 'वषट्' कहा जाता है।) स्वर ही तुम्हारा स्वरूप है।

You are svāhā, you are svadhā, you are vaṣaṭ, the calls with which offerings are made to the gods and the ancestors. Your very being is sound.

सुधा त्वमक्षरे नित्ये त्रिधा मात्रात्मिका स्थिता। अर्धमात्रास्थिता नित्या यानुच्चार्या विशेषतः॥

sudhā tvamakṣare nitye tridhā mātrātmikā sthitā | ardhamātrāsthitā nityā yānuccāryā viśeṣataḥ ||

तू अमृत आहेस. नित्य अक्षर ॐ मध्ये अ, उ, म या तीन मात्रांच्या रूपाने तूच आहेस. आणि जिचा वेगळा उच्चार करता येत नाही, ती नित्य अर्धमात्राही तूच आहेस.

तुम अमृत हो। नित्य अक्षर ॐ में अ, उ, म इन तीन मात्राओं के रूप में तुम ही स्थित हो। और जिसका अलग से उच्चारण नहीं किया जा सकता, वह नित्य अर्धमात्रा भी तुम ही हो।

You are the nectar of immortality. In the eternal syllable Om you abide as its three measures, a, u and m. And you are the eternal half-measure beyond them, which cannot be spoken aloud.

त्वमेव संध्या सावित्री त्वं देवि जननी परा। त्वयैतद्धार्यते विश्वं त्वयैतत्सृज्यते जगत्॥

tvameva saṃdhyā sāvitrī tvaṃ devi jananī parā | tvayaitaddhāryate viśvaṃ tvayaitatsṛjyate jagat ||

तूच संध्या आहेस, तूच सावित्री आहेस. हे देवी, तूच सर्वश्रेष्ठ माता आहेस. तूच हे विश्व धारण करतेस, तूच हे जग निर्माण करतेस.

तुम ही संध्या हो, तुम ही सावित्री हो। हे देवी, तुम ही परम माता हो। तुम ही इस विश्व को धारण करती हो, तुम ही इस जगत को रचती हो।

You are Sandhya and you are Savitri. Devi, you are the supreme mother. You hold up this universe, and you create this world.

त्वयैतत्पाल्यते देवि त्वमत्स्यन्ते च सर्वदा। विसृष्टौ सृष्टिरूपा त्वं स्थितिरूपा च पालने॥

tvayaitatpālyate devi tvamatsyante ca sarvadā | visṛṣṭau sṛṣṭirūpā tvaṃ sthitirūpā ca pālane ||

हे देवी, तूच त्याचे पालन करतेस, आणि शेवटी नेहमी तूच त्याला आपल्यात सामावून घेतेस. सृष्टी होताना तू सृष्टिरूप असतेस, पालन करताना स्थितिरूप असतेस,

हे देवी, तुम ही इसका पालन करती हो, और अंत में सदा तुम ही इसे अपने में समा लेती हो। सृष्टि के समय तुम सृष्टि-रूप हो, पालन के समय स्थिति-रूप हो,

Devi, you protect it, and at the end you always take it back into yourself. When it is sent forth, you are its creation. While it is kept, you are its preservation.

तथा संहृतिरूपान्ते जगतोऽस्य जगन्मये। महाविद्या महामाया महामेधा महास्मृतिः॥

tathā saṃhṛtirūpānte jagato'sya jaganmaye | mahāvidyā mahāmāyā mahāmedhā mahāsmṛtiḥ ||

आणि शेवटी या जगाच्या संहाराचे रूपही तूच असतेस, हे जगन्मये. तू महाविद्या आहेस, महामाया आहेस, महामेधा आहेस आणि महास्मृती आहेस.

और अंत में इस जगत के संहार का रूप भी तुम ही हो, हे जगन्मयी। तुम महाविद्या हो, महामाया हो, महामेधा हो और महास्मृति हो।

And at the end you are its dissolution, you who are the world itself. You are great knowledge, great illusion, great intellect and great memory.

महामोहा च भवती महादेवी महासुरी। प्रकृतिस्त्वं च सर्वस्य गुणत्रयविभाविनी॥

mahāmohā ca bhavatī mahādevī mahāsurī | prakṛtistvaṃ ca sarvasya guṇatrayavibhāvinī ||

तू महामोहा आहेस, महादेवी आहेस, महासुरी आहेस. सगळ्यांची प्रकृती तूच आहेस, आणि सत्त्व, रज, तम हे तीन गुण तूच प्रकट करतेस.

तुम महामोहा हो, महादेवी हो, महासुरी हो। सबकी प्रकृति तुम ही हो, और सत्त्व, रज, तम, इन तीनों गुणों को तुम ही प्रकट करती हो।

You are great delusion, the great goddess, the great asurī. You are the primal nature (prakṛti) of all things, and you bring forth the three guṇas: sattva, rajas and tamas.

कालरात्रिर्महारात्रिर्मोहरात्रिश्च दारुणा। त्वं श्रीस्त्वमीश्वरी त्वं ह्रीस्त्वं बुद्धिर्बोधलक्षणा॥

kālarātrirmahārātrirmoharātriśca dāruṇā | tvaṃ śrīstvamīśvarī tvaṃ hrīstvaṃ buddhirbodhalakṣaṇā ||

कालरात्री, महारात्री आणि भयंकर मोहरात्री तूच आहेस. तूच श्री आहेस, तूच ईश्वरी आहेस, तूच ह्री म्हणजे लाज आहेस, आणि जाणीव हेच जिचे लक्षण आहे ती बुद्धीही तूच आहेस.

कालरात्रि, महारात्रि और भयानक मोहरात्रि तुम ही हो। तुम ही श्री हो, तुम ही ईश्वरी हो, तुम ही ह्री यानी लाज हो, और जिसका लक्षण बोध है वह बुद्धि भी तुम ही हो।

You are the Night of Time (Kālarātri), the Great Night (Mahārātri) and the dread Night of Delusion (Moharātri). You are Shri, you are the sovereign goddess, you are modesty (hrī), and you are the intellect whose mark is understanding.

लज्जा पुष्टिस्तथा तुष्टिस्त्वं शान्तिः क्षान्तिरेव च। खड्गिनी शूलिनी घोरा गदिनी चक्रिणी तथा॥

lajjā puṣṭistathā tuṣṭistvaṃ śāntiḥ kṣāntireva ca | khaḍginī śūlinī ghorā gadinī cakriṇī tathā ||

लज्जा, पुष्टी आणि तुष्टी तूच आहेस. शांती आणि क्षमाही तूच आहेस. तू खड्ग आणि शूल धारण करतेस, तू उग्र आहेस, आणि गदा व चक्रही तूच धारण करतेस.

लज्जा, पुष्टि और तुष्टि तुम ही हो। शांति और क्षमा भी तुम ही हो। तुम खड्ग और शूल धारण करती हो, तुम उग्र हो, और गदा व चक्र भी तुम ही धारण करती हो।

You are shyness, nourishment and contentment. You are peace, and you are patience. You carry the sword and the trident. You are fierce, and you bear the mace and the discus.

शङ्खिनी चापिनी बाणभुशुण्डीपरिघायुधा। सौम्या सौम्यतराशेषसौम्येभ्यस्त्वतिसुन्दरी॥

śaṅkhinī cāpinī bāṇabhuśuṇḍīparighāyudhā | saumyā saumyatarāśeṣasaumyebhyastvatisundarī ||

शंख, धनुष्य, बाण, भुशुंडी आणि परिघ ही तुझी आयुधे आहेत. तू सौम्य आहेस, सौम्याहूनही सौम्य आहेस. जगातल्या सगळ्या सौम्य गोष्टींपेक्षा तू अधिक सुंदर आहेस.

शंख, धनुष, बाण, भुशुंडी और परिघ तुम्हारे आयुध हैं। तुम सौम्य हो, सौम्य से भी अधिक सौम्य हो। संसार की सारी सौम्य वस्तुओं से तुम कहीं अधिक सुंदर हो।

The conch, the bow, arrows, the bhuśuṇḍī and the iron club are your weapons. You are gentle, gentler than the gentlest, more beautiful than every gentle thing there is.

परापराणां परमा त्वमेव परमेश्वरी। यच्च किंचित्क्वचिद्वस्तु सदसद्वाखिलात्मिके॥

parāparāṇāṃ paramā tvameva parameśvarī | yacca kiṃcitkvacidvastu sadasadvākhilātmike ||

उच्च आणि निम्न अशा सगळ्यांच्या पलीकडची परम तूच आहेस, परमेश्वरी तूच आहेस. हे सर्वात्मिके, कुठेही असलेली कोणतीही वस्तू, ती सत् असो वा असत्,

ऊँचे और नीचे, सबसे परे परम तुम ही हो, परमेश्वरी तुम ही हो। हे सर्वात्मिका, कहीं भी जो कोई भी वस्तु है, चाहे सत् हो या असत्,

You are higher than the high and the low alike. You alone are the supreme goddess. You are the self of all. Whatever thing there is, anywhere, whether real or unreal,

तस्य सर्वस्य या शक्तिः सा त्वं किं स्तूयसे तदा। यया त्वया जगत्स्रष्टा जगत्पात्यत्ति यो जगत्॥

tasya sarvasya yā śaktiḥ sā tvaṃ kiṃ stūyase tadā | yayā tvayā jagatsraṣṭā jagatpātyatti yo jagat ||

त्या सगळ्याची शक्ती तूच आहेस. मग तुझी स्तुती कोणत्या शब्दांनी करावी? जो जगाला निर्माण करतो, त्याचे पालन करतो आणि शेवटी त्याला गिळून टाकतो,

उस सबकी शक्ति तुम ही हो। फिर तुम्हारी स्तुति किन शब्दों में की जाए? जो जगत को रचते हैं, उसका पालन करते हैं और अंत में उसे निगल लेते हैं,

the power in all of it is you. How, then, can you be praised? The one who creates the world, protects it and in the end devours it

सोऽपि निद्रावशं नीतः कस्त्वां स्तोतुमिहेश्वरः। विष्णुः शरीरग्रहणमहमीशान एव च॥

so'pi nidrāvaśaṃ nītaḥ kastvāṃ stotumiheśvaraḥ | viṣṇuḥ śarīragrahaṇamahamīśāna eva ca ||

त्यालासुद्धा तू निद्रेच्या अधीन केले आहेस. मग इथे तुझी स्तुती करायला कोण समर्थ आहे? विष्णू, मी आणि ईशान म्हणजे शिव, आम्हा सगळ्यांना

उन्हें भी तुमने निद्रा के वश में कर दिया है। फिर यहाँ तुम्हारी स्तुति करने में कौन समर्थ है? विष्णु, मैं और ईशान यानी शिव, हम सबको

has been put to sleep by you. Who here has the power to praise you? Vishnu, myself and Ishana, that is Shiva,

कारितास्ते यतोऽतस्त्वां कः स्तोतुं शक्तिमान् भवेत्। सा त्वमित्थं प्रभावैः स्वैरुदारैर्देवि संस्तुता॥

kāritāste yato'tastvāṃ kaḥ stotuṃ śaktimān bhavet | sā tvamitthaṃ prabhāvaiḥ svairudārairdevi saṃstutā ||

शरीर धारण करायला तूच लावले आहेस. म्हणून तुझी स्तुती करण्याची शक्ती कोणाकडे असणार? हे देवी, तुझ्याच उदार प्रभावांचे वर्णन करून मी अशी तुझी स्तुती केली आहे.

शरीर धारण तुमने ही करवाया है। इसलिए तुम्हारी स्तुति करने की शक्ति किसमें हो सकती है? हे देवी, तुम्हारे ही उदार प्रभावों का वर्णन करके मैंने इस प्रकार तुम्हारी स्तुति की है।

all took on bodies because of you. So who could ever be able to praise you? Devi, I have praised you in this way, through your own noble powers.

मोहयैतौ दुराधर्षावसुरौ मधुकैटभौ। प्रबोधं च जगत्स्वामी नीयतामच्युतो लघु॥

mohayaitau durādharṣāvasurau madhukaiṭabhau | prabodhaṃ ca jagatsvāmī nīyatāmacyuto laghu ||

आता या दोन अजिंक्य असुरांना, मधू आणि कैटभाला, मोहात पाड. आणि जगाचे स्वामी अच्युत विष्णू यांना लवकर जागे कर.

अब इन दोनों अजेय असुरों, मधु और कैटभ को मोह में डाल दो। और जगत के स्वामी अच्युत विष्णु को शीघ्र जगा दो।

Now cast these two invincible asuras, Madhu and Kaitabha, into delusion. And let Achyuta, lord of the world, be woken quickly.

बोधश्च क्रियतामस्य हन्तुमेतौ महासुरौ॥

bodhaśca kriyatāmasya hantumetau mahāsurau ||

या दोन महासुरांना मारण्यासाठी त्यांना जाग येऊ दे.

इन दोनों महासुरों को मारने के लिए उनमें चेतना जगा दो।

Rouse him to awareness, so that he may kill these two great asuras.

एवं स्तुता तदा देवी तामसी तत्र वेधसा॥

evaṃ stutā tadā devī tāmasī tatra vedhasā ||

तेव्हा ब्रह्मदेवांनी तिथे अशी स्तुती केल्यावर ती तामसी देवी, म्हणजे योगनिद्रा,

तब वहाँ ब्रह्मा द्वारा इस प्रकार स्तुति किए जाने पर वे तामसी देवी, यानी योगनिद्रा,

Praised in this way by Brahma, the Devi of darkness (tāmasī), the Yoganidra,

विष्णोः प्रबोधनार्थाय निहन्तुं मधुकैटभौ। नेत्रास्यनासिकाबाहुहृदयेभ्यस्तथोरसः॥

viṣṇoḥ prabodhanārthāya nihantuṃ madhukaiṭabhau | netrāsyanāsikābāhuhṛdayebhyastathorasaḥ ||

विष्णूंना जागे करण्यासाठी आणि मधु-कैटभांचा वध व्हावा म्हणून विष्णूंच्या डोळ्यांतून, मुखातून, नाकातून, बाहूंतून, हृदयातून आणि छातीतून

विष्णु को जगाने के लिए और मधु-कैटभ के वध के लिए विष्णु के नेत्रों, मुख, नासिका, भुजाओं, हृदय और वक्ष से

so that Vishnu would wake and Madhu and Kaitabha would be killed, came out of his eyes, mouth, nose, arms, heart and chest,

निर्गम्य दर्शने तस्थौ ब्रह्मणोऽव्यक्तजन्मनः। उत्तस्थौ च जगन्नाथस्तया मुक्तो जनार्दनः॥

nirgamya darśane tasthau brahmaṇo'vyaktajanmanaḥ | uttasthau ca jagannāthastayā mukto janārdanaḥ ||

बाहेर पडली आणि अव्यक्तातून जन्मलेल्या ब्रह्मदेवांसमोर येऊन उभी राहिली. तिने सोडताच जगन्नाथ जनार्दन उठले.

निकलीं और अव्यक्त से जन्मे ब्रह्मा के सामने आकर खड़ी हो गईं। उनके छोड़ते ही जगन्नाथ जनार्दन उठ खड़े हुए।

and stood before Brahma, whose birth is beyond what can be seen. Released by her, Janardana, lord of the world, arose

एकार्णवेऽहिशयनात्ततः स ददृशे च तौ। मधुकैटभौ दुरात्मानावतिवीर्यपराक्रमौ॥

ekārṇave'hiśayanāttataḥ sa dadṛśe ca tau | madhukaiṭabhau durātmānāvativīryaparākramau ||

त्या एकार्णवात ते शेषशय्येवरून उठले. मग त्यांनी त्या दोघांना, मधू आणि कैटभाला पाहिले. ते दुष्ट होते आणि अतिशय बलवान, पराक्रमी होते.

उस एकार्णव में वे शेषशय्या से उठे। फिर उन्होंने उन दोनों, मधु और कैटभ को देखा। वे दुष्ट थे और अत्यंत बलवान, पराक्रमी थे।

from his serpent bed on the endless ocean. Then he saw the two of them, Madhu and Kaitabha, evil-hearted and of tremendous strength and valour,

क्रोधरक्तेक्षणावत्तुं ब्रह्माणं जनितोद्यमौ। समुत्थाय ततस्ताभ्यां युयुधे भगवान् हरिः॥

krodharaktekṣaṇāvattuṃ brahmāṇaṃ janitodyamau | samutthāya tatastābhyāṃ yuyudhe bhagavān hariḥ ||

रागाने त्यांचे डोळे लाल झाले होते आणि ते ब्रह्मदेवांना खाऊन टाकायला टपले होते. तेव्हा भगवान हरी उठून त्यांच्याशी लढू लागले.

क्रोध से उनकी आँखें लाल थीं और वे ब्रह्मा को खा जाने पर उतारू थे। तब भगवान हरि उठकर उनसे युद्ध करने लगे।

their eyes red with rage, ready to devour Brahma. Rising up, the Lord Hari fought them.

पञ्चवर्षसहस्राणि बाहुप्रहरणो विभुः। तावप्यतिबलोन्मत्तौ महामायाविमोहितौ॥

pañcavarṣasahasrāṇi bāhupraharaṇo vibhuḥ | tāvapyatibalonmattau mahāmāyāvimohitau ||

सर्वव्यापी विष्णू पाच हजार वर्षे फक्त बाहूंनी त्यांच्याशी लढले. ते दोघेही आपल्या प्रचंड बळाने उन्मत्त झाले होते, आणि महामायेने त्यांना मोहात पाडले होते.

सर्वव्यापी विष्णु पाँच हज़ार वर्षों तक केवल भुजाओं से उनसे लड़ते रहे। वे दोनों भी अपने भारी बल से उन्मत्त थे, और महामाया ने उन्हें मोह में डाल दिया था।

For five thousand years the all-pervading Lord fought them with his bare arms. The two were drunk on their own great strength, and Mahamaya had clouded their minds.

उक्तवन्तौ वरोऽस्मत्तो व्रियतामिति केशवम्॥

uktavantau varo'smatto vriyatāmiti keśavam ||

ते केशवाला म्हणाले, “आमच्याकडून हवा तो वर माग.”

उन्होंने केशव से कहा, “हमसे कोई वर माँग लो।”

They said to Keshava, “Ask us for a boon.”

भवेतामद्य मे तुष्टौ मम वध्यावुभावपि॥

bhavetāmadya me tuṣṭau mama vadhyāvubhāvapi ||

तुम्ही दोघे आज माझ्यावर प्रसन्न असाल, तर तुम्ही दोघेही माझ्या हातून मरावे.

यदि तुम दोनों आज मुझसे प्रसन्न हो, तो तुम दोनों मेरे हाथों मारे जाओ।

If you are truly pleased with me today, then let both of you die at my hands.

किमन्येन वरेणात्र एतावद्धि वृतं मम॥

kimanyena vareṇātra etāvaddhi vṛtaṃ mama ||

इथे दुसऱ्या वराचे काय काम? मी एवढेच मागतो.

यहाँ दूसरे वर से क्या लेना? मैं बस यही माँगता हूँ।

What need is there for any other boon? This is all I ask.

वञ्चिताभ्यामिति तदा सर्वमापोमयं जगत्॥

vañcitābhyāmiti tadā sarvamāpomayaṃ jagat ||

अशा रीतीने ते फसले. तेव्हा सगळे जग पाण्याने भरलेले आहे हे पाहून

इस तरह वे ठगे गए। तब सारा जगत जल से भरा हुआ देखकर

Tricked in this way, they looked around and saw that the whole world was water.

विलोक्य ताभ्यां गदितो भगवान् कमलेक्षणः। आवां जहि न यत्रोर्वी सलिलेन परिप्लुता॥

vilokya tābhyāṃ gadito bhagavān kamalekṣaṇaḥ | āvāṃ jahi na yatrorvī salilena pariplutā ||

ते दोघे कमळनयन भगवंतांना म्हणाले, “जिथे पृथ्वी पाण्यात बुडालेली नाही, तिथे आम्हाला मार.”

उन दोनों ने कमलनयन भगवान से कहा, “जहाँ धरती जल में डूबी न हो, वहाँ हमें मारो।”

So they said to the lotus-eyed Lord, “Kill us where the earth is not covered by water.”

तथेत्युक्त्वा भगवता शङ्खचक्रगदाभृता। कृत्वा चक्रेण वै च्छिन्ने जघने शिरसी तयोः॥

tathetyuktvā bhagavatā śaṅkhacakragadābhṛtā | kṛtvā cakreṇa vai cchinne jaghane śirasī tayoḥ ||

शंख, चक्र आणि गदा धारण करणाऱ्या भगवंतांनी “तथास्तु” म्हटले, आणि त्या दोघांची मस्तके आपल्या मांडीवर ठेवून चक्राने छाटून टाकली.

शंख, चक्र और गदा धारण करने वाले भगवान ने “तथास्तु” कहा, और उन दोनों के सिर अपनी जाँघ पर रखकर चक्र से काट डाले।

The Lord who bears the conch, discus and mace said, “So be it.” He laid their heads on his thigh and cut them off with his discus.

एवमेषा समुत्पन्ना ब्रह्मणा संस्तुता स्वयम्। प्रभावमस्या देव्यास्तु भूयः शृणु वदामि ते॥ ऐं ॐ॥

evameṣā samutpannā brahmaṇā saṃstutā svayam | prabhāvamasyā devyāstu bhūyaḥ śṛṇu vadāmi te || aiṃ oṃ ||

अशा प्रकारे ब्रह्मदेवांनी स्वतः स्तुती केल्यावर ही देवी प्रकट झाली. आता या देवीचा प्रभाव आणखी ऐक. तो मी तुला सांगतो. ऐं ॐ.

इस प्रकार ब्रह्मा द्वारा स्वयं स्तुति किए जाने पर ये देवी प्रकट हुईं। अब इन देवी का प्रभाव और भी सुनो। वह मैं तुम्हें बताता हूँ। ऐं ॐ।

This is how she appeared when Brahma himself praised her. Now listen further to the power of this Devi; I will tell you. Aiṃ Om.

॥ इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे सावर्णिके मन्वन्तरे देवीमाहात्म्ये मधुकैटभवधो नाम प्रथमोऽध्यायः॥

|| iti śrīmārkaṇḍeyapurāṇe sāvarṇike manvantare devīmāhātmye madhukaiṭabhavadho nāma prathamo'dhyāyaḥ ||

श्रीमार्कंडेय पुराणात, सावर्णिक मन्वंतराच्या कथेत, देवीमाहात्म्यातला ‘मधुकैटभवध’ नावाचा पहिला अध्याय इथे पूर्ण झाला.

श्रीमार्कंडेय पुराण में, सावर्णिक मन्वंतर की कथा में, देवीमाहात्म्य का ‘मधुकैटभवध’ नामक पहला अध्याय यहाँ पूरा हुआ।

Here ends the first chapter, called ‘The Slaying of Madhu and Kaitabha’, of the Devi Mahatmya, in the account of the Savarni Manvantara in the Shri Markandeya Purana.